Back

ⓘ Կարսի Թագաւորութիւն




Կարսի Թագաւորութիւն
                                     

ⓘ Կարսի Թագաւորութիւն

Կարսի կամ Վանանդի թագաւորութիւն, միջնադարեան աւատատիրական պետութիւն Հայկական լեռնաշխարհին մէջ 963-1065 թուականներուն: Հիմնադրած է հայոց արքայ Աշոտ Գ. Ողորմածի եղբայր Մուշեղ Ա-ը 963 թուականին: Երկիրը կառավարած է Կարսի Բագրատունիներու տոհմը: Տարածքը կազմած է առաւելագոյնը 10 000 քառ. քմ՝ Ապաս Ա.ի օրերուն:

Բագրատունեաց Հայաստանի ենթակայ թագաւորութիւններէն ու իշխանութիւններէն Տարօն, Տայք ժամանակագրութեամբ երկրորդն էր:

Պետութեան մայրաքաղաքն էր Կարսը: Երբ 961 թուականին Աշոտ Ողորմածը Հայաստանի մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ նորակառոյց Անի, Կարսը կը շարունակէր մնալ հայոց մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կեդրոններէն մէկը: Հզօրութեան շրջանին մէջ, երբ անկում կապրէին արաբական ամիրայութիւնները, Վանանդի արքաները համագործակցած են Վրաց թագաւորութեան ու Անիի շահնշահերի հետ:

11-րդ դարու կէսերուն՝ Անիի թագաւորութեան անկումէն ետք, Կարսի թագաւորութիւնը կը դառնայ նախ Բիւզանդական կայսրութեան, ապա՝ Սելճուքեան սուլթանութեան մարզերէն մէկը: 1065 թուականին վերջին արքայ Գագիկ Ա նը կը յանձնէ իր տիրոյթները Բիւզանդիային եւ կը տեղափոխուի Փոքր Ասիոյ կեդրոնը գտնուող Կեսարիա քաղաքը:

                                     

1. Պատմութիւն

Կարսի թագաւորութիւնը ձեւաւորուած է 963 թուականին: Աշոտ Գ. Ողորմած 953-977 թագաւորը ճանչցաւ Մուշեղի գահակալութիւնը՝ պայմանով, որ ան ընդունի իր գերագոյն իշխանութիւնը: Ստեղծուեցաւ Բագրատունեաց երկրորդ թագաւորութիւնը: Մուշեղ Ա. արքայի օրերուն 963-984 Կարսի թագաւորութիւնը կը գրաւէր կարեւոր տեղ Բիւզանդիայի դէմ պայքարին: Այն սերտ քաղաքական եւ տնտեսական յարաբերութիւններու մէջ էր Անիի Բագրատունեաց թագաւորութեան հետ:

Ապաս Ա. թագաւորի 984-1029 օրերուն մեծ ուշադրութիւն դարձաւ թագաւորութեան ռազմական ուժը մեծցնելու վրայ: Անոր լաւ զինուած հեծեալ եւ հետեւակ զօրաբանակները յաջողութեամբ մասնակցեցան արաբական ամիրայութիւններու դէմ պատերազմներոգն: Ապասը առաջին հերթին կը ձգտէր խաղաղութիւն հաստատել իր թագաւորութեան մէջ: Ան իր երկիրին մէջ կը վերացնէ աւազակութիւնը, կը պատժէ յանցագործները եւ կապահովէ երկրի խաղաղ կեանքը: Ապասը յատուկ ուշադրութիւն կը նուիրէ զինուած ուժերուն եւ կարմիր գոյնի յատուկ զինուորական համազգեստ կը մտցնէ: Իր աշխարհազօրով Ապաս թագաւորը կը մասնակցի հայոց եւ վրաց համատեղ ռազմական արշաւանքներուն՝ ընդդէմ Հարաւային Հայաստանի արաբ ամիրաներու 994: Կարսի փոքրիկ թագաւորութեան վիճակը անկայունացաւ Բիւզանդիայի ու վրաց Բագրատունիներու միջեւ տեղի ունեցող արիւնահեղ պատերազմներու ժամանակ, որոնց պատճառը մահացած Դաւիթ Կիւրաղապատի ժառանգութեան շուրջ ծագած վէճն էր: Այդ ընթացքին Կարսի թագաւորութեան տարածքը, որ կռուող կողմերու համար ռազմաբեմ դարձած էր, խիստ աւերածութիւններու ենթարկուեցսւ:

