Back

ⓘ Սուր (քաղաք)




Սուր (քաղաք)
                                     

ⓘ Սուր (քաղաք)

Սուր, Լիբանանի հարաւը գտնուող մեծ քաղաք: Ըստ 2003-ի տուեալներուն, անոր բնակչութեան թիւը 117.000 է: Բայց, Լիբանանի կառավարութիւնը 1932-էն ի վեր շատ յստակ հաշուարկներ չէ հրատարակած, ուստի յստակ վիճակագրութիւն մը կարելի չէ տալ: Սուր կը գտնուի Միջերկրական ծովու ափին, Պէյրութէն 80 քիլոմեթր դէպի հարաւ: Տարածութեամբ՝ Լիբանանի չորրորդ մեծագոյն քաղաքն է Պէյրութէն, Թրիփոլիէն եւ Սայտայէն ետք: Քաղաքին անունը կը նշանակէ "ժայռ", որ կը վերագրուի քաղաքին շինութեան հիմնաքարերուն:

Սուր փիւնիկեան քաղաք մըն է, ուր ծնած են Եւրոպա եւ Տիտօ դիցաբանութեան հերոսները: Ունի Լիբանանի մեծագոյն նաւահանգիստները: Հոն զարգացած է նաեւ զբօսաշրջութիւնը: Քաղաքը ունի բազմաթիւ պատմական վայրեր, ինչպէս Սուրի հռոմէական բերդը, որ 1979-էն ի վեր ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Կայքի ցանկին վրայ կը գտնուի:

                                     

1. Պատմութիւն

Սուր կը բաղկանար երկու հեռաւոր բնակավայրերէ՝ Սուրը, որ ծովեզերքը գտնուող կղզի մըն էր եւ ցամաքին վրայ գտնուող Ուշու բնակավայրը: Մեծն Աղեքսանտր Սուրի պաշարման ընթացքին կղզին ցամաքին կը միացնէ ճամբայ մը շինելով ՝ քանդելով հին քաղաքը, անոր քարերը օգտագործելու համար:

Կղզիին վրայ գտնուող քաղաքը ունէր երկու նաւահանգիստ, որոնցմէ մէկը կը գտնուէր կղզիին հարաւը, իսկ միւսը՝ հիւսիսը: Այսպիսով, Սուր ծովեզերեայ շրջաններուն վրայ ձեւով մը կիշխէ: Հիւսիսային նաւահանգիստը Միջերկրական ծովուն արեւելեան լաւագոյն նաւահանգիստներէն էր։ Հարաւային նաւահանգիստը կոչնչանայ, սակայն հիւսիսայինը մինչեւ օրս կօգտագործուի:

Հին ժամանակներուն, Սուր կղզին ամրոցներով լաւապէս կը շրջապատուէր եւ Ուշու հողն ալ քաղաքէ մը աւելի կը նմանէր զանազան արուարձաններու ու կը գործածուէր իբրեւ ջուրի եւ տախտակի հարթակ կղզիին: Յովսէփուս կարձանագրէ, որ այս երկու քաղաքներուն բնակիչները երբեմն կը կռուէին, սակայն ընդհանրապէս միշտ իրարու կողքին կը կանգնէին, որովհետեւ կօգտուէին կղզիին հարստութիւններէն, որոնք կու գային նաւահանգիստէն, բնական փայտէն, ջուրէն եւ հողէն:

                                     

1.1. Պատմութիւն Պարսկական ժամանակաշրջան

Ք.Ա. 539-էն մինչեւ Ք.Ա. 332, Սուր կը մնայ Մեծն Կիւրոսի հիմնած աքեմենեան կայսրութեան իշխանութեան տակ:

Այնուհետեւ, պարսիկները Փիւնիկէն կը բաժնեն 4 վասալական թագաւորութիւններու՝ Սայտայի, Սուրի, Արուատի եւ Պիպլոսի: Անոնք կը սկսին ծաղկիլ ու զարգանալ պարսիկ թագաւորներու նաւատորմեր շինելով: Անկէ ետք, փիւնիկեան ազդեցութիւնը հետզհետէ կը սկսի տկարանալ:

