Back

ⓘ Կոբաղդ




Կոբաղդ
                                     

ⓘ Կոբաղդ

Կոբաղդ ՝ քիմիական տարր է, որուն նշանն է Co, կարգահամար՝ 27, հիւլէական զանգուածը՝ 58.9332: Կոբաղդը վարդագոյն երանգով արծաթափայլ, ծանր մետաղ մըն է։ Ունի մեկ կայուն իզոտոպ՝ 59 Co, արհեստական ռատիոաշխոյժ իզոտոպներէն արժէքաւոր է 60 Co-ը ։

Միարժէք եւ քառարժէք կոբաղդի համար ստացուած են միայն քիչ թիւով համալիր միացութիւններ։ Սովորական ջերմաստիճանին հոծ կոբաղդը կայուն է ջուրի եւ օդի ազդեցութեան նկատմամբ։ α-Co-ը ունի վեցանկիւն բիւրեղացանցի կառուցուածք, β-Co-ի բիւրեղացանցը խորանարդ է, α↔β ջերմաստիճանային անցումը 427 °C է:

                                     

1. Պատմութիւն

Հին Եգիպտոսին, Բաբելոնին եւ Չինաստանին մէջ կոբաղդի օքսիտը կը կիրառուեր ապակին եւ արծնը կապոյտ ներկելու համար։ Նոյն նպատակով ԺԶ դարուն Արեւմտեան Եւրոպային մէջ կօգտագործուէր քրքումաներկը, որը կը ստանային "քոպոլտ" կոչուող հանքանիւթերու ջերմային մշակմամբ, որուն ընթացքին կանջատուէր մեծ քանակութեամբ թունաւոր ծուխ, իսկ ջերմային մշակման նիւթերէն չհաջողեր մետաղ ձուլել։

Միջնադարեան հանքափորներն ու մետաղագործներն պյդ երեւոյթը կը համարէին առասպելական էակներու՝ քոպոլտներու գերմաներէն՝ Kobold ՝ տան ոգի արարքներ։ 1735 թուականին շուէտացի, քիմիագէտ Կեօրկ Պրանտթը շուէտ.՝ Georg Brandt, 1694-1768 քրքումաներկի, ածուխի եւ ֆլիւսի խառնուրդը հնոցին մէջ տաքացնելով ստացաւ մետաղ եւ անուանեցաւ "քոպոլտի ձուլահատիկ": Ան եղած է առաջին անձը, որ բացայայտեցաւ անտիկ ժամանակներէն յայտնի մետաղը:

Հետագային ան վերանուանուեցաւ "քոպողդ", ապա՝ "կոբաղդ":

                                     

2. Բնութեան Մէջ

Երկրակեղեւին կոբաղդի պարունակութիւնն ըստ զանգուածի հաւասար է 4 10 −3 %։ Յայտնի է կոբաղդ պարունակող շուրջ 30 հանքանիւթ, որոնցմէ են՝ քոպալթինը CoAsS, լինեիտը Co 3 S 4, սմալտինը CoAs 2 եւ այլն։ Ծովու ջուրին մէջ պարունակութիւնը մօտ 1.7 −10 % է։ Կոբաղդի ամէնահարուստ հանքերը կը գտնուեն Քոնկոյի Տեմոքրաթական Հանրապետութեան մէջ։

                                     

3. Կիրառութիւն

  • Բժշկութեան մէջ ռատիոաաշխոյժ 60 Co-ը, որի կիսատրոհման պարբերութիւնը 5 271 տարի է, կօգտագործուէ կամմա-արատադիտում կատարելու ժամանակ։
  • Կոբաղդն կօգտագործուէ պողպատի լեկիրացման համար, ինչի շնորհիւ կը մեծնայ վերջինիս ջերմակայունութիւնը, կը բարելաւուեն մշակային յատկութիւնները։ Կոբաղդ պարունակող համաձուլուածքներէն կը պատրաստեն մշակող գործիքներ՝ շաղափներ, կտրիչներ եւ այլն։
  • Քիմիական փոխազդեցութիւններուն մէջ կօգտագործուէ որպէս խթանիչ։
  • Հնագոյն ժամանակներէն կոբաղդէն ստեղծուած գունանիւթերը կոբաղդի կապոյտ օգտագործուած են զարդէղենի արտադրութեան մէջ եւ ապակիներ գունաւորելու համար։
  • Ղիթիոնի կոբաղդիտը կուտակիչներու արտադրութեան ժամանակ կօգտագործուէ որպէս բարձր արդյունաւետութեան դրական ելեկտրոտ։
                                     

4. Կենսաբանական Դեր

Կոբաղդը բոլոր կենդանիներու եւ բոյսերու համար ունի էական նշանակութիւն եւ անոնց բոլոր հիւսուածքներուն մէջ կը մասնակցէ նիւթափոխանակութեան գործընթացքներուն։ Ան քոպալամինի հիմնական բաղկացուցիչն է, որը յայտնի է նաեւ որպես B 12 կենսամին։ Կոբաղդը կը մասնակցէ արյունաստեղծմանը, նեարդային համակարգի եւ լեարդի գործունէութեանը։ Մարդու օրական կոբաղդի պահանջը 0.007-0.015 մկ է։ Մարդու մարմինը կը պարունակէ իր քաշի իւրաքանչւր քիլոկրամի հաշւարկով 0.2 մկ կոբաղդ։

20 րդ դարու սկիզբին Նոր Զելանտայի հիւսիսին անասնապահութեան զարգացման ժամանակ անասունները կը տուժէին "թուփերի հիւանդութիւն" անունը ստացած տկարութիւնէ, որուն պատճառը հրաբխային ապարներուն մէջ անասուններուն սնունդի համար անհրաժեշտ կոբաղդի պակասն էր եղած:

                                     
  • հագուստ Շափիւղայ Լազուրիթ Հիտրանթ Ապակեգործութեան մէջ կապոյտը կը ստացուի կոբաղդ աւելցնելով Կապոյտ Մօրուս ֆրանսերէն La Barbe bleue ֆրանսացի գրող Շարլ
  • օրկանական եւ անօրկանական լուծիչներուն մէջ, կը լուծուի մետաղներուն մէջ երկաթ, կոբաղդ եւ այլն 1 մթնոլորտ ճնշման տակ օդի բացակայութեամբ կը ցնդի մօտ 3500  C