Back

ⓘ Սնդիկ




Սնդիկ
                                     

ⓘ Սնդիկ

Նախկինին սնդիկը կը համարուէր հեղուկ արծաթ, հին յուն․՝ ὕδωρ "ջուր" եւ հին յուն․՝ ἄργυρος "արծաթ", ուրկէ կու գայ անոր լատիներէն անուանումը։ Սնդիկ բառին ծագումը հայերէնին մէջ ապացուցուած չէ, հաւանօրէն առաջացած է "ցնդիլ" բառէն, որուն առանձին չգործածուող "ցունդ" արմատը կը նշանակէ "սփռուիլ" ։

                                     

1. Բնութեան Մէջ

Սնդիկը չափազանց հազուագիւտ եւ ցրուած տարր է, կը կազմէ երկրակեղեւի զանգուածի 4.5 10 −6 %-ը տարածուածութեամբ 66-րդն է։ Սնդիկի հանքերուն մէջ կուտակուած է երկրակեղեւին պարունակած սնդիկին միայն 0.02%-ը։ Արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին 0.02-1% սնդիկ պարունակող հանքանիւթերը։

Կը գտնուի հրաբխային լեռնային ապարներուն մէջ։ Յայտնի են անոր 35 միներալները, որոնցմէ կարեւորը քինովարն է։ Սնդիկը խիստ ցրուած է նաեւ կենսոլորտին մէջ՝ կը կուտակուի կաւերու, տիղմերու մօտ 4 10 −5 % եւ ծովաջուրին մէջ 3 10 −9 %։

Մարդու օրկանիզմին մէջ սնդիկի պարունակութիւնը մօտ 10 −6 % է, արեան մէջ՝ 0.023 մք.կ./մլ, մէզին մէջ՝ 0.1–0.2 մք.կ./մլ։ Սնունդի հետ օրական կը ներմուծուի 0.02–0.05 մկ.։

Հանքավայրեր

Սնդիկը կը համարուի հազուագիւտ մետաղ։

Ամենախոշոր հանքավայրերը կը գտնուին Սպանիա Ալմատեն։ Սնդիկի հանքավայրեր կան նաեւ Կովկասի մէջ Տաղստան, Հայաստան, Թաճիքստան, Սլովաքիա, Ղրղզստան, Ուքրաինա:

Ռուսիոյ դաշնութեան մէջ կը գտնուի սնդիկի 23 հանքավայր, արդիւնաբերական պաշարները կը կազմեն 15.6 հազար թոն 2002 թուականին։

                                     

2. Շրջակայ Միջավայրին Մէջ

Սնդիկը եւ ատոր օրկանական միացութիւնները թունաւոր են եւ լուրջ վնաս կը հանդիսանան մարդու առողջութեան, վայրի բնութեան եւ էքոհամակարգերուն համար։ Շրջակայ միջավայր իյնալով, ան կը փոխանցուի օդային հոսանքներով, այնուհետեւ կրկին կը նստի հողին վրայ։ Սնդիկը հողէն կանցնի գետերու, լիճերու եւ ովկիանոսներու։ Կը տեղափոխուի նաեւ ովկիանոսի հոսանքներու եւ թափառող անասուններու միջոցով։

Սնդիկի մարդու օրկանիզմի ներթափանցումը յաճախ տեղի կունենայ ատոր շոգիներու ներշնչման ժամանակ, որոնք հոտ չունին։ Սնդիկի նոյնիսկ փոքր քանակներու ազդեցութեան հետեւանքով, կրնան յառաջանալ առողջական խնդիրներ եւ ծանր թունաւորումներ։ Սնդիկը թունաւոր ազդեցութիւն կը թողու նեարդային, մարսողական եւ իմունային համակարգներու, թոքերու, երիկամներու, մաշկի եւ աչքերու վրայ։

                                     

3. Բնագիտական Յատկութիւններ

Սնդիկը ծանր, արծաթափայլ, սովորական պայմաններուն հեղուկ մետաղ է։

Սառելու ջերմաստիճանն է −38.83°C, եռալու՝ 356.73°C, երկուքն ալ ամենացածն են բոլոր մետաղներուն համար: Սառելու ատեն սնդիկի ծաւալը կը նուազի 3.59%-ով եւ հեղուկ վիճակի 13.69 կ/սմ 3 խտութիւնը կաճի մինչեւ 14.184 կ/սմ 3: Պինդ վիճակին սնդիկը փափուկ եւ կարելի է կտրել դանակով:

                                     

4. Քիմիական Յատկութիւններ

Տարրերու պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերութեան, 2-րդ խումբի քիմիական տարր, d տարր է, կը պատկանի անցումային տարրերու շարքին, հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 5s 2 5p 6 5d 10 6s 2, К, Լ, М, N թաղանթները լրացած են։

