Back

ⓘ Սումկայիթի Ջարդեր




                                     

ⓘ Սումկայիթի Ջարդեր

Սումկայիթի ջարդեր, Խորհրդային Ազրպէճանի Սումկայիթ քաղաքին Ազրպէյճանական իշխանութիւններու կողմէ պետական մակարդակով կազմակերպուած քաղաքի հայ ազգաբնակչութեան եղեռն եւ զանգուածային տեղահանութիւն, որ տեղի ունեցած է 1988 թուականի Փետրուարի 27-էն 29-ի միջեւ։ Հայութեան դէմ իրականացած այս ոճիրին նպատակն էր կանխել Արցախեան շարժումը, եւ հայերը ահաբեկելով նոր արիւնահեղ գործողութիւններու հեռանկարով՝ կանխել Արցախեան ազատագրական պայքարի տարածումը։ Եղեռնագործութեան նախօրեակին Խորհրդային Ատրպէյճանի կուսակցական գործիչ Է. Ասադով սպառնացած է հայերու նկատմամբ հաշուեյարդար տեսնելու նպատակով բազմահազար ատրպէճանցիներու արշաւ կազմակերպել դէպի Լեռնային Ղարաբաղ։ Փետրուարի 26-ին՝ դէպքերէն մեկ օր առաջ, Միխայիլ Գորբաչով հայ մտաւորականներու հետ հանդիպման ժամանակ "մտավախութիւն" հայտնած էր Պաքուի մէջ ապրող աւելի քան 200.000 հայերու ապահովութեան մասին՝ զայն ուղղակիօրէն կապելով Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը Խորհրդային Հայաստանին վերամիաւորվելու արցախահայութեան պահանջի հետ։

Սումկայիթի մէջ կիրքերը բորբոքելու համար օգտագործուած են ստայօդ լուրեր՝ իբրեւ թէ Հայաստանի մէջ զանգուածաբար կը սպաննեն ատրպէյճանցիները, կը թալանեն անոնց ունեցուածքը եւ այլն։ Մասնաւորապես գրգռիչ ազդեցութիւն ունեցած է Խորհրդային Միութեան գլխավոր դատախազ Կատուսեւի հեռատեսիլի ելոյթին ժամանակ հրապարակուած Ասկերանի դէպքերու ընթացքին երկու ատրպէյճանցիներու սպանութեան մասին տեղեկութիւնը։

Ոճրագործութիւնը նախօրօք ծրագրուած էր, ինչպէս կը վկայեն ջարդարարներու մօտ հայերու բնակարաններու ցուցակներու գոյութիւնը, նախապէս մշակուած բեմադրութիւնը եւ դերաբաշխումը, արտադրամասերու մէջ մետաղաձողերու եւ այլ գործիքներու պատրաստութիւնը ոճիրը իրագործելու համար, թմրանիւթերու եւ ոգելից խմիչքներու բաժանումը։ Ասկէ զատ, հայերու հեռաձայնային կապը անջատուած է, ներքին գործոց եւ շտապ օգնութեան սպասարկութիւնը դիտումնաւոր կերպով չեն գործած, պայմանական եւ ազդանշանային համակարգ գործի դրուած է՝ հայերու տեղերը բացայայտելու համար, եւ այլն։

Երեք օր շարունակուող սպանդի արդիւնքները զարհուրելի էին։ Ըստ խորհրդային պաշտօնական տուեալներու՝ քանի մը տասնեակ սպաննուածներ եղած են, իսկ ոչ-պաշտօնական տուեալներով՝ հազարէն աւելի, որոնց մեծ մասը խոշտանգումներէ ու կտտանքներէ ետք ողջ-ողջ այրուած է։ Ասկէ զատ, եղած են հազարաւոր վիրաւորներ, հարիւրաւոր բռնաբարուածներ, ներառեալ՝ մեծաթիւ անչափահասներ, 18.000 փախստականներ, քանի մը հարիւր աւերուած ու թալանուած բնակարաններ, տասնեակ կողոպտուած խանութներ, արհեստանոցներ եւ հանրային հաստատութիւններ, քանի մը տասնեակ փճացած ինքնաշարժներ և այլն։

Փետրուար 29-ին խորհրդային զօրքեր մտած են Սումկայիթ, սակայն բռնարարքներն ու սպանութիւնները շարունակուած են։ Բանակը զէնք կիրառելու հրաման ստացած չէ մինչեւ երեկոյ, երբ դիմած է վճռական գործողութիւններու, կանխելով յետագայ ջարդերը։

Միայն 94 հոգի քրէական պատասխանատուութեան ենթարկուած է, իսկ միայն մէկ հոգիի նկատմամբ մահապատիժ կիրարկուած Մնացածներուն ներկայացուած են սպանութեան, բռնաբարութեան, ջարդի եւ այլ մեղադրանքներ, որուն համաձայն, առանց բացառութեան, բոլոր դէպքերուն ոճիրի հիմնաւորումը "խուլիգանական դրդապատճառներ" էին։ Յատուկ դիտաւորութեամբ, խորհրդային իշխանութիւնները բոլոր ոճիրները, ընդհանուր մէկ գործի մէջ ներառելու փոխարէն, բաժնած են քանի մը մասերու՝ դատավարութիւնները կատարելով տարբեր քաղաքներու դատարաններուն մէջ։ Դատավարութիւններուն ընթացքին տեղի ունեցած են դատական ընթացակարգի եւ տուժածներու իրաւունքներու կոպիտ խախտումներ։ Խորհրդային Միութեան տապալումէն ետք, ոճրագործներու շատ դատեր ընդհատուած են եւ անոնց մեծ մասը ազատ արձակուած։ Եղեռնը պաշտօնապէս չէ դատապարտուած եւ զոհերու հարազատներուն ցաւակցութիւն յայտնուած չէ։ Անպատիժ մնացած են նաեւ քաղաքային եւ իրավապահ համակարգի աշխատողները։

Սումկայիթի զոհերու ճշգրիտ թիւը պարզուած չէ։ Ատրպէյճանի դատախազութեան տրամադրած տուեալներու վրայ հիմնուելով, Խորհրդային Միութեան դատախազութիւնը յայտարարած է, որ "Սումկայիթի մէջ զոհուած է հայազգի 27 քաղաքացի" ։ Սակայն, ոչ պաշտօնական տուեալներով ջարդուածներու թիւը կը հասնի հազարի, որոնց աճիւնները մինչեւ օրս ալ յայտնաբերուած են Սումկայիթի արուարձաններու նոր շինարարութեան մէջ։

Միջազգային հանրութիւնը Սումկայիթի ոճրագործութիւնը չէ ճանչցած որպէս ցեղասպանութիւն։ Զայն դատապարտած են Եւրոպական Խորհրդարանը 1988, Միացեալ Նահանգներու Ծերակոյտը 1988 եւ Արժանթինի խորհրդարանը։

Հայաստանի եւ Արցախի հանրապետութիւնները եւս Սումկայիթի ոճրագործութիւնը պաշտօնապէս չեն ճանչցած իբրեւ ցեղասպանութիւն, բաւարարուելով Ստեփանակերտի զոհերու յիշատակը յաւերժացնող յուշարձանը եւ Երեւանի մէջ Մեծ եղեռնի զոհերու յուշարձանին մօտ խաչքար մը տեղադրելով։

                                     

1. ԱԿանատեսներու Վկայութիւններ

Սերեանեան Շահէն Ֆրիդոնի

Շահէն Սերեանեանը ծնած է 1959 թուականին։ Կնոջ, 8 ամսական երեխայի, քրոջ, մօր, հօր, զոքանչի եւ աներձագի հետ փախած է Սումկայիթ, ուր բնակած էր 45–րդ թաղամասի 12–րդ տան 38–րդ բնակարանին մէջ։ Աշխատած է որպէս կահույքագործ։ Ան կը պատմէ․

։

Սերեանեան Էլմիրա

Սերեանեան Էլմիրան ծնած է 1963 թուականին։ Աշխատած էր իբրեւ մանկապարտէզի դաստիարակ։ Աւարտած է Երեւանի Օստրովսկիի անուան ուսումնարանը։ Ան կը պատմէ․

։

                                     

2. Արտաքին Յղումներ

  • Ազրպէյճանում հայերի նկատմամբ իրականացված վայրագությունների դեպքերի առթիվ քննված քրեական գործի նյութերը ՀՀ դատախազություն ռուս.՝
  • Սումգայիթի Հայոց ցեղասպանության թեմատիկ լուսանկարներ
  • Սումգայիթի Հայոց ցեղասպանության ժամանակ զոհվածների ցուցակները՝ ըստ ԽՍՀՄ դատախազության
  • Սովորական ցեղասպանություն. Սումգայիթ, 1988, Փետրուար: Փաստագրական Ֆիլմի սցենար
                                     

3. Գրականութիւն

  • de Waal, Thomas 2003. Black Garden։ Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York։ New York University Press. ISBN 9780814719459.
  • Kaufman, Stuart J. 2001. Modern Hatreds։ The Symbolic Politics of Ethnic War. Ithaca։ Cornell University Press. ISBN 0-8014-8736-6.
                                     
  • մէջ 1988 1993 թուականներուն տես Մարաղայի կոտորած, Սումկայիթի ջարդեր Պաքուի ջարդեր Գանձակի ջարդեր Նացիստական Գերմանիոյ կողմից Երկրորդ համաշխարհային
  • ճամբաները: Սկսած են Սումկայիթի Գանձակի, Պաքուի հայ բնակչութեան ջարդերն ու տեղահանութիւնները տես Սումկայիթ ջարդեր Պաքուի ջարդեր Կիրովապատի ինքնապաշտպանութիւն
  • վերջարդիւնքը դարձաւ 27 - 29 Փետրուար 1988 թուականին տեղի ունեցած Պաքուի եւ Սումկայիթի ջարդերը Երթալով, իրավիճակը աւելի կը բարդանար եւ անորոշ կը դառնար թէ

Users also searched:

...
...
...