Back

ⓘ Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանք



Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանք
                                     

ⓘ Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանք

Վարագ լերան լանջը նեղ ձորով մը երկուքի կը բաժնուի․ արեւելեան՝ վերին եւ արեւմտեան՝ ներքին Վան քաղաքին կողմը։ Այդ երկու մասերուն վրայ կը կանգնէին Վարագայ վանքերը, Վերին Վարագ՝ բարձր դիրքի վրայ եւ Ներքին` Ստորին Վարագ, Վարագայ Ս․ Նշանի, Աւագ Ս․ Նշան եւ կամ՝ Վարագավանք․ ծովի մակերեսէն 1800մ․ բարձութեամբ հովիտի մը վրայ։

Հեռուէն երկու վանքերը կը թողէին մէկ համալիրի տպաւորութիւն։ Վարագավանքը երկար ժամանակ եղած էր եպիսկոպոսանիստ, եւ անոր վանահայրերը նաեւ կը համարուէին Վանի եւ շրջակայ գիւղերուն առաջնորդ։,

                                     

1. Հիմնադրութիւն

Հիմնադրութեան յստակ թուական չկայ։ Կան հետեւեալ գրաւոր աւանդութիւնները կամ արձանագրութիւնները։

Պատմական

Վանքին հիմնադրումը կը համընկնի Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչի ներկայութեան նաեւ Ս. Նշան մասունքի յայտնութեան թուականին՝ 7-րդ դար։

                                     

1.1. Հիմնադրութիւն Աւետարանի մը աւանդութիւն

Աւետարանի մը մէջ գրուած աւանդութեան համաձայն), Հռիփ­­­սի­­­­­­­մէ կոյսե­­­­­­­րը Գա­­­յեանէ մայ­­­րա­­­­­­­պետին առաջ­­­նորդու­­­թեամբ կը հաս­­­նին Հա­­­յաս­­­տան։ Հալածանքներէն փրկուելու համար կը հասնին Վա­­­րագայ լեռ, ու անոր Գա­­­լիլիա կո­­­չուող գա­­­գաթին քա­­­րայրնե­­­րէն մէ­­­կուն մէջ կը պահեն Խա­­­չափայ­­­տին մա­­­սունքը։ Կոյսերէն ոմանք կը մնան Վա­­­րագայ լե­­­րան վրայ՝ սպա­­­սար­­կ­ելու Ս. Նշա­­­նը։ Մնացեալնե­­­րը Հռիփ­­­սի­­­­­­­մէ կոյսին ու Գա­­­յեանէ մայ­­­րա­­­­­­­պետին հետ կը հասնին Էջ­­­միածին, այն ատեն երբ Գրիգոր Լուսաւորիչ կելլէ Խոր Վի­­­րապէն։ Ան կայ­­­ցե­­­­­­­լէ Վա­­­րագայ լե­­­րան ճգնա­­­ւոր­­­նե­­­­­­­րուն, որոնք անոր անունով կը կա­­­ռու­­­ցեն եկե­­­ղեցի մը։ Ս. մա­­­սունքը Վա­­­րագայ լե­­­րան վրայ կը պա­­­հուի մին­­­չեւ 7-րդ դա­­­ր։

Վարդ պատ­­­րիկ Ռշտու­­­նիի օրօվ՝ 653-ին, Թո­­­դիկ ճգնա­­­ւորը իր Յո­­­վէլ աշա­­­կեր­­­տին հետ ուխտի կերթայ Վա­­­րագայ լեռ։ Անոնք եր­­­կար ատեն հոն կը ճգնին եւ կաղօ­­­թեն՝ փա­­­փաքե­­­­­­­լով գտնել սուրբ մա­­­սունքը։ Իրիկուն մը լե­­­րան գա­­­գաթին լոյս կը ծա­­­գի եւ կը լու­­­սա­­­­­­­ւորէ ամբողջ լե­­­ռը, ապա 12 լոյ­­­սէ սիւ­­­ներ կը խո­­­յանան դէպի եր­­­կինք եւ 12 օր շա­­­րու­­­նակ կը լու­­­սա­­­­­­­ւորեն շուրջ բո­­­լորը։ Կ՚ըսեն, թէ սուրբ մա­­­սունքը իր մաս­­­նա­­­­­­­տու­­­փով լոյ­­­սե­­­­­­­րուն մէջէն կը բարձրա­­­նայ ու կը մտնէ եկե­­­ղեցի՝ Ս. Սե­­­ղանին։ Եւ այդ լոյ­­­սէն ձայն մը կը հաս­­­նի. "Քրիս­­­տոս հա­­­ճեցաւ բնա­­­կիլ Ս. Նշա­­­նին մէջ՝ Հա­­­յոց աշ­­­խարհի պահ­­­պա­­­­­­­նու­­­թեան եւ փրկու­­­թեան հա­­­մար" ։

