Back

ⓘ Քարոզ




                                               

Պետրոս Ատրունի

Ծնած է Կ. Պոլիս:Կրթութիւնը ստացած է Պէրպէրեան վարժարան, աւարտած է 1900-ին, ուսանած է Պոլսոյ համալսարանի թուաբանութեան բաժինը։ Երկար տարիներ դասաւանդած է հայ և օտար վարժարաննեու մէջ: 1928-33 եղած է Կեդրոնական վարժարանի տնօրէն։ Հեղինակն է թուաբանական շարք մը դասագիրքերու, ինչպէս՝ "Ամբողջական դասընթացք թուաբանութեան", "Մանկական ընթացք" Ա և Բ տարի 1912, "Տարրական դասընթացք" Ա և Բ տարի 1912, "Թուաբանութեան տարրական և միջին դասընթաց" 1921, "Բարձրագոյն դասընթաց" 1921 գիրքերը։

Քարոզ
                                     

ⓘ Քարոզ

Քարոզ, քրիստոնէական հաւատքի ուսուցման եւ տարածման միջոց, կրօնադաւանական, բարոյախրատական պատուիրաններու հրապարակային ուսուցում, խրատ: Քարոզ կը կոչուի նաեւ եկեղեցիի խորանէն հոգեւորականի՝ ժողովուրդին ուղղուած խօսքը:

Լայն առումով վաղ քրիստոնէական լեզուին մէջ հասկցուած է նաեւ հաւատացեալներուն եւ քրիստոնեայ առաջին համայնքներուն ուղղուած թուղթերը, աւելի ուշ՝ ճառերը:

                                     

1. Քարոզի առանձնայատկութիւնները

Թեմատիկ առումով թուղթերէն եւ ճառերէն քարոզը կը տարբերի անով, որ աւելի շատ նուիրուած է ոչ թէ կրօնադաւանական զանազան հարցերու արծարծմանն ու բացատրութեանը, այլ՝ այդ հասկացութիւններու միջոցով ունկնդիրի եւ ընթերցողի վրայ ներազդելուն՝ իրեն մղելով ապրիլ քրիստոնեայ հաւատքով եւ բարոյականութեամբ:

Քարոզը, ունենալով ընդհանուր ճանաչողական, մեկնողական, ջատագովական եւ ներբողային բնոյթ, հիմնականին բարոյադաստիարակչական է:

Քարոզի ժամանակ քրիստոնէական հիմնական հաւատալիքները՝ Սուրբ Երրորդութիւն, Քրիստոսի Աստուածութիւն, Մարդեղութիւն, Փրկագործութիւն եւլն. կը փոխանցուին ժողովուրդին ոչ թէ դաւանաբանական խրթին բանաձեւումներով, այլ՝ բարոյական սկզբունքներու հետ ընդելուզուած ձեւով: Քրիստոնէական քարոզի առարկան Քրիստոսի քարոզած խօսքերն ու ճշմարտութիւններն են, որոնք ուղղակի, անմիջական աղերս ունին մարդկանց առօրեայ կեանքի, ապրելակերպի, գործերու եւ փոխյարաբերութիւններու հետ:

Քարոզխօսութեան բարձրագոյն նպատակը Քրիստոսի անձին եւ գործին մշտնջենական վերակենդանացումն է եկեղեցւոյ հաւատացեալներու գիտակցութեան եւ կեանքի մէջ:

                                     

2. Քարոզի պատմութիւնը

Քարոզի կարեւորութիւնը, անհատի ու հասարակութեան վրայ ունեցած ներազդեցութիւնը կը շեշտուի թերեւս Հին Կտակարանի մէջ, իսկ Նոր Կտակարանի մէջ թէ՛ Յովհաննէս Մկրտիչի, թէ՛ Քրիստոսի եւ թէ առաքեալներու գործունէութիւնը կը սկսի քարոզով: Առաքեալներուն պատուիրելով տարածել նոր վարդապետութիւնը՝ Յիսուս կըսէ. "Գացէ՛ք ամբողջ աշխարհով մէկ եւ քարոզեցէք Աւետարանը բոլոր մարդկանց" Մարկ. 16.15:

Քարոզչութիւնը Քրիստոսի առաքելութեան տարածման գլխաւոր միջոցն է: Քանի որ առաքեալներու գործունէութիւնը սկսած է քարոզչութեամբ, քրիստոնէութեան վաղ շրջանին աւետարանելը եւ քարոզելը նոյնացուած են ու միմեանց համարժէք ներկայացուած: Հետագային քարոզի գործառնական նշանակութիւնը փոխուած է: Եթէ սկզբնական շրջանին ան ծառայած է աւետարանական քարոզչութեան, քրիստոնէութեան տարածմանն ու ամրապնդմանը, ապա աւելի ուշ՝ քրիստոնէական գաղափարներու, արժէքներու եւ բարոյականութեան անխաթար պահպանման, այսինքն՝ աւետարանելուն փոխարինած է աւետարանուած գաղափարներուն հետեւելու քարոզչութիւնը: Եթէ աւետարանելը կը ծառայէ նոր կրօնի տարածման, անհատական եւ հասարակ գիտակցութեան յեղաբեկման, ապա քարոզը՝ ընդունուած հոգեւոր-բարոյական նորմերէն չշեղելուն, որ կիրականացուի հրապարակախօսական ներազդման միջոցով:

Քարոզը եւ Քրիստոսի խօսքի տարածումը, սկսած առաքելական շրջանէն, եկեղեցիի հովիւներու կեանքի եւ գործունէութեան կարեւոր տեղը կը գրաւէ: Քարոզչութիւնը առաքեալներէն եւ առաքելական հայրերէն փոխանցուած է Ընդհանրական եկեղեցւոյ հայրերուն, եւ քարոզը դարձած է հեթանոսութեան դէմ մղուող պայքարին քրիստոնէութեան գլխաւոր զէնքը: Եկեղեցւոյ առաջին չորս դարերու հայրերը հռչակուած են իրենց կենդանի քարոզխօսութեամբ, որ հիմնականին կրած է ջատագովական բնոյթ: Քարոզի ներգործուն ուժը եւ թողած տպաւորութիւնը լաւագոյնս արտայայտուած է Ընդհանրական եկեղեցւոյ հռչակաւոր հայրերէն Յովհան Ոսկեբերանին տրուած "Ոսկեբերան" բնորոշման մէջ:

                                     

3. Քարոզը Հայոց Եկեղեցւոյ Մէջ

Քարոզը իր գործուն ազդեցութիւնը ունեցած է նաեւ հայոց կեանքին մէջ, մեծ կարեւորութիւն եւ նշանակութիւն ստացած է Հայ եկեղեցւոյ մէջ։ Հայոց դարձը սկսած է քարոզչութեամբ: Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչը Խոր վիրապէն ելլելէն ետք իր քարոզչութեամբ ժողովուրդին նախապատրաստած է քրիստոնէութեան ընդունման: Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչով սկիզբ առած հայկական քարոզխօսութիւնը իրենց հովուական եւ ուսուցողական գործունէութեամբ շարունակած են Հայ եկեղեցւոյ հայրերը, որոնք նաեւ իրենց ժամանակի մեծագոյն քարոզիչները եղած են:

Քարոզխօսութիւնը այնքան կարեւորուած է, որ Գրիգոր Տաթեւացին անիկա աւելի հեղինակաւոր դարձնելու նախապայման համարած է վարդապետական իշխանութիւն ունենալը: Վարդապետական եւ ծայրագոյն վարդապետական գաւազանի տուչութիւնը, որպէս նշան ուսուցողական, քարոզչական իշխանութեան, կը խորհրդանշէ Հայ եկեղեցւոյ քարոզխօսութեան կարեւորութիւնն ու արժէքը:

                                     

4. Քարոզի Կառուցուածքը Եւ Բովանդակութիւնը

Քարոզի կառուցուածքին, ունեցած նշանակութեան, դերին ու ազդեցութեան անդրադարձած է Գրիգոր Տաթեւացին իր "Վասն մեղաց լեզուի" եւ "Վասն երկրագործաց" քարոզներուն մէջ, որոնցմէ առաջինը նուիրուած է քարոզի մատուցման կերպին ու միջոցներուն, երկրորդը՝ կառուցուածքին: Ան քարոզի ժանրային կառուցուածքը բաժնած է հինգ մասի՝ բնաբան, նախերգան, քարոզ, յորդորակ եւ օրհնութիւն: Քարոզը կըսուի բարձր տեղէ, ըստ Սուրբ Գիրքի՝ "պարիսպներու գլուխէն" Առակ. 1.21: Ժողովուրդէմ վեր կէտէ մը քարոզելու գաղափարը իր արտայայտութիւնը գտած է նաեւ եկեղեցւոյ ընդհանուր կառուցուածքին մէջ։ Եկեղեցւոյ խորանը, որուն բարձրութենէն կը քարոզէ քահանան, համաձայն քրիստ. խորհրդաբանութեան, միջանկեալ տեղ կը գրաւէ երկինքի ու երկրի միջեւ։ Աստուածաշունչի մէջ կը շեշտուի նաեւ, որ քարոզը պէտք է ըլլայ հրապարակային: Ատոր լաւագոյն օրինակը "Լերան քարոզն" է Մատթ. 5.1–12, որ նաեւ կը կոչուի "փոքր Աւետարան", իսկ Մկրտիչ Խրիմեանի խօսքերով՝ "մարգարիտ Արքայութեան երկնէն", եւ խտացուած ձեւով կը բովանդակէ քարոզած ճշմարտութիւններու բուն կորիզը: Ըստ Պօղոս առաքեալի, քարոզը կը բխի ոչ թէ մարդկային կամեցողութենէն կամ իմաստութենէն, այլ՝ "աստուածային Սուրբ Հոգիէն", եւ պէտք է ըսուի Սուրբ Հոգիի զօրութեամբ ու վարդապետութեամբ Ա Կորնթ. 2.3-5, 11-14:

Քարոզը կը հիմնուի Աստուածաշունչի, մասնաւորապէս՝ Նոր կտակարանի վրայ։ Սուրբ Գիրքի ընթերցումէն ետք քարոզիչը խորան կը բարձրանայ եւ օրուան ընթերցումներէն կընտրէ իր քարոզի բնաբանը: Աւելի ուշ շրջանին բնաբաններ կընտրուին նաեւ շարականներէն եւ առանձին դէպքերու՝ հայ դասական մատենագրութեան՝ եկեղեցւոյ կողմէ նուիրագործուած հատուածներէն: Քարոզները, նուիրուած ըլլալով օրուան տօնին կամ այդ օրը եկեղեցւոյ մէջ կարդացուող սուրբ գրային համապատասխան ընթերցուածին, այնուհետեւ տուեալ տօնը կը շաղկապեն ժամանակի խնդիրներուն եւ ազգային կարեւոր իրադարձութիւններուն, իսկ օրուան ընթերցուածներու վրայ խարսխուած քարոզներուն մէջ, նոյն կերպ աւետարան. գաղափարները արծարծելէ ետք, քարոզիչները կանդրադառնան այն հարցին, թէ որքանով մարդիկ կը կարողանան հաւատարիմ մնալ այդ գաղափարներուն: Ատոր հետ սուրբ գրային մնայուն գաղափարներուն, քրիստոնէական բարոյականութեան եւ արժեքներուն կը հաղորդուի արդիական հնչեղութիւն:

Քարոզը սոսկ իր բնաբանի մեկնութիւնը չէ, այլ ուղղուած է տուեալ ժամանակի ունկնդիրին, որուն համար տարբեր ժամանակներու աստուածաշնչեան միեւնոյն մնայուն մտքի ու հոգեւոր խորհուրդի արտայայտութիւնը իմաստային տարբեր նրբերանգներ ձեռք կը բերէ եւ ըստ այնմ ալ կընկալուի ու կը կարեւորուի:

Հայ եկեղեցւոյ քարոզիչը, եթէ եպիսկոպոս կամ վարդապետ է, կը կրէ իր իշխանութեամբ տրուած գաւազանը: Քահանայ քարոզիչը կը կրէ ձեռաց խաչ, սարկաւագը՝ Աւետարան:

Հոգեւորականը, "Ամէն" ով աւարտելով քարոզը, ձեռքի խաչով կը խաչակնքէ՝ "կնքէ զբանն": Ծիսական այս ընթացքի հոգեւոր խորհուրդի բացատրութիւնը Գրիգոր Տաթեւացին կը խարսխէ Ղուկասի Աւետարանի "սերմը Աստուծոյ խօսքն է" Ղուկ. 8.11 եւ Մարկոսի Աւետարանի "Եւ լաւ հողի մէջ սերմանուածները այն մարդիկ են, որ կը լսեն խօսքը եւ կընդունին ու պտուղ կու տան." Մարկ. 4.20 խօսքերուն վրայ։ Ըստ այդ զուգահեռի, քարոզը այն սերմն է, որ կը ծլարձակէ մարդու հոգիին մէջ, այսինքն՝ կը ներազդէ իր վրայ, եւ ինչպէս հողագործները սերմանելէն ետք կը ջրեն, նոյն կերպ եւ քարոզիչները քարոզելէն ետք խաչով կը կնքեն, այսինքն՝ կօրհնէ այն հոգիները, ուր սերմանած են "Բանն Աստուծոյ": Գրիգոր Տաթեւացին կը զգուշացնէ նաեւ, որ քարոզը կարող է ներազդել միայն այն պարագային, եթէ քարոզիչը կը հետեւի իր քարոզածին եւ կապրի իր քարոզած կեանքով:



                                     

5. Քարոզը` Եկեղեցական Մատենագրութեան Ժանր

Եկեղեցւոյ հայրերը եւ մատենագիրները Քրիստոսի խօսքի մեկնութեան եւ տարածման համար գրած են քարոզներ, որոնք հայոց մէջ երբեմն յայտնի են ճառ անունով: Ատոնք ունեցած են աստուածաբանական, դաւանաբանական, փիլիսոփայական, մեկնողական, ջատագովական, ներբողական, բարոյադաստիարակչական բնոյթ եւ եկեղեցական քարոզխօսութեան ու հրապարակախօսութեան լաւագոյն նմոյշներէն են: Հայկական քարոզագրութիւնը սկսած է 5-րդ դարէն, Աթանաս Ալեքսանդրացիի, Բարսեղ Կեսարացիի, Գրիգոր Նազիանզացիի, Եփրեմ Ասորիի, Յովհան Ոսկեբերանի, Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի եւ եկեղեցւոյ այլ նշանաւոր հայրերու ճառերու թարգմանութեամբ ու մեկնութեամբ: Քարոզներէն կազմուած են ժողովածուներ՝ Քարոզգիրքեր: Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչին վերագրուող "Յաճախապատում ճառք" ը եւ Յովհաննէս Ա. Մանդակունիին վերագրուող "Ճառք" ը Հայ եկեղեցւոյ առաջին Քարոզգիրքեր ն են: Հայ քարոզագրութեան լաւագոյն նմոյշներէն են Գրիգոր Տաթեւացիի "Գիրք քարոզչութեանը" ` իր "Ամարան" եւ "Ձմերան" հատորներով:

                                     

6. Գրականութիւն

  • Կիւլեսերեան Բ., Քարոզելու արուեստը, "Լոյս", 1905, դ 3, էջ 49–54
  • Յովսէփեան Գ., Դէպի լոյս եւ կեանք, Անթիլիաս, 1986, էջ 7–10
  • Վարդանեան Մ., Քարոզը որպէս միջնադարեան հրապարակախօսութեան հոգեւոր արտայայտութիւն, "Էջմիածին", 2000, դ 4
  • Գարեգին Ա., Համառօտ ձեռնարկ հովուական աստուածաբանութեան, Էջմիածին, 1995
  • Տէր Մկրտչեան Կ., Քարոզի նշանակութիւնը եւ գործադրութեան եղանակը, "Արարատ", 1895, դ 2, էջ 41–43
                                     
  • Խօսք - Իսթանպուլ, 1925 Տիեզերական Աղօթքը ընդօրինակում եւ ընդլայնում Լերան Քարոզ էն - Իսթանպուլ, 1926 Կարօ Աբրահամեան, Վարք Քահանայից Բերիոյ թեմի, հ. Ա
  • Լուսաւորիչը, Խոր վիրապէն դուրս ելլելով, կու գայ Վաղարշապատ, վաթսուն օր շարունակ քարոզ կը կարդայ տեղի հեթանոս հայերուն, որոնք հետաքրքրութեամբ անոր կը լսեն Աղքատներուն
  • կ առաջնորդուին եկեղեցի Պատարագիչ Սրբազան Հայրը կը խօսի յաւուր պատշաճի հոգեշունչ քարոզ Ապա Ս. Վերաբերումէն ետք, կը կարդացուի Վեհ. Հայրապետին Սրբատառ Կոնդակը
  • երկու կանոն. ե ւ անհատի, ե ւ ազգի, ե ւ մարդկութեան ուղղուած երկու վսեմ քարոզ հանգանակ կամ կրօնք մը - Բարձրացի ր - բարձրացո ւր 1 - Գառնիկ Ստեփանյան 1973
  • գրչագիր մը, Յովհան Ոսկեբերանի անտիպ գործերը, Սիմէոն Երեւանցիի ինքնագիր քարոզ - գիրքը, բժշկարաններ, բառարաններ, խազագրուած ձեռագրեր, Միքայէլ Չամչեանի նամականին
  • արուեստագետներու ընկերութեան մրցոյթին անոր Կէսօրեայ ճաշ 1896 թ. եւ Քարոզ ուղղադաւաններին 1896 թ. կտաւներն մրցանակներու արժանացած են 1898 - ին իր
  • գանձեր ու տաղեր Գրիգոր Ծերենցի պատուէրով բազմաթիւ մեկնութիւններ, մօտ 50 քարոզ Գրիգոր Տաթեւացիի թաղման Յունուար, 1410 արտասանած դամբանականը Որոշ երկեր
  • Նմուշներ իր յօդուածներէն, խօսքերէն Մտէք մեր եկեղեցիներուն մէջ Պատարագիչը քարոզ կը խօսի հայ լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման անհրաժեշտութեան մասին Երթաք խաղաղութեամբ - էն
  • Լուսաւորիչ Առաջնորդանիստ եկեղեցի: Աթէնք 6 Յունուար 2016 Sermon Քարոզ Խորէն Արք. Տողրամաճեան Քարոզ Ս. Աստուածածնայ Վերափոխման տօնին առիթով: Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