                                     

1.2. Պատմութիւն Հելլենիստական ժամանակաշրջան

Ք.Ա. 332-ին, Մեծն Աղեքսանտր կը գրաւէ Սուրը: Ք.Ա. 315-ին, Աղեքսանտրի նախկին հրամանատար Անթիկոնուս Ա. կը պաշարէ Սուրը՝ զայն գրաւելով տարի մը ետք:

Ք.Ա. 126-ին, Սուր իր անկախութիւնը կը ստանայ Սելեւկեաններու կայսրութենէն:

                                     

1.3. Պատմութիւն Հռոմէական ժամանաշրջան

Ք.Ա. 64-ին, երբ Սուր կը դառնայ հռոմէական նահանգ մը, կը պահէ իր անկախ վիճակը՝ իբրեւ դաշնակից նահանգ լատ.՝ civitas foederata մալակասի՝ civitas foederata: Սուր կը շարունակէ մնալ առեւտրական կարեւոր կեդրոն մը, նոյնիսկ Քրիստոսի ծնունդէն ետք: Հռոմէական ժամանակաշրջանին, Սուրի ժողովուրդը կը սկսի հաստատուիլ մերձակայ շրջաններուն մէջ, ինչպէս՝ Քետէշի, Քըրմոլ լերան եւ հիւսիսային Պուքիայի մէջ:

Աստուածաշունչի Նոր Կտակարանին մէջ կը նշուի, որ Յիսուս Քրիստոս այցելած է Սուր ու Սայտա եւ բժշկած է ոչ-հրեայ մը: Մատթէոս 15:21, Մարկոս 7:24 Այս շրջաններէն շատեր կու գային իր քարոզները լսելու: Ս. Ստեփանոսէն ետք կը հիմնուի միութիւն մը: Իր երրորդ քարոզչական արշաւանքէն ետք, Պօղոս առաքեալ իր մարգարէներուն հետ հոն ժամանակ կանցընէ: Ըստ Լիոնի Երանիոսի "Կնոսիս կոչուածին յայտնաբերութեան եւ շրջման", Սիմոն Մակոսի աղջիկ ընկերակիցը եկած է հոնկէ:

Նշանաւոր Հատրիանի կամարը եւ շրջանի լաւագոյն ձիարշաւարանները կը կառուցուին Հռոմէական կայսրութեան ընթացքին:



                                     

1.4. Պատմութիւն Բիւզանդական ժամանակաշրջան

395-էն 638, Սուր կը մնայ Բիւզանդական կայսրութեան իշխանութեան տակ: Այս թուականէն ետք, շրջանը կը գրաւուի արաբներուն կողմէ:

                                     

1.5. Պատմութիւն Վաղ իսլամական ժամանակաշրջան

Սուրի ապստամբութեան ընթացքին 996-998, ժողովուրդը կապստամբի ֆաթիմական իշխանութեան դէմ՝ գլխաւորութեամբ Ալլաքա անունով նաւավարի մը, սակայն անոնք ճնշման կենթարկուին Մայիս 998-ին: 1086-ին, շրջանը կանցնի սելճուքներու ձեռքը, որմէ ետք՝ 1089-ին, Սուր կանցնի ֆաթիմականներու տիրապետութեան տակ:

                                     

1.6. Պատմութիւն Խաչակրական ժամանակաշրջան

1111-ի առաջին պաշարման ձախողութենէն ետք, Խաչակիրներու առաջին խումբը կարշաւէ Սուրի վրայէն 7 Յուլիս 1124-ին ու կը դառնայ Երուսաղէմի թագաւորութեան կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկը: Անիկա թագաւորական կալուած կը դառնայ, հակառակ անոր, որ Իտալիոյ վաճառական քաղաքներուն հետ առեւտուր կընէր:

1187-ի Հաթթինի պատերազմի խաչակրական պարտութեան եւ Անգլիոյ Ռիչարտ Ա ի Աքրան գրաւելէն ետք 12 Յուլիս 1191, թագաւորական աթոռը կը փոխադրուի Աքրա, բայց թագադրութիւնները տեղի կունենան Սուրի մէջ։ ԺԳ. դարուն, Սուր կը բաժնուի թագաւորական կալուածէն:

                                     

1.7. Պատմութիւն Օսմանեան ժամանակաշրջան

1516-17-ին օսմանցիները կը գրաւեն Սուրը մինչեւ Համաշխարհային Ա. Պատերազմ:

                                     

1.8. Պատմութիւն Ներկայի Լիբանան

Ներկայի Լիբանանի պետութիւնը կը հռչակուի 1920-ին:

Ներկայի Սուրը կը ծածկէ բուն կղզին եւ ցամաքը միացնող ճամբուն մեծ մասը: Դարերու ընթացքին տեղի ունեցած ցեխի նուազումին պատճառով, այս միացնող ճամբան բաւական կը լայննայ: Կղզիին այն բաժինը, որ այսօր չի գտնուիր Սուրի սահմաններուն մէջ, իր ունեցած հնութիւններուն պատճառով է:

Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան կատարած յարձակումներէն եւ վրէժխնդրութիւններէն ետք, ինչպէս՝ Իսրայէլի դեսպան Արկովի մահափորձը, 1978-ի Հարաւային Լիբանանի պատերազմով Իսրայէլ կը գրաւէ շրջանը, ինչ որ պատճառ կը դառնայ Սուրի ահաւոր աւերման: Սուր դարձեալ կը վնասուի Իսրայէլի եւ Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան միջեւ տեղի ունեցած 1982-ի լիբանանեան պատերազմի ընթացքին: Քաղաքը կօգտագործուի իբրեւ Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան զինուորական կայան եւ կը կործանուի իսրայէլական հրետանիով: 1982-ի պատերազմէն ետք, Սուր կը դառնայ իսրայէլական զօրակայան: 1982-ի վերջաւորութեան եւ Նոյեմբեր 1983-ին, իսրայէլցիներու ապաստանած շէնքեր կը կործանին ռմբակոծումով, ինչ որ պատճառ կը դառնայ բազմաթիւ կեանքի կորուստներու երկու կողմերէն. այս մէկը Իսրայէլի կողմէ կը ճանչցուի իբրեւ Սուրի առաջին եւ երկրորդ աղէտներ: 1983-ին Պէյրութի ԱՄՆ-ի զինուորներու եւ ֆրանսական ջոկատի զօրանոցներու ռմբակոծումէն 10 օր ետք, բեռնատար ինքնաշարժով մը անձնասպանական գործողութիւն մը տեղի կունենայ: Իսրայէլ եւ ԱՄՆ կը մեղադրեն Իրանն ու Հըզպալլան, բայց անոնք կը հերքեն այս գործողութիւններուն իրենց միջամտութիւնը:

2006-ի Իսրայէլի Լիբանանի գրաւման ատեն, քաղաքին շրջակայքը գտնուող բազմաթիւ անբնակելի վայրեր կօգտագործուին իբրեւ հրասանդի արձակման կեդրոններ: Բազմաթիւ վայրերու կողքին, նուազագոյնը մէկ գիւղ կը ռմբակոծուի Իսրայէլի կողմէ՝ պատճառելով քաղաքացիներու մահ եւ Սուրի մէջ սնունդի պակաս:



                                     

2. Ծովեզերքի բնութեան պահպանում

Սուրի ծովեզերքի բնութեան պահպանումը կը կազմէ 380 հեկտար տարածք եւ կը բաժնուի երեք մասերու՝ զբօսաշրջութեան մաս, որ կընդգրկէ հանրային ծովափները, հին քաղաքն ու շուկան եւ հին նաւահանգիստը, հողագործական մաս եւ հնագիտական մաս: Այս երեք հիմնական մասերուն վրայ կաւելնայ պահպանողական մասը, որ կընդգրկէ փիւնիկեան Ռաս Ըլ-Էյնի աղբիւրները: Իր բազմատեսակ բուսականութեան եւ անասնային կեանքին պատճառով, պահպանութեան վայրը կը կոչուի Ռամսար: Անիկա կարեւոր թուխսի վայր մըն է գաղթող թռչուններու եւ վտանգուած Լոճըրհետ ու կանաչ ծովային կրիաներուն համար: Անիկա նաեւ ապաստան է արաբական ողնայարով մուկին եւ այլ կարեւոր էակներու:

                                     

3. Մշակութային ժառանգութիւն

Սուրի պատմական մշակութային վայրերը վտանգուած են, քաղաքին զարգացման եւ հին իրերու անօրէն վաճառականութեան պատճառով: 2011-էն ի վեր պողոտայ մը կառուցելու ծրագիրը կայ, հնագիտական արժէք ներկայացնող տարածքներուն վրայ։ Փոքրածաւալ աշխարհաբնագիտական քննաչափութիւն մը տարածքին մէջ ի յայտ կը բերէ հնագիտական մնացորդներ: Շրջանները չեն հետազօտուած: Հակառակ ճամբուն կառուցման վայրի փոփոխութեան, ճշգրիտ սահմաններու բացակայութիւնը ձախողութեան կը մատնէ պահպանութեան գործընթացը:

2006-ին Լիբանանի պատերազմը հնութիւնները վտանգի կենթարկէ, ինչ որ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան գործավար պատասխանատուն կը մղէ, որ մշակութային ահազանգ հնչեցնէ: Պատերազմի աւարտէն ետք՝ Սեպտեմբեր 2006-ին, պահպանութեան մասնագէտներ կայցելեն Լիբանան եւ հնութեան վրայ վտանգներ չեն նկատեր: Բայց, ռմբակոծումները կը վնասեն Սուրի գերեզմանատան քարայրներէն մէկուն մէջ գտնուող որմնանկարները: Կը յիշուին նաեւ վայրին վատթարացման մասին, ինչպէս պահպանութեան գործընթացին պակասը, անձրեւի ջուրի անկարգաւորութեան պատճառով շինութեան կործանում եւ փափուկ քարերու կործանում:



                                     

4. Ժողովրդագրութիւն

Սուրի բնակչութեան մեծամասնութիւնը շիա իսլամ է: Ունի նաեւ քրիստոնեայ բնակչութիւն: Սուրի մէջ կը բնակին նաեւ 60.000 պաղեստինցի Սիւննի գաղթականներ: 2010-ին, քրիստոնեաները կը կազմեն Սուրի բնակչութեան 10 առ հարիւրը:

                                     

5. Գրականութիւն

  • Bikai, Patricia Maynor. The Pottery of Tyre. Warminster: Aris and Phillips, 1978.
  • Woolmer, Mark. Ancient Phoenicia: An Introduction. London: Bristol Classical Press, 2011.
  • Joukowsky, Martha, and Camille Asmar. The Heritage of Tyre: Essays On the History, Archaeology, and Preservation of Tyre. Dubuque, Iowa: Kendall/Hunt Pub. Co., 1992.
  • Bullitt, Orville H. Phoenicia and Carthage: A Thousand Years to Oblivion. Philadelphia: Dorrance, 1978.
                                     

6. Արտաքին յղումներ

  • American University of Beirut AUB Museum team discovers first Phoenician Temple in Tyre; only complete one in Lebanon
  • Lebanon, the Cedars Land: Tyre
  • Alexanders Siege of Tyre at Ancient History Encyclopedia by Grant Nell
  • 360 Panorama of Tyres Archeological Site
  • Tyre entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith with picture of Tyrian silver shekel.
  • photo 2u