                                     

1.2. Հիմնադրութիւն Յայսմաւուրք եւ ժողովրդական աւանդութիւն

Ըստ Յայսմաւուրքին, ինչպէս նաեւ ժողովրդական աւանդութեան, Վարագայ եկեղեցիներու հիմնադիրը Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչն է։ Իսկ մասունքին յայտնումին կարժանանայ Թոդիկ աղօթասէր ճգնաւորը, 664-ին:

                                     

1.3. Հիմնադրութիւն Շինարարութեան պատուէր

Ներ­­­սէս Գ. Տա­­­յեցի Շի­­­նող կա­­­թողի­­­կոս եւ Թէոդորոս իշխանի որդի Վարդ սպարապետը, երբ կիմանան մասունքին յայտնումին մասին, կերթան Վարագայ լեռ՝ տեսնելու կատարուած հրաշքը: Հայրապետը կը պատուիրէ լու­­­սե­­­­­­­ղէն սիւ­­­նե­­­­­­­րուն տե­­­ղը կա­­­ռու­­­ցել 12 սիւներով եկե­­­ղեցի մը, որ կանուանուի Ս. Նշան: Կը գրէ նաեւ "Նշա­­­նաւ ամե­­­նայաղթ" շա­­­րակա­­­նը, որ կ՚եր­­­գո­­­­­­­ւի տօ­­­նին ․ "Որ նշանաւ ամենայաղթ, Խաչի քո, Քրիստոս, Բարձեր զդատապարտութիւն, Ազգի մարդկան": Շարականին երաժշտութիւնը՝

                                     

2. Տեղեկագրութիւն

Վերին Վարագի բարձր դիրքը՝ սաստիկ ցուրտը, պատճառ կըլլայ որ ճգնաւորները 8-րդ դարու վերջերը տեղափոխուին Ներքին Վարագ։ 9-րդ դարուն Վարագավանքը կազմակերպուած է արդէն, սակայն զայն կը գրաւեն Ութմանիկները արաբական ցեղախումբ մը․ Աշոտ Արծրունի իշխանը կը յաջողի ազատագրել վանքը, իսկ բանտէն ազատել կրօնաւորներն ու Գրիգոր վանահայրը։ 10-րդ դարուն, Գագիկ թագաւորին օրով, վանքը կը շէննայ․ Գագիկին տիկինը՝ Մլքէ թագուհին կառուցել կու տայ Ս․ Աստուածածին եկեղեցին եւ ձեռնամուխ կըլլայ "Զարդագիրք Աւետարան" ին, զոր կը նուիրէ վանքին։

981-ին Խուշուշ թագուհին՝ Սենեքերիմ Արծրունի թագաւորին տիկինը, կառուցել կու տայ Ս․ Սոֆիա եկեղեցին։

Մոնկոլներու Հայաստան արշաւանքի տարիներուն, 1318 թուականին Վանքը ներքին լուրջ խնդիրներ կը դիմագրաւէ, որոնք աւերիչ կը հանդիսանան․ սակայն Պետրոս եպս․ եւ անոր օգնականները՝ Յովասափ եւ Կարապետ գիտնական, կը դիմադրեն եւ կը վերականգնեն աւերակները: 1354-ին Եփրեմ քհն․ ժառանգաբար ստացած Աստուածաշունչ մատեան մը Վարագայ Ս․ Նշանին կը նուիրէ։ Իսկ 1392-ին թուրքերէն յափշտակուած "Սողոմոնի Առակներն" եւ "ԺԲ․ մարգարէից գիրքը" ետ կառնուին ու Վանքին կը վերադարձուին։

1400-ին վանքին մէջ վարակիչ մահացու հիւանդութեան պատճառով քանի մը հոգեւորականներ կը մահանան։ 1402-ին Անանիա Վարագեցի Վանքին մէջ խաչքար մը կը կանգնեցնէ։ 1421-ին Վանքին "Ճաշոց" մը կը նուիրուի, որմով յայտնի կը դառնայ, թէ Վանի առաջնորդն է հանճարեղ վրդ․ Մարգարայ ․ Մարգար առաջնորդը եղած է Գրիգոր Տաթեւացիին աշակերտը։ 1425-ին Խոճա Աստուածատուր յափշտակուած "Նարեկ" մը կը գնէ եւ Վերին Վարագ կը բերէ։ Այդ տարիներուն, Յովհաննէս եպս․-ի օրով, բազմաթիւ ձեռագիրներ կարտագրուին։

1505-1525 թուականներուն Շահ Իսմայէլի կառավարութեան տարիներուն, անոր տիկինը 1519-ին կը միաբանի Վարագավանք եւ "Աւետարան" մը կը նորոգէ։ Պարսկաթրքական կռիւներու ընթացքին, Վասպուրականն ու Վարագավանքը կողոպուտի եւ աւերի կենթարկուին։ Սակայն շուտով վանքը կը վերականգնի։ Այդ տարիներուն հռչակ կունենայ Զաքարիա երգասացը, որ կերգէ "չքնաղ երգ" ը "ԶՎարագն ասեմ" ։ 1581-էն սկսեալ, Վարագավանքին մէջ համբաւ կը վայելէ Վարագեցի Բարսեղ՝ իր արտաքին եւ գրական գործունէութեամբ։

17-րդ դարասկիզբին, Մարտիրոս արք․ օրերուն, Վարագավանքը նախանձելի վիճակի կը հասնի։ Նաեւ Մարտիրոս արք․ Վարագավանքէն զատ, կը յաջողի թեթեւցնել Երուսաղէմի Ս․ Յակոբայ Վանքին պարտքերը։ 1648-ին Վանայ շրջանին մէջ կը պատահի աղիտալի երկրաշարժ մը։ Վարագավանքի եկեղեցիներէն հինգը կը քանդուի, սակայն անմիջապէս կը վերականգնի Կիրակոս վանահօր ջանքերով եւ շնորհիւ բարերարներու՝ խոճաներ Ամրխան, Յովհաննէս եւ Դիլանչի, չալապի Մարխաս։ Այս վերաշինութիւններուն ընթացքին Ս․ Խաչ եկեղեցին կը վերածուի մատենադարանի։ Սակայն քիչ ետք, վանքը կենթարկուի կողոպուտի․ կը չարչարուին կրօնաւորները ե՛ւ վանահայրը, որպէսզի ցոյց տան գանձերուն վայրը։ Աւազակները կը շարունակեն փնտռել ու կը յաջողին գտնել գանձարանն ու այն դարանը, ուր դարերու ընթացքին պահուած էր Խա­­­չափայ­­­տ Ս. Նշանը։ Այս չարչարանքներուն պատճառով երեք երիցագոյն վանականներ կը մահանան։ Գանձերը կը տարուին Խոշաբ: 1655-ին հա­­­յերը կ՚ազա­­­տեն մա­­­սունքը։ Նոյն թուականին, Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը կը փորձէ տիրանալ Վարագավանքին, սակայն հարցը կը լուծէ Էջմիածինի Յակոբ Կաթողիկոսը՝ լիազօրելով Պօղոս Վարդապետը։ Կարապետ վարդապետին վանահայրութեան օրերուն, համբաւի կարժանանայ Գրիգոր Վարագեցին։

18-րդ դարու ընթացքին, Վարագավանքը կը շարունակէ ծաղկիլ։ Կը գրուին բազմաթիւ Յիշատակարաններ։ Գրիգոր եպս․ Ճունճունկանց Խաչափայտ Ս. Նշանը կը փոխադրէ Վանի Էջմիածին եկեղեցին։ Վարագավանքին մէջ անոր համար զետեղուած է խաչքար մը։ Ան նաեւ կը վերանորոգէ Ս․ Խաչ եկեղեցին։

1803-ին տէր Ղազար դարպասին պարիսպը կը նորոգէ։ Վանահայր Սարգիս կը հրաժարի եւ անոր յաջորդող Մկրտիչ վրդ․ Գաղատացիին 1832-ին Թամուր փաշան խեղդամահ կընէ։ Վանի մեծամեծները կը խանգարեն Վանքին կանոնաւոր ընթացքին՝ կը խառնուին անոր կեանքին ու գործին։ Այս պատճառով, վերընտրուած Ղազար Բերկրցին եւս, ինչպէս իր նախորդ Սարգիս վանահայրը, կը հրաժարի իր պաշտօնէն։ Յաջորդ առաջնորդերը նոյնպէս կը հրաժարին. Պետրոս արք․ Կուրապցին, Մկրտիչ վրդ․ Նարեկացին, Մովսէս Լիմնեցին։ Գաբրիէլ Վ․ Շորոյեան, էջմիածին կերթայ ու եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի։ Ան Վարագավանքին մէջ շինարարական աշխատանքի կը լծուի, հայերուն կրթական մակարդակը կը փորձէ բարձրացնել։ Նաեւ Ս․ Սիոն եկեղեցին շտեմարանի կը վերածէ։ Իր առաջնորդութեան օրերուն Վարագ կու գայ Մկրտիչ Խրիմեան, որ իր գործունէութեամբ մեծ համբաւ կը շինէ։

Մկրտիչ Խրիմեան կը բանայ Ժառանգաւորաց վարժարանը՝ դպրոց եւ տպարան, ուր կը տպուի "Արծուի Վասպուրական" թերթը։ Սոյն վարժարանը կը վերածուի Երկրագործական վարժարանի։ Վարագավանքը Վանի առաջնորդարանի տիրութենէն կանջատուի։ Երբ Մկրտիչ Խրիմեանին Խրիմեան Հայրիկ 1885-ին Բարձր դուռը Պոլիս կը կանչէ, Վարագավանքի վանահայրութիւնը դարձեալ կանցնի Վանի թեմին։ Անոր յաջորդը՝ Գրիգորիս Արք. Ալեաթճեան կը պաշտօնավարէ մինչեւ 1888 կը նորոգէ տպարանը, Ժառանգաւորաց դպրոցի շէնքն ու այլ շինութիւններ։

Անոր յաջորդներուն օրով վանքը կը շարունակէ իր շէն ընթացքը մինչեւ Յունիս 1896, երբ Վանի կոտորածի օրերուն, ինչպէս ամբողջ շրջանը, կենթարկուի քիւրտ եւ թուրք թալանողներու յարձակման։ Վանքին միաբանները, Ժառանգաւորաց դպրոցի աշակերտները եւ վանք աշխատող մշակների՝ կը սպաննուին, վանքապատկան շարժական գոյքը, անասուներն ու արջառը, կը կողոպտուին։ Կը հրկիզուին եւ աւերակի կը վերածուին վանքին վարչական շինութիւններուն մեծ մասը։

Վանքը կ՛ամայանայ։



                                     

2.1. Տեղեկագրութիւն Խաչափայտ Ս․ մասունքին "արկածախնդրութիւնները"

Խա­­­չափայ­­­տ Սրբազան մասունքը մինչեւ 1021 կը մնայ Վարագավանք, երբ՝ Սենեքերիմ Արծրունին կը տեղափոխէ Սեբաստիա: Անոր մահէն ետք, մասունքը կը վերադառնայ հին տեղը եւ հոն կը մնայ մինչեւ 1651 թ.։ Աւազակներ կը կողոպտեն զայն, սակայն միաբաններն ու հաւատացեալներ կը հետապնդեն։ Այսպէս, Մարխաս Չալապին վճառելով մեծ փրկագին, Ս․ Խաչը ետ կ՛առնէ․ կը զետեղուի Վանի Ս. Տի­­­րամօր եկե­­­ղեցիին մէջ, որ կ՚անո­­­ւանա­­­փոխո­­­ւի Ս. Նշա­­­նի կամ Էջմիածին։ Այստեղ սուրբ մա­­­սունքը կը մնայ մինչեւ 1915 թո­ւականը։

                                     

2.2. Տեղեկագրութիւն Վանքի կալուած

Վանքը ըլլալով նաեւ Վանի առաջնորդանիստ, ունեցաւ լայն գործունէութիւն: Հոն զարգացաւ հայ գրչագրութեան ու մանրանկարչութեան արուեստը: Վանքը հարուստ էր։ Ունէր անշարժ եւ շարժական հարստութիւն:

Ունէր 619 կտոր այդ օրերու չափանիշ վարելահող եւ հսկայ տարածութեամբ արօտատեղի: Իր տօնական օրերուն շատ նուէրներ կը ստանար. ուխտաւորներու հոծ բազմութիւն մը Վարագ կու գար:

                                     

2.3. Տեղեկագրութիւն Տօնը

Վարագավանքը կը տօնէր Համբարձման Հինգշաբթի Օրը եւ Վա­­­րագայ Սուրբ Խա­­­չի տօ­­­նը, որ կը տօնուի Խաչ­­­վե­­­­­­­րացէն եր­­­կու շա­­­բաթ ետք՝ Սեպ­­­տեմբե­­­րի 25-էն Հոկ­­­տեմբե­­­ր 1-ին ին­­­կած Կի­­­րակի օրը։

                                     

3. Վանքը - Եկեղեցիներու նկարագրութիւն

Ներքին Վարագավանք կամ՝ Վարագայ Ս․Նշանի վանք եւ կամ Վարագավանք թրք․ Yedi Kilise։ Մէկ կողմէն կը նայէր դէպի ձորակը եւ Ներքին Վարագ, միւս կողմէն՝ դէպի Վան քաղաք եւ Վանայ լիճ։ Կը բաղկանար համախմբուած եօթը եկեղեցիներէ, որոնք կ՛երկարէին Վանքի բակին հիւսիս արեւելեան կողմէն դէպի հարաւ։ Բակին արեւմտեան եւ հարաւային երկայնքին կը գտնուէին երկյարկանի շէնքեր․ անոնք կ՛ըմդգրկէին վանական խցեր, Ժառանգաւորաց վարժարանը եւ ծխական դպրոցները, եպիսկոպոսարանը եւ այլ օժանդակ սենեակներ։ Վանքին գլխաւոր մուտքը կը գտնուէր համալիրի հարաւ արեւմտեան կողմը։ Անոր կից՝ վանական գոմն ու փարախը։

Ստորեւ, եկեղեցիները կը նշուին կարգով, ըստ վանքին համալիրի յատակագիծին․ հիւսիս արեւելեան կողմէն դէպի արեւելք ձախէն աջ չորս եկեղեցիներ՝ Ս․Նշան, Ս․Աստուածածին, Ս․Յովհաննէս եւ Սուրբ Սօֆիա եւ անոնց առջեւը մնացեալ երեքը՝ Ս․Խաչ, Ս․Գէորգ եւ Ս․Սիոն։,

Ս․Նշան ․- Պզտիկ եկեղեցի մըն էր, պայտաձեւ կամարներով եւ փայտակերտ գմբէթով։ Անոր հարաւ արեւմտեան դուռը կը կապուէր Ս․Աստուածածին եկեղեցիին հետ։

Ս․ Աստուածածին ․- Վարագի բոլոր եկեղեցիներէն ամենագեղեցիկը․ անոր յատակագիծը նման էր Աղթամարի Ս. Խաչ եկեղեցուոյ յատակագիծին։ Շինուած էր անտաշ մեծ քարերէ, իսկ կաթողիկէն՝ թրծուած աղիւսէ։ Եկեղեցին խաչաձեւ էր, անսիւն, չորս խորաններով, եւ զարդարուած էր 12 անկիւն ունեցող գմբէթով եւ բրգաձեւ կաթողիկէով։ Առանձնայատկութիւններէն էր այն, որ չորս պատերը անմիջապէս իրարու չէին միանար, այլ ամէն անկիւն մէկական խորշ ունէր, որոնց մէջէն դուռ կը բացուէր դէպի խորանները։ Արեւմտեան կողմի խորշերուն դռները փակուած էին, որովհետեւ այս խորշերէն մէկը Արծրունի թագաւորին, միւսը՝ թագուհիին աղօթատեղին էր։ Եկեղեցւոյ բոլոր կամարները պայտաձեւ էին։ Չորս նեղ ու փոքր պատուհաններ անփայլ լոյս կը սփռէին։ Միայն, արեւմտեան դուռը կը նայէր գաւիթին, որ յայտնի էր Ս.Գէորգ անունով։ Եկեղեցւոյ մէկ անկիւն մը միայն զետեղուած էր գեղեցիկ խաչքար մը, որուն արձանագրութիւնը երկաթագիր էր։ Պատերը ճերմակ ներկուած էին,։

Ս․Յովհաննէս կամ "Քառասուն աբեղայից եկեղեցի" ն․- Շինուած էր սրբատաշ քարերով։ Ունէր պայտաձեւ կամարներ, կամարակապ կոզակ *, ութանկիւն կաթողիկէ՝ չորս լուսամուտերով։ Ս․ Սոֆիա եկեղեցուոյ հետ կը կապուէր հարաւ արեւմտեան դուռէն։

Ս. Սոֆիա ․- Կը կոչուէր նաեւ Բերգաւոր․ հաւանական թէ պատերազմի կամ վտանգի օրերուն վանականները հոն կը պատսպարուէին, որովհետեւ պաշտպանուելու յարմարութիւններ ունէր։ Կոզակ ը կիսակլոր էր։ Անոր արեւմտեան պատին վրայ կար արձանագրութիւն մը զոր արտատպած էր "Արծիւ Վասպուրական" թերթը, ըստ որուն՝ եկեղեցին կառուցած էին Սենեքերիմ Արծրունի թագաւոր եւ իր տիկինը։

Ս․Խաչ ․- Շինուած էր սրբատաշ քարերով, ունէր կիսակլոր կոզակ մը եւ փայտաշէն գմբէթ։ Մատենադարանի վերածուեցաւ։

Ս․Գէորգ ․- Ունէր մուտքի նախասրահ մը։ Գաւիթը քառակուսի էր, ութանկիւն գմբէթով, հարուստ՝ իւղաներկ պատկերներով։ Անոր հիւսիսային պատին արեւմտեան անկիւնը կը տանէր Ս․Խաչ եկեղեցին։ Ս․Աստուածածին տանող մուտքը արեւելեան կողմն էր, իսկ հիւսիսային պատին արեւելեան անկիւնի խորշը՝ մկրտարանն էր։ Հոն թաղուած էին Սենեքերիմ թագաւորը ու իր տիկինը, եւ Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսը։,

Ս․Սիոն ․- Կը գտնուէր Ս․Գէորգին հարաւային կողմը։ Երբ կաթողիկէն եւ պատերուն մեծ մասը կ՛աւերուին, ցորենի շտեմարանի կը վերածուի։

կոզակ=եկեղեցւոյ խորանի մեծ կամարի մէջտեղը

Յիշատակումի արժանի է Վերին Վարագ ը՝ Վերին Վարագավանքը եւ կամ՝ Ս․ Գրիգոր վանքը․ կը գտնուէր բարձրաւանդակի վրայ, Ներքին Վարագավանքէն հիւսիս արեւելք։ Ունէր երեք եկեղեցի՝ Ս․ Փրկիչ, Ս․ Աստուածածին եւ Ս․ Հռիփսիմեանց կամ Գրիգորի մատուռ։ Անոր շինութիւնը կատարուած էր երեք փուլով։ Նախ Հռիփսիմեան կոյսերուն կողմէն՝ Ս․ Աստուածածինը, որ կը գտնուէր "Կարմրուոր" կոչուած սարալանջին վրայ եւ "կը բացուէր" դէպի Շուշանց գիւղը, Վան քաղաքի Այգեստանը եւ Վանայ լիճը։ 9-րդ դէպի 10-րդ դարուն՝ կիսակլոր Ս․Փրկիչը, եւ Ս․Գրիգորի մատուրը․ վերջինը ունէր մկրտարանի խորշ մը հիւսիսային պատին, այսինքն՝ կ՛ընդունէր այցելուներ։



