Back

ⓘ Վրացական Ոսկեդար



Վրացական Ոսկեդար
                                     

ⓘ Վրացական Ոսկեդար

Վրացական Ոսկեդար, Վրաստանը զարգացած միջնադարը 11-13 դարերուն: Այս ժամանակաշրջանին Վրաստանը հասաւ իր ռազմաքաղաքական հզօրութեան գագաթնակէտին: Այն անմիջանականորէն կապուած էր Վրաստանը Թամար թագուհիի կառավարման հետ: Այս ժամաակաշրջանին Վրաստան վերելք ապրեցաւ արուեստը, ինչպէս նաեւ աշխարհիկ եւ հոգեւոր գրականութիւն: Վրացական ճարտարապետութիւնը ապրեցաւ:

Վրացական ոսկէդարը տեւեց աւելի քան երկու դար: Ոսկէդարի անկումը կապուած էր Վրաստանի քոչւորական ցեղերու՝ մոնկոլներու եւ սելճուքներու արշաւանքներու, ինչպէս նաեւ Սեւ մահի տարածման հետ: Վրաստան առաւել թուլացաւ Կոսդանդուպոլիսի, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան անկումէն յետոյ: Անով Վրաց թագաւորութիւնը զրկուեցաւ իր գլխաւոր ռազմաքաղաքական դաշնակիցէն: Արդիունք՝ 15 դարուն Վրաստան մասնատուաւ եւ շրջափակուելով իսլամադավան թիւրք-իրանցիներունկողմէն՝ մեկուսացաւ Քրիստոնեայ Եւրոպայէն:

Ոսկէդարը եղած է Վրաստանի պատմութեան ամենահարուստ ժամանակաշրջանը: Այս ժամանակահատուածը Վրաց թագաւորութիւնը եղած է տարածաշրջանի հզօրագոյն պետութիւնը, որ մրցունակ էր Յունաստանի եւ Հին Հռոմի հետ:

                                     

1. Պատմութիւն

Սելճուքեան սուլթանութիւնը 11-րդ տարի արդէն լիովին թուլացած էր: Անոր կը նպաստէին 1095 թուականին սկսած խաչակրաց արշաւանքները, որոնց արդիւնքը Միջերկրական ծովու արեւելեան ափին կառաջնային Եդեսիայի ու Թրիփոլիի կոմսութիւնները, Անտիոքի դկսութիւնը եւ Երուսաղէմի թագաւորութիւնը: Օգտուելով արեւելքը ստեղծուած ռազմաքաղաքական իրադրութիւնէն՝ Վրաստանի թագաւոր Դաւիթ Աղմաշենեբելին վերջնական հարուած հասցրեց Սելճուքեան սուլթանութեանը եւ մուսուլմաններէն ազատագրեց Թբիլիսի Քրիստոնէական կառավարութեան վերականգնումը կը համարուի վրացական ոսկէդարի սկիզբը:

                                     

1.1. Պատմութիւն Վրացակ Պետութեան Հզօրացումը

12-րդ դարը եւ 13 դարու սկիզբը աւատատիրական Վրաստանի քաղաքական հզօրութեան ու տնտեսիւթեան ծաղկման շրջանէ: Վրաստանի թագաւոր Դաւիթ IV-ը, ըլլալով բաւականին երիտասարդ, կը կարողանայ ամրապնդել կենդրոնական կառավարութիւնը՝ ստեղծելով հզօր եւ կանոնաւոր բանակ: Այս մեծ ձեռքբերումը վրացական պետութեան համար, քանի որ կանոնաւոր բանակը կրնար հզօր ուժ հանդիսանալ սելճուքներու դէմ մղւող ազատագրական պայքարի ժամանակ: Կարեւոր նվաճում էր այն, որ Դաւիթ թագաւորը, կամ ինչպէս ժողովուրդը կանուանէր Դաւիթ Շինարարը, կարողացաւ վերակազմաւորել Վրաց ողղափառ եկեղեցին:

1103-1105 թուականներուն Դաւիթ թագաւորի ազատարար բանակի հետ գրաւեց Հերեթը, իսկ 1110-1118 թուականներու ընթացքին Ստորին Թարթլին ու պատմական Հայաստանի քանի մը գաւառներ: Արդիւնք՝ Թրիփսիլին մնալով սելճուքներու ղեկաւարութեան տակ, շրջապատուեց բոլոր կողմերէն Վրաստանի թագաւորը նոր գրաուած տարածքները բնակցրեց ռուս եւ Եւրոպացի առեւտրականներով:

Վրացիներու հզօրացումը խոչընդոտ կը հանդիսանար սելճուքներու համար, եւ թրքական կառավարութիւնը եղաւ հակավրացական նոր ռազմագործողութեան վերսկսման: 1121 թուականի սելճուքները ներխուժեցին վրացական ազատագրուած հողեր, սակայն Դիդգորի ճակատամարտին լուրջ պարտութիւն կրեցին: Վրացական բանակը անցաւ յարձակման, եւ վերջապէս գրաւեցին Տփղիսը՝ այն դարձնելով իր ընդարձակ թագաւորութեան մայրաքաղաքը: Շարունակելով իր յաղթանակ մարտերը՝ Դաւիթ 1124 թուականին իր պետութեանը միացրեց արեւմտեան Շիրուան, ինչպէս նաեւ Հայաստանի հիւսիւսային հատուածը: Վրացի թագաւորը իր ընդարձակ պետութեան հետ կողք կողքի կը կռուէին նաեւ հայ զոնւորները: Երկիրը վերածուեցաւ հզօրագոյն տէրութեան: Դաւիթ Շինարարը մահացաւ 1125 թուականին: Ան ստեղծեց պետութիւն մը, որ ադեցիկ դեր ունէր տարածաշրջանը եւ կը համարուի վրացի ժողովուրդի պատմութեան հզօրագոյն տէրութիւնը: Անոնք շարունակեցին հզօրացնել ու Ընդլայնել Վրաստանի տարածքները Հիւսիւսային Կովկասի լեռնային ժողովուրդներու զբաղեցրած տարածքներուն հաշուին:

                                     

1.2. Պատմութիւն Վրաստան իր Հզօրացութեան Գագաթնակէտին

Դաւիթ թագաւորի մահը սուգ եղաւ Վրացի ժողովուրդի վրայ: Անոր գործը շարունակեց իր աւագ որդին՝ Գեւորք: Ան որդեգրեց հօր վարած քաղաքականութիւնը, որ նպատակն էր սելճուքեան իշխանութիւններու թուլացումը եւ Վրաստանի դիրքերու ամրացումը: 1161 թուականին Գէւորքին վերջանականապէս կը գրաուի Անին, իսկ 1162 թուականին անձնատուր կըլլայ Դուին քաղաքը, որ ավերլուած էր Վրաց-սելճուքեան ռազմական հակամարտութիւններու հետեւանքով: 1167 թուականին Գէւորք III-ը յաղթած է Հիւսիւսային Կովկասի չեչենական եւ դաղստանեան ցեղերուն: Պայքարած է կեդրոնախոյս ուժերու դէմ, որոնք ապստամբած էին Իվանէ Օրբելիի ղեկաւարութեամբ եւ ամրացնել Լոռի քաղաք-ամրոցը: Անոնց յարած Սարգիս Զաքարեան եւ ուրիշներ ապաւինած էին Գէւորքին ողորմածութեանը: Ան ճնշած է ապստամբութիւնը, ոչնչացրած Օրբելիներու տոհմը, ասպարեցէն հեռացած է ապստամբութեան հետ առնչուած անձանձ եւ պաշտօններ տուած իրեն հաւատարիմ մարդկանց: Վախնալով թագաւորի ուժեղացումէն՝ վրաց հոգեւորականութիւնը պահանջած է վերականգնել եկեղեցիի արտօնութիւնները՝ այն ազատելով յարկերէն: Անախորժութիւններէն խուսափելու համար Գէւորքին զիջած է: Գեւորքին արու զաւակը չէ ունեցած եւ թագաւորութեան վերջին տարիներէն գահակից դարձրած է դստերը՝ Թամար:

Թամարի գահակալութեան տարիներուն Վրաստան կը հասնի իր կզօրութեան գագաթնակէտին: 1194-1204 թուականներուն Թամարի բանակը կարողացաւ դիմադրել հարաւէն ներխուժած թուրքերու յարձակումներէն՝ ներխուժելով Հարաւային Հայաստան: Վերջերնիս մեծ մասը չէր մտած Վրաց թագաւորութեան մէջ եւ կը գտնուէր տեղի հայ իշխաններու ղեկաւարութեան տակ՝ տոհմական կալուածքներու կարգավիճակով:

Հայ-վրացական միացեալ բանակը կը կարողանայ ազատագրել Հայաստանը օտար տիրապետութիւնէն: Արքունի ընտանիքի հետ սերտ հարաբերութիւններ ունեցող հայ ազնուականներէն աչքի ընկնող սպարապէտ Սարգիս Զաքարեանի որդիները՝ Շաքարէն եւ Իվանէն, վրացական զորքերու գլուխ անցած, կը մտնեն Հայաստան: Զաքարեանները ուղղափառ հայեր էին, ովքեր յայտնի էին նաեւ "Մխարգձելի" Երկայնաբազուկ անուամբ: Նախկին Բագրատունիներուն թագաւորութեան գրեթէ բոլոր հիւսիւսային տիրույթները՝ Արարատ, Սիւնիք եւ Արցախ, քանի մը տարի ազատագրեցին սելճուքեան զորքերէն: Այնտեղ վերականգնեցին տեղացի իշխաններու իրաւունքները:

Դաւիթ թագաւորի ասպարեզ իջան նոր իշխանական տներ: Ազատագրուած հայկական հողերը միաւորուեցին վարչական մէկ կառոյցի՝ Շաքարեան իշխանապետութեան կազմին: Հայաստանի հարաւը՝ Տուրուբերանը եւ Վասպուրականը հաստատուած ՇսհԱրմեններու ամիրայութիւնը ընդունեց Բագրատիոնիներու գերագահութիւնը2 սակայն անոնց տեղութեան մէջ չմտաւ:

1204 թուականին Վրաստանը ճանապարհ հարթեց դէպի Սեւ Ծովի հարաարելեւեան ափերը: Այս տարածաշրջանի բնակիչները հիմնականը Պոնտոսի յոյներն էին, ինչպէս նաեւ հայերով եւ լազերով: վրացական զորքը գրաւեց ծովափնայ քաղաքները՝ Տրապիզոն, Լիմնիան, Սամսունը, Սինոպը, Հիրասունտը, Կոտիորուն ու Հերակլեան: Ձեւաւորեց Տրապիզոնի կայսրութիւնը՝ Վրաստան դաստիարակուած Կոմնենոսներու տան ներկայացուցիչ Ալեքսեյի գլխաւորւթեամբ: Տրապիզոնի երկիրը կը գտնուէր Վրաստանի ազդեցութեան տակ:

1210 թուականին Զաքարէ Մխարգրձելին առաջարկեցին արշաւել դէպի Իրան: Արշաւը յաջողութեան հասաւ. վրացիները գրաւեցին շարք մը քաղաքներ՝ Մարանդը, Թավրիզը, Միանեն, Զենջանն ու Ղազվինը: Վրացական զորքը հասաւ մինչեւ Ռոմ-Հուրա, որ կը գտնուէր Իրանի կեդրոնը, եւ հարուստ աւարով վերադարձաւ հայրենիք:

12-րդ դարուն հաստատուեցին տնտեսական եւ քաղաքական յարաբերութիւններ ուղղափառ Կիեւեան Ռուսիոյ հետ. Կիեւ-Պեչորեան մայրավանքի գլխաւոր եկեղեցիի խքանկարի նախշազարդմանը կը մասնակցէին վրացի գեղանկարիչներ, ռուսերու ու վրացիներու նախարարական տներու միջեւ սկսան ամուսնական կապեր ստեղծուիլ: Եթէ մինչ այդ Բագրատունիները կապուած էր ալանաց ու աբխազաց արքայատոհմի, ինչպէս նաեւ Մամիկոնեաններու, Արծունիներու, Բագրատունիներու ու Զաքարեաններու, ապա վրաց ազնուականութիւնը բարեկամական կապեր հաստատեց ռուսական ուղղափառ ընտանիքի հետ: 1185 թուականին՝ գահակալութեան երկրորդ տարուան, վրաց թագոպհին ամուսնացաւ Վլատիմիր-Սուզդայի ինխան Անտրէյ Բոգոլյուբսկու որդու՝ Յուրիի հետ:

Երկրի քաղաքական հզօրութիւնը կը հիմնուէր զարգացած գիւղատնտեսութեան, առեւտուրի ու արհեստներու վրայ: Բարձր մակարդակի հասած էր մշակոյթը՝ փիլիսոփայութիւնը, պատմագրութիւնը, գրականութիւնը, արուեստը:



                                     

2.1. Մշակոյթ Ոսկէդարի գրականութիւն և կերպարուեստ

Ոսկէդարի շրջաննի գրականութիւնը կարեւոր նշանակութիւն ունեցած է վրացական գրականութեան հետագայ զարգացման գործին: Ոսկէդարի կը շրջի ստեղծագործել Շոթա Ռուսթավելին, որ եղած է վրացական քնարերգութեան հայրը: 12-րդ դարու Շոթա Ռուսավելին գրած է "Ընձենավորը" վրաց. ვეფხისტყაოსანი բանաստեղծութիւնը, որ վրաց ժողովրդի գրական ժառանգութեան մարգարիտը: "Ընձենաւորը" Ռուսթավելին նուիրած է Թամար թագոպհիին ու անոր ամուսնինին՝ ալանաց արքայորդի Դաւիթ Սոսլանին: Թէեւ նկարագրւող դէպլերն ու իրադարձութիւնները տեղի տուած են Հնդաստան, Պարսկաստան նաեւ մօտ երկիրներուն, այնուամենայնիվ, հեղինակը ճշմարտացիորէն կարտացոլէ 12-րդ դարու Վրաստանի հասարական-քաղաքական իրադարձութիւնը: "Ընձենաւորը" աչքի կընկնի բանաստեղծական խօսքի գունեղ պատկերներով ու համեմատութիւններով, բանահիւսական պատկերներով տարբերով, ասոյթներով, ռըթմով որոնք բանաստեղծութիւնը կը դարձուի աւելի գրաւիչ ու դիւրին ընթերցւող:

12-13-րդ դարուն ստեղծուած է "Ամիրան-Դարեջանիանի. դիւցազնավէպն ու Էթերիանի չափածո դիւցազնավէպը: Աշխարհիկ գրականութիւնը նշանաւորուած է Չախրախուձէի "Թամարիանի" եւ Շավթելու "Աթդիժուլմեսիանի" ներբողական երկերով: 11-րդ դարէն մեզի հասած է "Վախթանք Գորգասարի վարքը", Քարլիս Ցխովրեբա պատմագրական աշխատութիւնը: Իրավագիտութեան մէջ ուրույն տեղ գրաւած է Դաւիթ Շինարարի օրենագիրքը:

Ճարտարապետութեանը զուգընթաց կը զարգանար նաեւ կերպարուեստը: Գծանկարով ու ինքնատիպութեամբ աչքի կընկուէին նկարիչնդէ Տեւթորէն 11-12-րդ դարեր եւ Միքայէլ Մաղլակելին:

                                     

2.2. Մշակոյթ Ճարտարապետութիւն

Ոսկէդարի ժամանակաշրջանին վրացական ճարտարապետութիւնը վերերլք կապրէր: Կը ծաղկէին ճարտարապետութեան տարբեր ճիւղեր, Վրաց թագաւորւթեան տարբեր հատուածներ կը կառուցուէրին ճարտարապետական հոյակերտ տաճարներ եւ գլուխգործոցներ: Վրացական ճարտարապետուլեան գլուխգործոցներէն է Բագրատի տաճարը, որ կը գտնուի Քութայիտ քաղաքի տարածքին: Ներկայիս այն գրանցուած է Եունեսքօ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան օբյենկտրի ցանկը:

12-րդ դարու վրացական ճարտարապետութեան հոյակերտ շինութիւն է Գելաթի Սուրբ Աստուածածնի վանքը, որ հիմնդրուածէ 1106 թուականին՝ Դաւիթ Դ Շինարար թագաւորի կողմէն: Հետագային այս տաճառը դարձած է վրաց թագաւորի դամբարանատեղը: Համալիրը կը զարդաուի մանրանկարներով ու որմնանկրաներով եւ ապա կը դառնայ ուսումնական ու հոգեւոր խոշոր կեդրոն՝ ունի սեփական մատենադարանը: Այստեղ կը բացուի Գելաթի ակադեմիան՝ վրացական առաջին բարձրագոյն ուսումնական հարստութիւններէպ մէկը, որտէղ կուսանէին փիլիսոփայութիւն, աստղագիտութիւն, գրականութիւն եւ ժամանակի այլ գիտութիւններ ու արուեստներ:

Ճարտարապետական ու քանդակագործական նոր լուծումներով կը հարստանայ Դաւիթ Գարեջայի վանքային համալիրը, որ հիմնադրուած է դեռ 6-7-րդ դարերուն, նոր շունչ կըստանան Ջվարի վանքը, Աթենի Սիոնը եւ այլ կառոյցներ: 1122 թուականի Թբիլիսիի ազատագրումը նոր էջ կը բանայ վրաց թագաւորութեան համար: Դառնալով ամբողջ Կովկասի մայրաքաղաքը՝ Քրիսոտնէական Թփիլսիի կը զարդարուի նորանոր եկեղեցիներով, կամրացուի քաղաքի միջնաբերդը՝ Նարիղալան: Թփիլսին խոշոր եկեղացական կեդրոն էր: Վրացական ամրոցներէն նշանւոր են Ածղուիրը, Բիրթվիսի, Գրեմի, Կեսելոյի բերդերը, ինչպէս նաեւ՝ Թմկաբերդը՝ Ջավախքը:

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →