Back

ⓘ Սուէզի ջրանցք




Սուէզի ջրանցք
                                     

ⓘ Սուէզի ջրանցք

Սուէզի ջրանցք, Միջերկրական ծովը Կարմիր ծովուն միացնող նաւարկելի արհեստական ջրանցքնէ Եգիպտոսի։ Փորուած է 1859 - 1869 թուականներուն։ Միջերկրական ծովը եւ Հնդկական ովկիանոսը միացնող ամենակարճ ջրային ճամբան է ։ Ջրանցքին գիծը կը համարուի Ափրիկէի եւ Ասիոյ միջեւ պայմանական սահմանը։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Փորթ-Սաիտը Միջերկրական ծովու վրայ եւ Սուէզը Կարմիր ծովու վրայ։

Կը գտնուի Սինայի թերակղզիին արեւմուտքը, երկայնքը՝163 Քմ.։

Ներկայիս ջրանցքին շահոյթէն կը կազմեն Եգիպտոսի եկամուտներու ամենամեծ շահաբաժինը՝ գերազանցելով նոյնիսկ զբօսաշրջիկութենէն ստացած եկամուտները։

                                     

1.1. Պատմութիւն Սուէզի ջրանցքի կառուցման անհրաժեշտութիւնը

Մուհամմատ Ալիի 1840-ի դրամատիրութենէն ետք Եգիպտոս կը բացուի արտասահմանեան դրամատիրութեան։ 1842-ին Եգիպտոսի մէջ կը տարածուին 1838-ի Անգլո-թրքական պայմանագիրի պայմանները, որով անգլիացիները կրնային ազատօրէն եգիպտական բամպակ առնել իրնց արտադրողէն։ Արեւելեան տիրութենէն Եգիպտոս կը վերածուի Բարձր Դրան վասալի։ Սակայն փաստօրէն Եգիպտոս կ՛անցնի Ֆրանսայի եւ Անգլիոյ համատեղ պաշտպանութեան տակ։

Եգիպոսի մէջ բուռն պայքար կ՛ընթանար երկու խումբերու միջեւ։ Առաջինը այն յետդիմական աւատատէրերն էին, որոնք կ՛ուզէին պահպանել կապը Թուրքիոյ հետ։ Անոնք Անգլիոյ կողմնակից էին, որոնց ազդեցութիւնը Կ․ Պոլսոյ վրայ կը գերակշռէր։ Յաջորդը առեւտրականներն ու ազատատիրական ֆէոտալներն էին։ Անոնք բարեկարգումի կողմնակից էին եւ կը յաւակնէին Ֆրանսայի։ Այս պայքարը կ՛արտացոլայ Իպրահիմ փաշայի 1848-1848 եւ Աբբաս փաշայի 1848-1854 գործունէութեան մէջ։ Երկրի կառավարիչը Իպրահիմն էր։ Մուհամմատ Ալին այդ ատեն տարեց էր եւ իր պարտականութիւնները յանձնած էր անոր։ Իպրահիմ, որ կաշարակեր էր, մեծ տեղ կու տար Եգիպտոսի տնտեսական զարգացման. կը փորձէր բարելաւել Եգիպտոսի պետական Վարչակարգի գործունէութիւնը, որ էր վերականգնել տնտեսութիւնը։ Ան կը ստեղծէ մշտական պետական պիւտճէ մը։ 842-ին կ՛ընդարձակուին հողատէրերուն իրաւունքները։ 1848-ին ան պաշտօնապէս կը դառնայ Եգիպտոսի կառավարիչ, սակայն 3 ամիս ետք կը մահանայ։

Իպրահիմի կը փոխարինէ Մուհամմատ Ալիի թոռը՝ Աբբաս փաշան, 1849-1854 թուականներուն, որ իր հօր հակապատկերն էր։ Ան նպատակադրած էր հիմնովին արմատախիլ ընել բարեկարգումներու արդիւնքները։ Ան կը լուծէ Ալիի կողմից կառուցուած գործարանները, կը փակէ դպրոցները, կը նուազեցնէ բանակին թիւը։ Եթէ Մուհամմատ Ալիի օրով բանակը կը ստանար ազգային բնոյթ, ապա ան բանակը կ՛անձնականացնէ։ Աբբաս փաշա միշտ կ՛ընդգծէ իր սերումը Օսմանեան կայսրութեան թրքական իշխանութիւններէն։ Ան կ՛ատէր արեւմտեան մշակոյթը եւ եւրոպացիները, բայց եւ այնպէս ան կը կատարէր անգլիացիներու հրամանները։ 1851-ին ան անգլիացիներուն իրաւունք կու տայ կառուցելու Սուէզի երկաթուղին, որ մեծ նշանակութիւն ունէր Անգլիան Հնդկաստանի հետ կապելու համար։ Սուէզի ջրանցքը դեռ փորուած չէր, բայց արդէն ԺԹ. դարու սկիզբը անգլիացիները կը փորձէին փոխարինել Ափրիկէի երկար ճանապարհը կրճատել Եգիպտոսի միջոցով՝ աւելի կարճ ճանապարհով։ Ֆրանսական դրամատէրները, որոնք Մուհամմատ Ալիի եւ Իպրահիմի կառավարման շրջանին որոշիչ դեր ունէին այժմ յետին ծրագիր մը մշակեցին։ Սակայն անոր չյանձնուեցան եւ ի հակադրութիւն անգլիացիներու երկաթուղիի ծրագիրին կ՛առաջարկեն ջրանցքին կառուցման ծրագիրը, որ կը կապէր Միջերկրական ծովը Կարմիր ծովուն։

                                     

1.2. Պատմութիւն Գերտիրութիւններու շահերը

Թերեւս 19-րդ դարու սկիզբը Նապոլեոն Պոնաբարդը հրամայեց իր ճարտարագէտնէրէն մէկուն մշակել ջրանցքի կառուցման նախագիծը։ Հետագային Մուհամմատ Ալին եւ Անգլիա կը խոչընդոտեն ֆրանսացիներու բոլոր փորձերը ջրանցքի կառուցման հետ կապուած։ Մուհամմատ Ալի կը գիտակցէր, որ ջրանցքը մեծ նշանակութիւն ունի, եւ կը հրապուրէ եւրոպական տէրութիւններ ինչպէս նաեւ Եգիպտոսը կը դառնար նուաճողական ծրագիրներու առարկայ։ Իսկ Անգլիա դէմ էր այդ ծրագիրին մինչեւ այն պահը, երբ Եգիպտոսի մէջ կը տիրէր ֆրանսական ազդեցութիւնը, մինչեւ Սուէզ, որ Հնդկաստան տանող բանալին էր, կը գտնուէր օտար ձեռքերու մէջ։

ԺԹ. դարու 50-ականներու ծրագիրը զարգացաւ շնորհիւ ֆրանսացի դիւանագէտ Ֆերտինան տէ Լեսսեպսի կողմէ։ Ծրագրի դէմ էին Անգլիան եւ Աբբաս փաշան։ Երկրի տնտեսական պահանջները կը ստիպէին, որ Աբբասը գահնըկեց ըլլայ։ Ան սպանուեցաւ եւ 1854-ին անոր փոխարինեց Մուհամմատ Ալիի որդին Սաիտ փաշան 1854-1863-ին։ Ան արեւմտամետ էր եւ Լեսսեպսին Գոնցեսիային կու տայ ջրանցքը կառուցելու գործը։ Այս քայլը կ՚արագացնէ Եգիպտոսի եւրոպական երկրներու կախեալ ըլլալը եւ կ՚արագացնէ գաղութացումը։

1855-ին նոր ուսումնասիրութիւններ կը կատարուին եւ 1859-ի Ապրիլին կը սկսի կառուցումը։ 25-40 հազար գիւղացիներ կը մասնակցին կառուցման։ Անոնց տաժանակիր աշխատանքը կը զզուեցնէ ֆրանսացիներուն, որմէ կ՚օգտուի Անգլիան եւ մեծ պայքար կը ստեղծէ Ֆրանսայի հետ ջրանցքի կառուցման համար։

Սաիտ փաշան չ՚ապրիր մինչեւ ջրանցքի կառուցման աւարտը, անոր կը փոխարինէ Իսմայիլ փաշան 1863-1879-ին, որ արեւմտամետ էր, դէմ չէր ջրանցքի կառուցման եւ կը ձգտէր Եգիպտոսը դարձնել Եւրոպայի մէկ մասը։ Սակայն ան 1863-ին հրովարտակ կը հռչակէ շինարարութեան ժամանակ ստիպողական աշխատանքներու արգիլման համար։ Այս գործողութիւնը կը պաշտպանուի Բարձր Դրան կողմէ, որ աջակից կըլլայ Անգլիան։ Ասկէ Լեսսեպսը մեծ տնտեսական հարուած կը ստանայ։ Սակայն Իսմայիլը ոչ միայն չիկրնար առնել ֆելահների հարկային աշխատանքը, այլ նաեւ կը պարտաւորուի վճարել 84 մլն. ֆրանկ Սուէզի ընկերութեան, որպէս վնասի հատուցում։ Աշխատանքները կ՚աւարտին 1869-ին եւ նոյն տարուան 17 Նոյեմբերին տեղի կ՚ունենայ ջրանցքի պաշտօնական բացումը։ Իսմայիլի հրամանով Ճուզեպպէ Վերտի կը գրէ "Աիտա" օփերան։ Եգիպտոս Ջրանցքի կառուցուման համար կը ծախսէ 400 միլիոն ֆրանկ։

                                     

1.3. Պատմութիւն Եգիպտոսի տնտեսական խնդիրները եւ Սուէզի ջրանցքի կորուստը

Սուէզի ջրանցքը արաբերէն՝ قناة السويس‎ ‎, այսպէսով, կը կառուցուի 1869-ին։ Ջրանցքի կառուցման հետ կապուած ահռելի ծախսերը կը ստիպեն եգիպտական իշխանութիւններուն դիմել օտար երկիրներու տնտեսական օգնութեան։ Ատոր սկիզբը կը դնէ Սաիտ փաշան 1854-1863-ին։ Ան չունէր առանց Բարձր Դրան հետ գիտութեան պայմանագիր կնքելու իրաւունք։ Ասով հանդերձ, ան կը դիմէ այդ քայլին, որու հետեւանքով իր մահէն ետք Եգիպտոս կ՚ունենայ 6 միլիոն ֆունտ արտաքին պարտք։ Այս գործին մէջ իր խոշոր ներդրումը կ՚ունենայ Գերման Օպենգեյմը, որ կը համագործակցէր Միացեալ Թագաւորութեան եւ բրիտանական իշխանութիւններու հետ եւ կը ծառայէր անոնց շահերուն։ 1862-ին անոր միջնորդութեամբ Սաիտ կառնէ առաջին եգիպտական պետական պարտքը, եւ իսկ յետոյ՝ տարուէ տարի պարտքի չափը կը մեծնայ։ Յատկանշական է, նոր պարտք առնելով Եգիպտոս կը փակէ նախորդ պարտքը։ 1865-ին Իսմայիլ փաշա 1863-1879 կրկին պարտք կը վերցնէ Անգլիական-եգիպտական դրամատունէն։ Ատիկա կ՚օգտագործուի շաքարի գործարաններու կառուցման համար։

Այսպէսով, 11 տարուան ընթացքին Եգիպտոս կը կուտակէ 68 միլիոն ֆունտ պարտք, ամբողջը Անգլիայէն, եւ 1876-ին կը կազմուի 94 միլիոն ֆունտ։ Ատոր մէկ մասը Իսմայիլը կը վատնէ սեփական կարիքներու վրայ, միւս մասը՝ գործարաններու, երկաթուղի-երկաթագիծերու, կամուրջներու, նաւահանգիստներու կառուցման վրայ, որուն մեծագոյն մասը կը վատթարացուի արտասահմանի ճարտարագէտներուն եւ շինարարական ընկերութիւններուն վճարելով։ Օրինակ՝ Աղեքսանդրիոյ նաւահանգիստը կառուցելու համար եգիպտական դրամատունէն եւրոպական շինարարական ընկերութեանը կը վճարուի 2.5 միլիոն ֆունտ ստերլինկ 1.5 ի փոխարէն։ Միւս կողմէ գրեթէ 22 միլիոն ֆունտ կ՚իւրացուի դրամատուներու կողմէ՝ փոխարժէքի տատանումներու պատճառաբանութեամբ։ Այսպէսով, պարտքի մեծ մասը կ՚առաջացուի եւրոպական դրամատուներու տնտեսական մեքենաներու միջոցով։ 1875-ի վերջը, որպէսզի մարի հերթական պարտքը, Իսմայիլը կ՚որոշէ վաճառել Եգիպտոսին պատկանող Սուէզի ջրանցքի գործերը։

Բրիտանական կառավարութիւնը տեղեակ չպահելով՝ վարչապետ Իսմայիլին՝ իր ընկեր Ռոտշիլտից 4 միլիոն ֆունտ պարտք առնելով կը գնէ Սուէզի ջրանցքը։ Գործարքը տեղի կ՚ունենայ 25 Նոյեմբեր 1875 թուականին։ 176 հազար գործ կ՚անցնի բրիտանական կառավարութեան ենթակայութեան ներքեւ։ Կը ստացուի, որ ջրանցքը, որուն պատճառով Եգիպտոսը խրուած էր 300 մլն.ի հասնող պարտքի մէջ, որուն կառուցման համար ծախսուած էր 16 մլն. Ֆունտ, կը վճառուի ընդամէնը 4 մլն.ով։ 1910-ին արդէն բաժնետոմսերու գինը կը հասնի 35 միլիոնի։ Գործարքն ունէր նաեւ Քաղաքականութիւն-քաղաքական կողմ։ Անգլիան, ինչպես յայտնի է, 19-րդ դարու ընթացքին կը ձգտի իրեն ենթարկել Եգիպտոսը եւ անոր կը հանդիպի Ֆրանսայի ուժեղ դիմադրութեանը։ Իսմայիլի այս խօսքերը "ջրանցքը կը մնայ Եգիպտոսի, ոչ թէ Եգիպտոսը՝ ջրանցքին" իրենց չեն արդարացներ։ Ջրանցքի բաժնետոմսերու մեծ մասը՝ 55 %կը պատկանէր Ֆրանսային, սակայն տարբեր բաժնետէերերու։ Իսկ մնացեալ 45%-ը ամբողջութեամբ բրիտանական կառավարութեանն էր։ Եւ անոր առաջին քայլը կը դառնայ Անգլիայի կողմէ Եգիպտոսի գրաւման համար։