                                     

4. Մատենագրութիւն

Վանքը ըլլալով նաեւ Վանի առաջնորդանիստ, ունեցաւ լայն գործունէութիւն: Հոն զարգացաւ հայ գրչագրութեան ու մանրանկարչութեան արուեստը:

Ստորեւ տրուած ցանկէն զատ, Վանքը հարուստ էր արձանագրութիւններով եւ "Յիշատակարան" ներով։

  • 1660 "Շարակնոց"
  • 1602 "Աստուածաշունչ"
  • 1772 "Պրոկզի Աստուածաբանութեան շաղկապած մեկնութիւնը"
  • 1486 "Գանձարան" մը
  • 1318 եւ յաջորդող տարիներուն համար, Յովհաննէս քահանան կը գրէ "Գիրք մանկութեան" յիշատակարանը
  • 15-րդ դարուն առաջին կիսուն, ձեռագրերու արտագրում
  • 1452 "Աւետարան" ի մը արտատպում
  • 1444 "Աւետարան"
  • 1511 "Աւետարան" մը՝ Զաքարիա աբղ․
  • 1684 "Յայսմաւուրք" ժամանակագրութիւն՝ Գրիգոր Վարագեցի
  • 1644 "Սաղմոսարան" ՝ Սահակ քհնյ․
  • 1442 "Յայսմաւուրք"
  • 1679 "Յիշատակարան"
  • 8-րդ դար՝ "վանահայրերուն պատմութիւնը" Տաճատ ճգնաւորին արձանագրութիւններ
  • 1559 "Աւետարան" ի մը արտագրում՝ Յովհաննէս
  • 1507 "Յովհաննու Աւետարան" ի արտատպում՝ Յովհ․ Մանգասարենց եւ "Շարակնոց" ՝ Զաքարիա աբղ․
  • 1445 եւ 1446 մէկական "Յայսմաւուրք"
  • 14-րդ դարուն սկիզբը, արտագրութիւն Եպիփան Կիպրացիին գրութիւններուն Յովհաննէս քհնյ․
  • 16-րդ դարուն կէսերուն, "Գանձարան" մը՝ Ներսէս կրօնաւոր Վարագեցի
  • 1435 "Աւետարան"
  • 1775 "Մեկնութիւն ԺԲ․ Մարգարէից" ՝ Գէորք Նագաշ
  • 1448 "Գանձարան" Եկեղեցական տարուան տօներուն նուիրուած հանդիսաւոր երգաշարքերն ամփոփող հայկական միջնադարեան ձեռագիր մատեան մը
  • 1534 "Մաշտոց" "ծիսարան-ծէս՝ կրօնական արարողութիւն" մը
  • 1309 արտագրութիւն Յակոբ Մեծ Պարոնենցի կազմած "Աւետարան" ի Ստեփանոս սրկ․ Վարագեցի
  • 1721 Արձանագրութիւն-յիշատակարան Բարթողոմէոս Շուշանցի
  • 1401 "Ճառընտիր"
  • 1293 "Աւետարան"
  • 1617 "Աւետարան"
  • 1739 "Աւետարան" ՝ Կարապետ վրդ․
  • 922 "Զարդագիրք Աւետարան"
  • 1857 "Արծուի Վասպուրական"
  • 1754 "Ձեռագրի մը յիշատակարանը"


                                     