Կարսի թագաւորութիւնը կարողացաւ խաղաղութիւնը պահպանել նաեւ Ապասի որդիի՝ Գագիկ Կարսեցիի օրերուն 1029-1065: Ան սերտ ազգակցական կապեր ունէր ոչ միայն Շիրակի Բագրատունիներու, այլեւ Դաշիր-Ձորագետի Կիւրիկեաններու եւ Վասպուրականի Արծրունիներու հետ: Ամուսնացած էր վրաց թագաւոր Բագրատ Դ ի 1027-1072 դուստր Գուրանդուխտի հետ:

1045 թուականի Անիի անկումէն ետք հայ Բագրատունիներու աւագ ներկայացուցիչը մնաց Գագիկ Կարսեցին, որ եւ այնուհետեւ ձեւականօրէն կը կրէ "շահնշահ" տիտղոսը: Մի քանի տարի ետք՝ 1054 թուականին, սելճուք-թուրքերը կը յարձակին Հայաստանի վրայ: Վանանդի թագաւորութեան զօրքերու սպարապետ Թաթուլ Վանանդեցին քաղաքի պարիսպներու տակ կը յաղթէ սելճուքեան զօրքին: Կարսի Գագիկ թագաւորը, վախնալով սելճուքեան հետագայ արշաւանքներէն, 1064 թուականին իր պետութիւնը կը կտակէ Բիւզանդական կայսրութեան եւ փոխարէնը ստանալով Գամիրքի մէջ Ծամնդաւի իշխանութիւնը` կը տեղափոխուի Բիւզանդիա:

Նոյն 1064 թուականին սելճուքները Անիէն ետք կը գրաւեն նաեւ Կարսը, եւ շուրջ մէկ դար այնտեղ կը հաստատուի Շատտատեաններու տիրակալութիւնը: Տարիներ ետք վրաց Բագրատունիներու զօրքերը հայ զօրավարներ Զաքարէ եւ Իւանէ Զաքարեաններու գլխաւորութեամբ կազատագրեն Արեւելեան Հայաստանի քաղաքները:

                                     

2. Մայրաքաղաք

Թագաւորութեան մայրաքաղաքը Կարսն էր: Որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով` այստեղ բերդ գոյութիւն ունեցած է դեռ ուրարտական ժամանակներուն: Սակայն որպէս քաղաք Կարսը կը նշուի 10-րդ դարուն, երբ այնտեղ կը տեղափոխուի հայոց արքայ Ապաս Ա ի 928-953 արքունիքը: Կարսը կը գտնուի Այրարատ նահանգի Վանանդ գաւառին մէջ, համանուն գետի ափին, ծովի մակերեւոյթէն մօտ 2000 մեթր բարձրութեան վրայ:

Արշակունիներու թագաւորութեան շրջանին 66-428 Կարսը փոքրիկ բերդաքաղաք էր, Վանանդեցի իշխանական տոհմի նստավայրը: Վանանդ գաւառի մի քանի շրջաններ եղած են Կամսարական նախարարներու կալուածքը: Բագրատունեաց թագաւորութեան 885-1045 ժամանակաշրջանին Կարսը վերելք կապրի, եւ աղբիւրներու նախկին աննշան բերդը կը յիշատակուի որպէս քաղաք: Բագրատունի առաջին արքաները, որոնք շարունակ պայքարի մէջ էին արաբական տիրապետութեան դէմ, յաճախ կը փոխէին երկրի մայրաքաղաքները:

Աշոտ Ա. 885-890, Սմբատ Ա. 890-914, Աշոտ Բ. Երկաթ 914-928 արքաներու օրերուն Հայաստանի մայրաքաղաքներ էին Բագարանը, ապա Երազգաորսը Շիրակաւան: Սակայն շարունակական պատերազմներու պայմաններուն մէջ ասոնք չարդարացւոցին մայրաքաղաքի դերը, քանզի կը գտնուէին արաբական ամիրայութիւններու մերձակայքին մէջ: Ճիշդ է, Աշոտ Բ. Երկաթը վերջնականապէս թոթափեց արաբական լուծը, սակայն անոր եղբայրը եւ յաջորդը` Ապաս Բագրատունի արքան 928-953, գահ բարձրանալով, իր պետութեան մայրաքաղաքը տեղափոխեց Կարս, որ հեռու էր արաբական ամիրայութիւններու սահմաններէն եւ աւելի պաշտպանուած քաղաք էր:

Հայոց թագաւոր Ապաս Բագրատունին կը կառուցէ մինչեւ այժմ կանգուն Սուրբ Առաքելոց Կաթողիկէ եկեղեցին, որ այժմ գործող մզկիթ է: Մզկիթի վերածուելէ ետք եկեղեցւոյ ճարտարապետական կառուցուածքը չի փոխուիր: Բացի եկեղեցւոյ կառուցումէն, հայոց արքան կամրացնէ Կարսի բերդը, որ ժամանակին Առաջաւոր Ասիոյ ամենաամուր ամրոցներէն էր:

Ապաս Բագրատունիի յաջորդը՝ Աշոտ Գ. Ողորմած արքան 953-977, նոր մայրաքաղաք հաստատեց` Անին 961: Հայոց արքան միաժամանակ վարչական բարեփոխումներ իրականացուց երկրին մէջ: Հայաստանը դարձաւ առանձին թագաւորութիւններու դաշնային միութիւն, որուն գլխաւորը` շահնշահը, Անիի տիրակալն էր:

                                     

3. Պետական Կարգ Եւ Քաղաքականութիւն

Կարսին մէջ նստող Բագրատունի սպարապետն ու իշխանաց իշխանները իրենց կը համարէին Անիի թագաւորութեան գահի օրինաւոր ժառանգներ, ուստի ամէն առիթի հանդէս կու գային նման հաւականութիւններով: Օրինակ, Աշոտ Ողորմածի մահէն ետք, երբ անոր եղբայր թագաւոր Մուշեղը փորձեց բազմել Անիի շահնշահներու գահին, Անիի աւագանին շտապեց գահ բարձրացնել մահացած Աշոտի որդիին՝ Սմբատ Բ ին, եւ Մուշեղը հարկադրուած եղաւ հաշտուիլ ստեղծուած դրութեան հետ: Շատիկ սահմանային ամրութեան համար Մուշեղը կը դիմէ Տայքի կիւրոպաղատ Դաւիթի 960-1000 օգնութեան, եւ վէճը կը հարթուի խաղաղ ճանապարհով, այսինքն Կարսի թագաւորութեան հսկողութեան տակը կը ձգուին Անիի համար կենսական նշանակութիւն ունեցող Աղտոձոր լեռնանցքը եւ Շատիկ ամրոցը:

10-րդ դարուն Դուին քաղաքին մէջ նստող արաբ ամիրաները ենթակայ էին Ատրպատականի Սալարեաններուն: Վերջիններս, ուժեղանալով, կը ձգտէին անկախանալ Պաղտատի մէջ նստող խալիֆներէն: Վերջիններս Շիրակի Բագրատունիներուն շնորհած էին "Շահնշահ Հայոց եւ Վրաց" տիտղոսները, որպէսզի սանձահարեն նաեւ արաբ ամիրաներու անջատողական նկրտումները: Այս հանգամանքը հաշուի չէր առած "Կարուց թագաւոր" Մուշեղը, որ Սմբատ Բ-ի դէմ կը հրահրէր Դուինի ամիրա Սալարի Աթուլ-Հառաչին: Վերջինս 982 թուականին Երեւանի մօտ անցնելով Հրազդան գետը, յանկարծակի կը ներխուժէ Անիի թագաւորութեան թիկունքը եւ կը հասնի մինչեւ Անի քաղաքը: Ինչպէս կերեւի արաբական զօրքի թիկունքին մէջ կը բարձրանայ հայ ժողովուրդը եւ կօգնէ Սմբատ Բ ին ոչ միայն դուրս քշել թշնամին Անիի մատոյցներէն, այլեւ ջախջախել զայն:

Ինչպէս Կարսի Մուշեղ թագաւորը, այնպէս ալ իր որդի եւ յաջորդ Ապասը որոշ նկրտումներ ունէին Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան մասերուն մէջ գտնուող Փառիսոսի թագաւորութեան նկատմամբ: Այդ ժամանակ այնտեղ կը թագաւորէին եղբայրներ Սենեքերիմ եւ Գրիգոր "Փառաւոր", "Բարեպաշտ" պատուանունները կրող թագաւորները, իսկ ասոնց քոյրը Կարսի թագուհին էր՝ Մուշեղ թագաւորի կինը եւ Ապասի մայրը: Այդ թագաւորներու մահէն ետք Կարսի թագուհին կրնար ժառանգորդ համարուիլ Փառիսոսի ապագայ թափուր գահի:



                                     

4. Տարածք

Միջնադարեան Բագրատունիներէն վասալական կախման մէջ գտնուող այս թագաւորութիւնը կը ներառէր տարածքներ` ներկայիս Թուրքիայէն, մասամբ՝ Հայաստանէն ու Վրաստանէն: Տարածքն կընդգրկէր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Վանանդ գաւառը եւ անոր շրջակայքը՝ ընդամէնը ութ գաւառ՝ կազմելով 10 000 քառ. քմ:

Կարսի թագաւորութեան գաւառները պաշտպանուած էին մի քանի ամրոցներով: Մժնկերտ գաւառին մէջ, որ Արշակունիներու թագաւորութեան շրջանին 66-428 կը կոչուէր Աբեղեանք, կը գտնուէր Մժնկերտ բերդաքաղաքը: Հարաւը տեղադրուած էին Հաւնունեաց գաւառը Հաւնունի տոհմը 1-ին դարուն թերեւս կը պահպանէր իր գոյութիւնը, ուր կը գտնուէր Աւնիկբերդը, Աղորի գաւառը Հաւճիչ ամրոցով:

Հին Հայաստանի գաւառներէն Արշարունիքի արեւմտեան մաս կը կազմէր Կեչրոր գաւառը համանուն քաղաքով եւ Ծառաքար ամրոցով: Սուկաւէտ Ջրաբախշ լեռնապարի Հայ­կական պար, հիւսիսային փէշերուն կը գտնուէր Զարեհաւան գաւառակը հա­մանուն աւանով հին հայկական Զարեհաւան քաղաքի տեղը: Կաղզւան գաւառը համանուն կեդրոնով հարուստ էր աղի եւ մետաղներու հանքերով:

Թագաւորութիւնը արեւելեան մասով սահմանակից էր Բագրատունիներու բուն տիրոյթներուն, որոնց հետ կը կապուէր Հայկական պարի Աղտոձոր լեռնանցքով, որ պաշտպանուած էր Շատիկ ամրոցով:

                                     

5. Տնտեսութիւն

Բագրատունիներու օրերուն քաղաքին մէջ կը ծաղկին արհեստները եւ առեւտուրը: Կարսը առեւտրային սերտ կապեր ունէր ոչ միայն Անիի, Դուինի ու Թիֆլիսի, այլեւ հեռաւոր քաղաքներու հետ: Ապաս Ա. արքայի օրերուն Կարսի թագաւորութիւնը ծաղկեցաւ: Մայրաքաղաքի բնակչութիւնը Բագրատունեաց եւ Զաքարեաններու տիրապետութեան շրջանին մէջ կանցնէր 50 000-էն, որ այն ժամանակուան քաղաքային բնակչութեան համար մեծ թիւ էր:

Վանանդի թագաւորութեան հիմնական հատուածը կը զբաղեցնէ Վանանդի սարահաթը, որ հարուստ է սեւահողով: Անիկա կը շրջապատեն Հայկական պար լեռնաշղթան հարաւը, Մեսխեթի եւ Թրիալէթի լեռնաշղթաները հիւսիսի, Ախուրեան գետը՝ արեւելքը, Տայքը՝ արեւմուտքը: Սարահարթի միջով անցնող ոչ մեծ գետերու Արաքս գետի վտակները ջուրերը կեանք կու տան անոնց: Կլիման մեղմ է, նպաստաւոր երկրագործութեան համար: Լեռնային արոտները հնարաւորութիւն կընձեռնէին անասնապահութեան զարգացման համար:

Արաքսի հովիտը՝ "Երասխաձորը" իր մեղմ եւ տաք կլիմայով հնարաւորութիւն կու տար ունենալու զարգացած այգեգործութիւն եւ անոր հետ կապուած գինեգործութիւն ու պարտիզագործութիւն: Մեծրաց լեռներու անտառները վաղուց ի վեր շինանիւթ կը մատակարարէին: Կարմիր փորակ ջրբաժան լեռնաշղթայի եւ Արճօ-Առիճ հրաբխային զանգուածի ալպեան մարգագետինները նպաստաւոր պայմաններ կընձեռնէին անասնապահութեան զարգացման համար, մանաւանդ, որ մօտերքը գտնուող Երասխաձորը Երասխի կիրճը Կաղզուանի շրջակայքը իր մեղմ կլիմայով լաւ ձմեռանոց էր անասուններու համար:

Կարսի թագաւորութեան մէջ զարգացած էր լեռնագործութիւնը: Յայտնի էին պղինձի, արծաթի, արճիճի եւ երկաթի հանքերը, հիմնականօրէն Կեչուտն լեռներուն: Անիկա կը նպաստէր արհեստագործութեան բարգավաճմանը: Կընդլայնուէր ապրանքափոխանակութիւնը, որ կը նպաստէր քաղաքային կեդրոններու եւ առաջին հերթին մայրաքաղաք Կարսի վերելքին:

                                     

6. Կարսի Թագաւորներու Արքայացանկ

Աբաս Ա 928-953

Խոսրովանուշ

Աշոտ Ողորմած 953-977

Մուշեղ Ա. 963-984 Կարսի թագավոր

Սևադա Բ-ի դուստր

Սմբատ Տիեզերակալ 977-990

Գագիկ Ա. 990-1020

Կատրանիդէ Բ.

Գուրգեն 978-989 Լոռիի թագաւոր

Ապաս Ա. 984-1029 Կարսի թագավոր

Գուրանդուխտ Բագրատիոնի

Սենեքերիմ Արծրունի Վասպուրականի թագաւոր 1003-1021

Խուշուշ

Յովհաննէս-Սմբատ 1022-1041

Աշոտ Քաջ 1022-1040

Աբաս

Կիւրիկեաններ

Գագիկ Ա. 1029-1065 Կարսի թագավոր

Գագիկ Բ. 1042-1045

Մարիամ

Կաղապար:Տոհմածառ/ավարտ

                                     
  • Ռումանիա, Հայաստան, Չեխոսլովաքիա, Սերպերու, խրուաթներու եւ Սլովեններու թագաւորութիւն Հիժազ միջեւ Հայաստանի հանրապետութեան անունով դաշնագիրը ստորագրած
  • Կատարզա եւ Վիտէրուխի միութիւնը, էրիախին, Աբունին հետագային Հաւնունիք Կարսի սարահարթով Արգիշտի կ անցնի Զաբախա Ջաւախք հոնկէ հասնելով Հզօր Սիրիմի լերան
  • Բասէնի եւ Վանանդի տարածքները մօտաւորապէս Բասէն գաւառը կը համապատասխանէ Կարսի եւ Սարիղամիշի շրջանները Արշարունիք - Ծանօթ է Երազխաձոր անունով Սկիզբը պատկանած
  • արաբ զինուոր կը մնայ Այս բոլորը Աշոտ Բ.ի Երկաթ օրով 962 Կը հիմնուի Կարսի թագաւորութիւնը, Մուշեղ Բագրատունիի կողմէ, որ Աշոտ Երկաթի եղբայր Աբբաս թագաւորի

Users also searched:

...
...
...