                                     

5. Կիրառութիւն

Սնդիկը կօգտագործեն գիտական եւ չափող սարքեր, սնդիկային լամբեր, ելեկտրական հոսանքի ուղղիչներ, անջատիչներ պատրաստելու, ոսկին եւ արծաթը ամալկամացնելու, պայթուցիկ նիւթեր, ալքալիներ եւ քղոր որպէս ելեկտրոտ, քացախաթթու որպէս քաթալիզատոր ստանալու համար։

Միացութիւնները կօգտագործուին բժշկութեան եւ գիւղատնտեսութեան սերմերը ախտահանելու համար որպէս բուսասպաններ մէջ, նաեւ որպէս յաւելանիւթեր նաւերու իրանը ներկելու համար։

Սնդիկի ֆուլմինաթը՝ HgONC 2, կօգտագործուի տեթոնացնող եւ բռնկող պատիճներուն մէջ։ Աստիճանաբար դուրս կը մղուի կապարի ազիտով եւ այլ աւելի արդիւնաւէտ պայթուցիկ նիւթերով։

                                     

6. Կենսաբանական Դեր

Սնդիկի կենսաբանական դերը վնասակար ուսումնասիրուած է։ Սնդիկը եւ անոր միացութիւնները թունաւոր են։ Սնդիկը օրկանիզմին մէջ կը կապուի ֆերմենթներու եւ հիւսուածքային սպիտակուցներու սուլֆհիտրիլային խումբերուն եւ կիջեցնէ անոնց աշխուժութիւնը, կազդէ միքրոտարրերու Cu, Zn, Cd, Se իւրացման եւ փոխանակութեան գործընթացքներուն վրայ։

Յատկապէս վտանգաւոր են սնդիկի շոգիները, որոնք ներշնչելով կանցնին արեան մէջ եւ օրկանիզմին մէջ շրջանառելով, մասամբ կը կուտակուին երիկամներուն, լեարդին, փայծաղին եւ ուղեղային հիւսուածքներուն մէջ, խախտելով գլխուղեղի յատկապէս հիփոթալամուսի բնականոն աշխատանքը։

Տեւական թունաւորումը կիջեցնէ աշխատունակութիւնը, կը թուլցնէ հոտառութիւնը, կը յառաջացնէ գլխացաւ, ձեռքերու եւ գլխու դող եւլն։ Թունաւորման բնորոշ ախտանշաններն են՝ լնտեզրերու կապտասեւ գունաւորումը, լինտերու փխրունութիւնը եւ արնահոսումը։ Սնդիկի օրկանական միացութիւններով թունաւորումը կախտահարէ կեդրոնական նեարդային եւ սիրտանոթային համակարգերը, ստամոքսը, լեարդը, երիկամները։

                                     

6.1. Կենսաբանական Դեր Պատահարներ

Պատմութեան մէջ սնդիկային ամենածանր աղտոտումը պատահած է 1956 թուականին ճափոնական Մինամաթա քաղաքին մէջ, որու արդիւնքին տուժած է աւելի քան երեք հազար մարդ, որոնք կամ մահացած են, կամ տուժած են Մինամաթայի հիւանդութենէն։

                                     
  • Օգտակար հանածոներէն կան երկաթ, ֆոսֆորիտներ, նաւթ, բնական կազ, զինք, կապար, սնդիկ ֆլիւյորիտ, պարիա, մանկան, քալիումական աղեր են Թունուզի մեծ մասը մերձարեւադարձային
  • իր շրջակայ տարածքները անտառները, հարուստ են օգտակար հանածոներով երկաթ, սնդիկ Ciolite, իսկ անտառները արքայախնձորով, նուշով, նուռով, ձիթապտուղով տնային
  • նրբափոշի բնածին ոսկիով Բնածին ոսկին արծաթ մինչեւ 43  երբեմն նաեւ պիսմութ, սնդիկ պլատին, մանգան մինչեւ 0, 9  պարունակող պինդ լուծոյթ է Ան, կախուած խառնուրդներու
  • հարուստ է հանքերով, ինչպէս հանքածուխ, պղինձ, երկաթ, նաւթ, անագ, պոքսիթ, սնդիկ քարաղ եւ այլն Վերջին շրջանին, սկսած են խորապէս ուսումնասիրուիլ եւ օգտագործուիլ
  • cuprum Ag - արծաթ argentum Fe - երկաթ ferrum Au - ոսկի aurum Hg - սնդիկ hydrargirum Քիմիական նշաններու այսպիսի համակարգը կ առաջարկուի 1814 - ին

Users also searched:

...
...
...