5. Վանահայրեր - առաջնորդներ

  • 1300 առաջնորդ է Պետրոս
  • 1393 առաջնորդ է Տէր Սահակ
  • 1304 առաջնորդ է Յովհաննէս "իմաստասէր" ը
  • 1832 առաջնորդ է Ղազար Բերկրցի
  • 909 եպիսկոպոս է Յակոբ
  • 1600 առաջնորդ է Մարտիրոս
  • 1565 առաջնորդ է Մարգար՝ "հեզ ու հանդարտ յաչո ամենին" ․ խոր ծերութեան պատճառաւ, 1595թ․ անոր պարտականութիւնները կը կատարեն՝ Ստեփանոս արք․ եւ Կարապետ
  • 1857 Մկրտիչ Խրիմեան
  • 1885-1886 Գրիգորիս Արքեպիսկոպոս Ալեաթճեանը
  • 1825 վեր ի վարոյ առաջնորդ է Մկրտիչ վրդ․
  • 1231 առաջնորդ է Ղուկաս
  • 1817 առաջնորդ է Սարգիս վրդ․ Պարտիզակցին
  • Գրիգոր 9-րդ դարու կիսէն ետք
  • 1739 առաջնորդ է Յովհաննէս "քաջրարուն վարդապետը"
  • 1560, առաջնորդ է Սահակ արք․
  • 1660 առաջնորդ է Պօղոս աստուածաբան Վրդ․ եւ գիտապետ
  • 1647 առաջնորդ ՝ Կիրակոս Վրդ․
  • 1836 առաջնորդ է Յարութիւն վրդ․ Սարայլեան
  • Ճգնաւորներ՝ Թոթիկ եւ Յովէլ
  • 1310 վանահայրեր՝ Սարգիս եւ ապա Պետրոս՝ յետագային Պետրոս "վեհիմաստ հովապետ" եպիսկոպոս
  • 1555 առաջնորդ է Ներսէս եպիսկոպոս
  • 1421 առաջնորդ է Յովհաննէս եպիսկ․ յետաքային կը կոչուի Մեծն Յովհաննէս․ հաւանաբար զանազանուելու անոր յաջորդէն
  • 1669 առաջնորդ է Յովհաննէս Վրդ․
  • 1419 առաջնորդ է Տէր Ատոմ "սրբասէրը"
  • 949 վանահայր է Անանիա Մոկացի
  • 1486 առաջնորդ է Յովհաննէս արք․
  • 1679 առաջնորդ է Կարապետ Վրդ․ կը յաջորդէ Յովասափ Ղափանցիին՝ վանահայր մի քանի տարուան համար
  • Տէր Երեմիա, հայր Տաճատ
  • Յաջորդաբար առաջնորդներ եղած են՝ Պետրոս արք․ Կուրապցին, Մկրտիչ վրդ․ Նարեկացին, Մովսէս Լիմնեցին եւ Գաբրիէլ Շորոյեան
  • Յովհաննէսի աթոռակից եւ յաջորդը կ՛ըլլայ Սամուէլ վրդ․
  • 12-րդ դարուն՝ Ստեփանոս Տիրացուն եւ Սարգիս եպիսկոպոս
  • 1711 առաջնորդ է Բարթողոմէոս Շուշանցին
  • 1775 առաջնորդ է Բաղդասար արք․
  • 1510, առաջնորդ է Կարապետ արք․
  • 19-րդ դարասկիզբին վանահայր է՝ Յարութիւն Բաղիշեցին
  • 11-րդ դարուն՝ Պօղոս Վրդ․
  • 1754 առաջնորդ է Գրիգոր եպ․ Ճունճունկանց
  • 14-րդ դարուն երկրորդ կիսուն, առաջնորդ է Տէր Պօղոս
  • 16-րդ դարասկիզբին՝ առաջնորդ է Ատոմը
  • 1697 առաջնորդ է Ստեփանոս Բաղիշեցին
                                     

6. Արտաքին յղումներ

  • Պետրոս Գետադարձ կաթսղիկոս
  • Շուշանց գիւղ
  • Գրիգոր Վարագեցի
  • Մանրանկարչութիւն
  • Վան Տոպսի եկեղեցիները.
  • Մոնկոլ-թաթարներու Տիրապետութիւնը Հայաստանի Մէջ
  • Բերկրի շրջան, Վասպուրական
  • Վասպուրական. Նշանաւոր վանքեր - 2
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →