Back

ⓘ Կիլիկիա




                                               

Հայ Երաժշտական Մշակոյթը 9-13-րդ Դարերուն

8-9-րդ դարերուն արաբներու տիրապետութեան շրջանին Հայաստան կը կորսնցնէ իր պետականութիւնը եւ կընդհատուի հայ մշակոյթի զարգացումը: 885-էն Հայաստան վերստին կանկախանայ եւ երկրին մէջ բարենպաստ պայմաններ կը ստեղծուին հոգեւոր կեանքի զարգացման համար, սակայն 11-րդ դարու կիսուն թուրք-սելճուքներու արշաւանքներուն հետեւանքով հայը նորէն կը գաղթէ տարբեր երկիրներ: Գաղթականներու մէկ մասը կը հաստատուի Կիլիկիա, ուր 1080-ին ստեղծուած էր հայկական անկախ պետութիւն, որ կը դառնայ նաեւ հայերու հոգեւոր կեանքի նոր կեդրոնը: 9-13-րդ դարերուն բարձրագոյն դպրոցները կը սկսին զարգանալ նաեւ Հայաստանի հոգեւոր կեդրոններու՝ Անիի, ...

                                               

Թաթա Սիմոնեան

Թաթա Սիմոնեանը, հայ յայտնի երգիչ, երգահան, երգահան եւ դերասան։ Հայկական էստրադայի ամէնահայտի եւ ամէնահաջողակ երգիչներէն մէկն է, ճանչուած է նաեւ Հայկական Սփիւրքին մէջ։ Ծնած է 1965 թուականին դեկտեմբեր 5-ին Երեւանին մէջ։ 2006 թուականին կ՛արժանանայ Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեատակէտ կոչման։ 2008 թուականին Մոսկուայի մէջ կը ստանայ "Փոփի արքա" տիտղոսը։

Կիլիկիա
                                     

ⓘ Կիլիկիա

Կիլիկիա, Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան հատուածը ընդգրկող շրջան։ Որպէս վարչաքաղաքական հատուած՝ եղած է առանձին միաւոր՝ Խեթական թագաւորութեան ժամանակներէն մինչեւ Բիւզանդական կայսրութիւն՝ աւելի քան երկու հազար հինգ հարիւր տարի։ Այժմ գրեթէ ամբողջութեամբ կը պատկանի Թուրքիոյ Հանրապետութեան, բացի Քեսապի շրջանէն Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն։

                                     

1. Անուանում

"Կիլիկիա" անուանումը առաջին անգամ կը տեսնուի աքքատական արձանագրութիւններուն մէջ՝ Hilakku ձեւով։ Ոմանք կենթադրեն, որ "Կիլիկիա" անուանումը առաջացած է եբրայերէն ֆելկիմ, ֆաչեկ կամ յունարէն կալիս, կալիկա՝ "քարքարոտ" բառերէն։

Հայերու մօտ Կիլիկիան յայտնի եղած է Սիսուան անունով։

                                     

2. Աշխարհագրութիւն

Կիլիկիան կը գտնուի Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան մասին մէջ։ Անոր հարաւը Միջերկրական ծովն է, հիւսիսը՝ Հայկական Արեւելեան Տաւրոս լեռնաշղթան։ Սարոս Սիհուն, այժմ՝ Սեյհան եւ Ճէյհան Ճիհուն գետերը կը ջրեն անոր դաշտերը։ Այլ մեծ գետերն են՝ Տարսոս, Լիպարիս այժմ՝ Mezitli։ Բոլորն ալ կը բխին Հայկական լեռնաշխարհէն։

Կիլիկիան անմիջապէս հարեւան է պատմական Հայաստանի գաւառներէն՝ կը սահմանակցի Փոքր Հայքին։

Հին ժամանակներ Կիլիկիա բնակած են խեթեր, խուռիներ, յոյներ, ասորիներ եւ սեմական այլ ժողովուրդներ, ինչպէս նաեւ՝ հայեր։ Այս ժողովուրդներուն, առաջին հերթին՝ յոյներուն կը վերագրուի Կիլիկիոյ բաժանումը երեք խոշոր հատուածներու՝ Լեռնային Կիլիկիա, Դաշտային Կիլիկիա եւ Բլրոտ Կիլիկիա։

Կիլիկիոյ ծովեզերքը բնական նաւահանգիստներով օժտուած է։ Հինէն առեւտուրի հիմնական շուկայ եղած է։ Գլախաւոր քաղաքներն էին՝ Տարսոնը, Ատանան, Զեյթունը, Սիսը, Այասը։

Վերջինս կը գտնուէր Ճէյհան Ճիհուն, Ceyhan-Jihun գետին մօտ՝ համանուն Այասի ծոցը։ Կիլիկիոյ թագաւորութեան գոյութեան դարաշրջանին եւ ատկէ ետք, ան կը կոչուէր Հայկական ծոց։ Այժմ Ատանա քաղաքը Թուրքիոյ մեծագոյն քաղաքներէն է, թիւով չորրորդը՝ Իսթանպուլէն յունարէն՝ Κωσταντινούπολις, Կոստանդնուպոլիս, մայրաքաղաք Անգարայէն յունարէն՝ Άγκυρα, նախկին Անգորա եւ Իզմիրէն ետք յունարէն՝ Σμύρνη, Զմիւռնիա։ Արեւմտեան հատուածին մէջ Անթալիոյ ծովածոցն է՝ համանուն նաւահանգիստով, իսկ արեւելքին՝ Իսկենտերուն ռազմական նաւահանգիստը յունարէն՝ Αλεξανδρέττα, Ալեքսանտրեթթա։ Թուրքիոյ կազմին մէջ կը մտնէ նաեւ հնագոյն քաղաքներէն Անտիոքը յուն.՝ Ἀντιόχεια, ասորերէն՝ ܐܢܛܝܘܟܝܐ), որ այժմ վերանուանուած է Անթաքիա թրք.՝ Antakya, որ Սուրիայէն, Ալեքսանտրեթթի շրջանի հետ՝ 1923 թուականին Ֆրանսան բռնաձգեց Թուրքիոյ։

                                     

3. Պատմութիւն

Կիլիկիոյ մասին առաջին վկայութիւնները կը հասնին նախնադարէն, մեզմէ աւելի քան տասը հազար տարի առաջ՝ Նոր քարի դարի, Պղինձի եւ Պրոնզի դարաշրջաններ։ Յայտնաբերուած են բազմաթիւ բերդեր ու ամրոցներ, հոգեւոր շինութիւններ, քաղաքներու ու գիւղերու մնացորդներ։

Առաջին յիշատակումը կը թուագրուի Ք.Ա II հազարամեակին, երբ ան կը ներառնուի Խեթական թագաւորութեան կազմին մէջ։ Մինչ այդ Կիլիկիոյ տարածքը մտած է Մերձաւոր Արեւելքի այլ պետութիւններու կազմին մէջ՝ Հին Եգիպտոսի թագաւորութիւն, Աքքատ, Էպլա, Ասորեստան։ Խաթթիի անկումէն ետք՝ Ք.Ա. XII դարէն սկսեալ, Կիլիկիոյ տարածքին կային մի քանի անկախ թագաւորութիւններ, հիմնադրուած գլխաւորաբար արամեաններու, փիւնիկներու կամ յոյներու կողմէն։ Պետութեան ամենայայտնի մայրաքաղաքներէն էր Ատանան, որ հին արձանագրութիւններուն մէջ կոչուած է "Ատանավանայ" ։ Կիլիկիոյ քաղաքները աշխոյժ առեւտրական կապեր կը հաստատէին Արեւելեան Միջերկրականի Փիւնիկիա, Քանաան քաղաք–պետութիւններուն հետ։ Կիսանկախ այս վիճակը կը տեւէ մինչեւ Ք.Ա. VI դարը, երբ Կիլիկիան կը մտնէ Աքամենեաններու թագաւորութեան կազմին մէջ։ Ք.Ա. 333 թուականին Կիլիկիան կը նուաճէ Ալեքսանտր Մակետոնացիին։ Վերջինիս մահէն ետք տէրութիւնը կը բաժնուի երեք մասի՝ Մակետոնիան արեւմուտք՝ Յունաստանի հետ միասին, Եգիպտոսը՝ հարաւ՝ Պտղոմէոս զօրավարի ենթակայութեան տակ, իսկ մնացած ամբողջ տարածքները կանցնին Սեւկոս Նիկատոր զօրավարին, որ կը հիմնէ Սելեւկեան տէրութիւնը Ք.Ա. 297 - Ք.Ա. 84։

Ք.Ա. 84 թուականին Դաշտային Կիլիկիան մաս կը կազմէ Տիգրան Մեծի հայկական կայսրութեան։ Հայոց թագաւորը կը քաջալէ որ հայեր հոն հաստատուին․ այսպէս կը դառնայ իր կայսրութեան կարեւոր առեւտրական կեդրոններէն մէկը։ Սակայն այս իրավիճակը երկար չի տեւեր եւ տարածաշրջանին մէջ կը յայտնուի նոր բռնապետական կայսրութիւն։ Արտաշատի պայմանագիրին համաձայն, Ք.Ա. 66 թուականին Կիլիկիան կանցնի Հռոմի հանրապետութեան եւ անոր կազմին մէջ կը մնայ շուրջ կէս հազարամեակ։ 395 թուականին, Հռոմէական կայսրութեան բաժանումի հետեւանքով, Կիլիկիան կը յայտնուի Բիւզանդիոնի կազմին մէջ։

Հետագային ան կը դառնայ կռուախնձոր արաբներու եւ Բիւզանդիոնի միջեւ, մինչեւ 965 թուական՝ Նիքիֆորոս Ֆոքաս կայսրը վերջնականապէս կազատագրէ իսլամներու լուծէն։



                                     

3.1. Պատմութիւն Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն արագ ակնարկ

Արդէն 11-րդ դարուն վերջը, Բիւզանդիան կը կորսնցնէ Կիլիկիոյ վերահսկողութիւնը սելճուք թուրքերէն Մանազկերտի մէջ կրած պարտութեան հետեւանքով։ Հազարաւոր հայեր Պատմական Հայաստանէն Կիլիկիա կը տեղափոխուին թրքական ցեղերու Պատմական Հայաստան ներխուժելէն ետք։ Հայերուն Կիլիկիա հաստատուելուն մէջ, մեծ դեր կունենայ Բիւզանդական բանակին հայազգի Փիլարտոս հրամանատարը. ան բարեացակամ կը գտնուի եւ հայ իշխաններուն հողեր կը շնորհէ։

Երեք դարերու ընթացքին 1080-1375 հայերը կը հիմնեն նախ իշխանութիւն, եւ ապա՝ թագաւորութիւն։ 1080 թուականին Ռուբէն Ա. կը հիմնէ հայկական իշխանութիւնը արդէն մեծ թիւով հայեր հոն տեղափոխուած էին, որ հետագային՝ Լեւոն Բ. դիւանագէտ իշխանին օրով, 1198-ին, թագաւորութեան կը վերածուի ու իբր պետութիւն կը կազմակերպուի։

Քաղաքները կը զարգանան, նոյնպէս հայկական մշակոյթը։ Հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը, արհեստները թափ կառնեն։

Այաս քաղաքն իր նաւահանգիստով եւ հարուստ շուկայով առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։ Անոր գործը կը շարունակէ փեսան՝ Հեթում Ա․ հիմնադիր՝ Կիլիկիոյ Հեթումեան Թագաւորութեան։

Հայկական իշխանութիւնները շատ մօտէն յարաբերութիւններ կը մշակեն իրենց սահմանակից խաչակիր իշխանութիւններուն եւ անոնց ճամբով՝ Եւրոպայի հետ։ Առաջին անգամն էր, որ հայերը այնքան մօտիկ յարաբերութիւն կունենային Եւրոպային հետ եւ կազդուէին անոր մշակոյթէն ու քաղաքակրթութենէն։ Անշուշտ թէ այս յարաբերութիւնները թէ՛ լաւ եւ թէ գէշ ազդեցութիւններ կունենան հայերուն վրայ։ Սակայն շուտով Կիլիկիան կենթարկուի Եգիպտոսի մեմլուքներու աւերիչ յարձակումներուն, մինչեւ որ անոնք կը նուաճեն՝ 1375 թուականին։

Լեռնային որոշ շրջաններուն մէջ քանի մը հայկական իշխանութիւններ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն։ Անոնցմէ Զէյթունը կը մնայ կիսանկախ մինչեւ 1915 թուական։ 1515-ին Կիլիկիան կը նուաճուի Օսմանեան կայսրութեան կողմէն։ Չնայած դարաւոր օտար տիրապետութեան, մինչեւ 1915 թուական Կիլիկիոյ հայ ժողովուրդը մեծ քանակ կը կազմէր։ 1909 թուականին Կիլիկիոյ մէջ, գլախաւորաբար Ատանա քաղաքը, տեղի կունենայ Երիտ թուքերու կողմէ կազմակերպուած Կիլիկիոյ հայութեան կոտորածը։

Վեց տարի անց Կիլիկիան հայաթափ կըլլայ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով։ Առանց նկատի առնելու ծանր կորուստները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրած շատ հայեր շուտով սկսած են վերադառնալ Կիլիկիա, որ ըստ Սեւրի պայամանգրին կրնային Ֆրանսա անցնիլ այն ժամանակամիջոցին Կիլիկիան Ֆրանսային կը պատկանէր։ Սակայն թրքական գրոհներու ներքեւ, Ֆրանսան առանձին ձգած է հայ գաղթականները։ Հերոսական դիմադրութեան՝ գերակշռող ու զինուած թուրք հրոսակներուն դէմ, հայ ժողովուրդը կրկին կը լքէ Կիլիկիան։ 4 Յունուար 1922-ին, Կիլիկիան կը յանձուի թրքական իշխանութիւններուն եւ ֆրանսական զօրքը կը հեռանայ: Հայ բնակչութեան կը շնորհեն ձրի անցագիր ու Կիլիկիայէն գաղթելու արտօնութիւն կը տրուի։ Հայերը անցագիր ստանալէ ետք կը գաղթեն դէպի Լիբանան, Սուրիա, Կիպրոս, Ֆրանսա, Յունաստան եւ Ամերիկայի ցամաքամասը:

                                     

3.2. Պատմութիւն Կիլիկիոյ հայկական եկեղեցին

Ռուբինեան իշխանութեան սկիզբին, Հայկական եկեղեցին 1147-ին իր կեդրոնը Կիլիկիոյ սահմանին մօտերը գտնուող Հռոմկլա բերդը կը փոխադրէ։ Հոն կը մնայ մօտ 150 տարի եւ 1293-ին կը փոխադրուի Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան մայրաքաղաքը Սիս, ու կը շարունակէ հոն մնալ անոր կործանումէն 1375 ետք ալ։ 1441-ին կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածնին մէջ։ Սակայն XVII-րդ դարուն սկիզբը, երբ Պատմական Հայաստանը կը բաժնուի Թրքական եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն միջեւ, Ս․ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ ու Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի որպէսզի շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ մէջ ապրող հայ ժողովուրդին։ Հոն կը մնայ մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը։ Մի քանի տարի թափառական կեանք ապրելէ ետք, կեդրոնը կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքը։

                                     
  • Արիս Մկրտչ Շաքլեան 1900, Կիլիկիա Ատանա, Ադանայի վիլայեթ, Օսմանեան Կայսրութիւն - 13 Նոյեմբեր 1959 1959 - 11 - 13 Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական
  • պատերազմի տարիներուն 1918 - ի զինադադարէն ետք անոնց մեծ մասը վերադարձած է Կիլիկիա Կիլիկիոյ հայաթափումէն ետք, սակայն, Զահլէի հայերուն թիւը կրկին աճած է
  • աղիւսակ, քարտեզ  24 սմ. Հայաստանի աշխարհագրութիւն: Պատմական Հայաստան, Կիլիկիա եւ արդի Հայաստան: Բազմաթիւ քարտէսներ եւ պատկերներ: Նախակրթարաններու եւ
  • հայը նորէն կը գաղթէ տարբեր երկիրներ: Գաղթականներու մէկ մասը կը հաստատուի Կիլիկիա ուր 1080 - ին ստեղծուած էր հայկական անկախ պետութիւն, որ կը դառնայ նաեւ հայերու
  • հայութիւնը ետ կը խմբուի ու կը կեդրոնանայ Կիլիկիա ուր եւ Մինաս Վերածին կ ուղարկուի իբրեւ գործիչ ստանձնելով Կիլիկիա թերթի խմբագրութիւնը Կ ընտրուի Կիլիկիոյ
  • պարգեւատրուին Հերացիի անուանական կրթաթոշակով Մասնագիտական կրթութինը ստացած է Կիլիկիա Հայաստան Գիտա - բժշկական գործունէութիւնը ծաւալած է Սիս մայրաքաղաքը ու կաթողիկոսանիստ
  • բնութեան նաթիւրմորդ Հայաստան Հայկական Բնութեան Նաթիւրմորդ ՀԱՅԱՍՏԱՆ Կիլիկիա Կառկարուն Բնանկար Խնձորենի Պարտէզ Քեսապ մանկութեան յիշատակներ Ամառնային
  • տեղակալի, ապա հարիւրապետի աստիճանով ծառայած է ֆրանսական բանակին մէջ, Կիլիկիա նախ իբր թարգման, յետոյ իբր սպայ հայ ոստիկան - զինուորներու: Մասնակցած է
  • իր ծառայութիւններով երախտաշատ մշակ մը Բիւզանդ Եղիայեան ծնած է Ատանայ կիլիկիա ուր եւ ստացած է իր նախակրթութիւնը Երկրորդական եւ բարձրագոյն ուսման հետեւած
  • կ որոշէ մեկնիլ Կիլիկիա կոտորածի պատճառաւ որբացած քրիստոնեայ երեխաներու փրկութեան գործին մասնակցելու համար: 1911 - ին կը ժամանէ Կիլիկիա եւ Մարաշի մէջ հիմնուած
  • Հայաստան Բուրաստան Մասիս Նոյան աղաւնիի Աստղիկ արեւելեան Կիլիկիա Զեփիւռ հայրենեաց Ժամանակ եւ այլ պարբերականներ Մեծ վաստակ ունի նաեւ

Users also searched:

լեւոն 2, կիլիկիայի անկման պատճառները, վանք կիլիկիայում, քաղաք կիլիկիայում,

...
...
...