Back

★ Մովսէս Սիլիկեան



Մովսէս Սիլիկեան
                                     

★ Մովսէս Սիլիկեան

Մովսէս Միխայիլ Սիլիկեան կամ 1862, Վարդաշէն, Նուխիի գաւառ, Պաքուի նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 10 Դեկտեմբեր 1937 կամ 1937, Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն), ռուսական եւ հայկական բանակներու ռազմական գործիչ, ազգային հերոս, ռուսական բանակի ընդհանուր հրամանատար, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան բանակի գեներալ-լեյտենանտ, ՀՀ բանակի ռազմական խորհուրդի անդամ ։ Ազգութեամբ ուտի էր։

                                     

1. Կենսագրութիւն

Մովսէս Սիլիկեան ծնած է Նուխի, տոհմիկ ազնուական ընտանիքի մէջ, որ եղած է ռազմական գործիչներու տոհմ: Սիլիկեանները ազգութեամբ ուտի են, դաւանանքով` հայ առաքելական:

Ան Կարսի մէջ ծառայութեան ընթացքին ամուսնացած է բանակի մէջ ծառայող սպայի մը դուստր Նաթալիայի հետ եւ ունեցած զաւակ մը՝ Գէորգի։

                                     

2. Գործունէութիւն

28 Օգոստոս 1882-ին Մովսէս Սիլիկեան ընդունուած է մոսկովեան 2-րդ զինուորական մարզակեդրոնը, զոր աւարտած է 14 Օգոստոս 1884-ին՝ ենթատեղակալի կոչումով։ Ապա աւարտած է Ալեքսանդրովեան 3-րդ զինուորական ուսումնարանը եւ սպայական շինարարական դպրոցը, որմէ ետք նշանակուած է Կարս տեղակայուած Կուբանեան 155-րդ գունդի վաշտի հրամանատար։ 1914 թուականին Մովսէս Սիլիկեանին շնորհուած է գնդապետի աստիճան։

                                     

3. Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ

Առաջին համաշխարհային պատերազմին՝ 1915 թուականին, ծառայեր է Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ որպէս հրաձգային գունդի հրամանատար, իսկ 1916-ին գլխաւորեր է Վանի զօրախումբը աչքի իյնալով Մուշի եւ Պիթլիսի գրաւումին իր սխրագործութիւններով։

Մասնակցած է Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ռուս-թրքական Կովկասեան ռազմաճակատի մարտական գործողութիւններուն։ Եղած է Կովկասեան 6-րդ հրաձգային գունդի հրամանատար, որ գործած է հրամատար Թովմաս Նազարբեկեանի Ֆոմա Նազարբեկով, 1855–1931 թուականներ Կովկասեան 2-րդ Հրաձգային ջոկատի կազմին մէջ։ 1915 թուականի Նոյեմբերին ջոկատը կը վերակազմաւորուի հրաձգային բաժանումի։

Պատերազմի սկիզբը Կովկասեան 6-րդ հրաձգային գունդը 2-րդ հրաձգային ջոկատի կազմին մէջ մարտական գործողութիւններ կը մղէ Հիւսիսային Պարսկաստան ներխուժած թրքական զօրամասերու եւ համիտեան գունդերու դէմ։ Հակառակորդին Պարսկաստանի հիւսիսային շրջաններէն ետ մղելէն եւ Տիլմանի ճակատամարտի 18-19 Ապրիլ 1915 Խալիլ պէյին պարտութեան մատնելէ ետք զօրավար Թովմաս Նազարբեկեանին կը յանձնարարուի հետապնդել Խալիլի ուժերը։ 9 Մայիս 1915-ին Մովսէս Սիլիկեանի գունդը կապահովէր ջոկատի ձախ թեւը քրտական հնարաւոր յարձակումներէն։ Իսկ Յունիս 28-ին գունդը հրաման կը ստանայ անցնել Տէրիք գիւղը, ուր կը գտնուէր IV կորպուսի շտապը։

1915 թուականի Դեկտեմբերին Կովկասեան բանակի հրամանատար, զօրավար Նիկոլայ Եուտենիչը սկսած էր Էրզրումի Կարին գրաւման գործողութիւնը։ Թովմաս Նազարբեկեանի խումբը եւ իր կազմին մէջ գործող 6-րդ հրաձգային գունդին առջեւ դրուած էր մարտական առաջադրանք՝ ապահովել գործողութեան գաղտնապահութիւնը, մատակարարման եւ հաղորդակցութեան ուղիները թուրք-քրտական յարձակումներէն։

5 Յունուար 1916-ին գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանը Թովմաս Նազարբեկեանին ուղղած զեկուցագիր կը յայտնէ, որ գունդը հասած է Տայար եւ գրաւած է դիրքեր։ 10 Յունուար-ին Կովկասեան 1-ին բանակային կորպուսի հրամանատար, զօրավար Փ. Քալիթինի հրամանով 6-րդ գունդը՝ մէկ մարտկոցով, արագցուած երթով Ալաշկերտի հովիտէն կը շարժէր Էրզրում՝ մասնակցելու քաղաքի գրաւման գործողութեան։ 22 Յունուարին գունդը կը տեղակայուի Էքիպաթ գիւղին մէջ, իսկ 24 Յունուարին՝ Հասան Քալէի մէջ՝ որպէս բանակային պահեստազօր։

Էրզրումի գրաւման օրը՝ 2-3 լուսցող գիշերը 1916-ի Փետրուար, VI գունդը կը մտնէ քաղաք։ Գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանը կը նշանակուի Էրզրումի զինուորական պարետ։ Քաղաք մտնելէ անմիջապէս ետք գունդի անձնակազմը ձեռնամուխ կըլլայ դասալիքներու եւ կողոպտիչներու յայտնաբերմանն ու ձերբակալմանը, հրդեհներու մարմանը եւ հրետանային ու համբարակային պահեստները հսկողութեան տակ վերցնելուն, պարեկապահակային ծառայութեան։ Զօրավար Պ. Կալիտինի առաջին հրամաններէն մէկը Մովսէս Սիլիկեանին կըլլայ այն, որ ան արգիլէ հայերու մուտքը Էրզրում։ Զօրավարի նման վերաբերմունքը կը բացատրուի հայերու նկատմամբ ունեցած անբարեցկամութեամբ։ Կորպուսի հրամանատարին հետաքրքրած էր Էրզրումի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ երիտթրքական իշխանութիւններու կողմէ հայերէ կողոպտուած գոյքը, որուն զգալի մասը չէին հասցուցած դուրս տանիլ։ Առաջինը այդ մասին կը տեղեկանայ գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանը, որ կը շտապէ հեռագրել Թիֆլիսի քաղաքագլուխ Ալեքսանդր Խատիսեանին՝ խնդրելով ուղարկել վստահելի անձ մը, որ կը տնօրինէ հայերուն պատկանող գոյքը։

1916 թուականի Մարտի վերջը Սիլիկեանի գունդը կը տեղակայուի Պիթլիսի մէջ Բաղեշ, իսկ Ապրիլի սկիզբը հրաման կը ստանայ քաղաքին մէջ ձգել երկու գումարտակ եւ մէկ գումարտակով ու լեռնային չորս թնդանոթով շարժիլ Մուշ, քանի որ վերջինիս ուղղութեամբ կը շարժէին թրքական Տարտանելեան VII եւ VIII բաժանումները։ Մովսէս Սիլիկեանը կը նշանակուի Մուշ քաղաքի կայազօրի պետ։

Շուտով Մուշ կու գան Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերութեան աշխատակիցներ Կարօ եւ Արմէն Սասունիներն ու Հմայեակ Մանուկեանը ողջ մնացած բնակչութեան օգնութիւն ցոյց տալու եւ քրտական գերութենէն հայերը ազատելու համար։ Կարօ Սասունին կառաջարկէ ռուսական հրամանատարութեան՝ զօրավար Զաքար Մտիւանիին, թոյլատրել Խնուսի մէջ հայերէ կազմակերպել աշխարհազօրային-ինքնապաշտպանական խումբեր՝ միլիցիա։ Անոնք ոչ միայն կը պաշտպանէին բնակչութեան քրտական յարձակումներէն, այլեւ կիրականացնէին ռուսական բանակի հաղորդակցութեան ուղիներու հսկումը եւ կը հետախուզէին հակառակորդի դիրքերը։

Սակայն զօրավար Զաքար Մտիւանին կո թոյլատրէ զբաղուիլ զուտ գաղթականական գործերով։ Գնդապետ Մովսէս Սիլիկեանի խորհուրդով՝ նոյն խնդրանքով Կարօ Սասունին կը դիմէ 66-րդ հրաձգային խումբի հրամանատար, զօրավար Իպպոլիտ Սաւիցկիին։ Վերջինիս անմիջական օգնութեամբ Սասունին կը ստանայ զէնք, զինամթերք, հագուստ եւ պարեն։ Զէնքը կը տրուի սասունցիներէն եւ մշեցիներէն կազմուած մարտական խումբերուն, որոնք կիրականացնեն որոնողական, հետախուզական եւ մարտական գործողութիւններ։ Ստացուած տեղեկութիւնները կո հաղորդուին Սիլիկեանին։

Մովսէս Սիլիկեանի հրամանատարութեան տակ գործած է Դրոյի ենթակայութեան տակ գտնուող Հայկական II կամաւորական խումբը, որ գնդապետին խորը հիացմունք եւ յարգանք պատճառած էր իր մարտական պատրաստուածութեամբ, քաջութեամբ ու կարգապահութեամբ։ Խորհրդային տարիներուն զօրավար Թովմաս Նազարբեկեանին գրած նամակի մը մէջ Մովսէս Սիլիկեանը հետեւեալ գնահատականը տուած է Դրոյի խումբին.

Իսկ 1928 թուականին Նազարբեկեանին գրած նամակներրն մէկուն մէջ Սիլիկեանը հետեւեալը հաղորդսծ է. II խումբի կատարած քաջագործութիւններու մասին ինքը գրսծ է Կովկասեան IV բանակային կորպուսի հրամանատարութեան եւ Դրոյին ու աչքի ինկած մարտիկներուն ներկայացուցած է Գէորգիեւեան խաչով պարգեւատրելու համար։ Ինչպէս կո վկայէ Մովսէս Սիլիկեանը.

1917 թուականի փետրուարեան յեղափոխութենէն ետք Սիլիկեանը կը նշանակուի Վանի ջոկատի հրամանատար։ Ջոկատը կազմուած էր երեք շարային գունդերէ։ Որոշ ժամանակ ետք ան կը նշանակուի ջոկատի հրամանատար։ 22 Օգոստոս-ին Մովսէս Սիլիկեանին կը շնորհուի զօրավար-քաղաքապետի կոչում։

Մինչեւ 1918 թուականի Յունուարը Սիլիկեանը գտնուած է Վանի մէջ, ապա Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհուրդի հրամանով այլ հայ սպաներու հետ կու գայ Թիֆլիս, ուր Հայկական կորպուսի հրամանատար զօրավար Նազարբեկեանի հրամանով Սիլիկեանը կը նշանակուի II հրաձգային բաժանումի հրամանատար։



                                     

4. Հայաստանի Հանրապետութիւն

4 Յունիս 1918-ի Պաթումի պայմանագիրով հայկական զինուժը պէտք չէ գերազանցեր մէկ բաժանումէն։ Զօրավար-լեյտենանտ Թովմաս Նազարբեկեանի 26 Յուլիս-ի թիւ 99 հրամանի համաձայն՝ Առանձին հայկական բաժանումի հրամանատար կը նշանակուի զօրավար-քաղաքապետ Մովսէս Սիլիկեանը։

25 Մարտ 1919-ին կը ստեղծուի ՀՀ բանակի ռազմական խորհուրդ, որուն նախագահ կը նշանակուի զօրավար-լեյտենանտ Թովմաս Նազարբեկեանը։ 24 Ապրիլ-ին, ի թիւս այլոց, խորուհրդի անդամ կը նշանակուի Սիլիկեանը։ 1 Յունիս-ին Մովսէս Սիլիկեանին կը շնորհուի զօրավար-լեյտենանտի զինուորական կոչում։

1918 թուականի Դեկտեմբերին կը սկսի Հայ-վրացական պատերազմը։ Զօրավար Սիլիկեանին կը յանձնարարուի մարտական գործողութիւններու ընդհանուր հրամանատարութիւնը։ Ան պէտք է հսկողութեան տակ վերցներ մինչեւ Խրամ գետը տանող շրջանը։ Գետը հանդիսանալու էր հայ-վրացական սահմանը։

1920 թուականի Ապրիլին Մովսէս Սիլիկեանը կը նշանակուի Նոր Պայազիտի գաւառ Գեղարքունիք եւ Շարուր-Տարալագեազ Վայոց ձոր գաւառներու զօրավար-նահանգապետ։ Ան միաժամանակ վարած է Նոր Պայազիտ գաւառի տեղակայուած զօրքերու շտապի պետի պաշտօնը։ Ինչպէս պարզաբանած է Մովսէս Սիլիկեանը 29 Նոյեմբեր 1935-ին ՆԳԺԿ քննիչ Իսրայէլեանին, իր նշանակման բուն նպատակն էր աջակցիլ Դրոյի հրամանատարութեան տակ գտնուող ջոկատին անցնիլ Լեռնային Ղարաբաղ՝ տեղի հայ բնակչութեան ազրպէյճանական բանակի դէմ մղուող պայքարին օգնելու համար։

Նոր Պայազիտի մէջ զգալի էր պոլշեւիկեան ազդեցութիւնը։ Իրենք, օգտուելով Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ստեղծուած ընկերա-տնտեսական ծանր դրութենէն, հակակառավարական աշխուժ քարոզչութիւն կը տանին բնակչութեան եւ յատկապէս զինուորներու շրջանին մէջ։

Մովսէս Սիլիկեանէն ու իր շտապէն աննկատ չեն մնար պոլշեւիկներու աշխուժութիւնը։ Զօրավարը տեղեկանալով, որ պոլշեւիկ Յովհաննէս Սարուխանեանը հակապետական լայն քարոզչութիւն ծաւալած է՝ իրեն կարտաքսէ գաւառէն։ Սակայն 7 Մայիս-ին Սարուխանեանը, չնայած արգելքին, կը վերադառնայ Նոր Պայազիտ։ Պատմաբան Համլեթ Յարութիւնեանը, վկայակոչելով պոլշեւիկեան մամուլը եւ արխիւային փաստաթուղթերը, կը նշէ, որ Սարուխանեանը, արհամարհելով "զօրավարի սպառնալիքները եւ առատաձեռն խոստումները", հետեւեալը յայտարարած է.

10 Մայիս-ին Մովսէս Սիլիկեանը Ղարանլուղ այժմ՝ Մարտունի գիւղին մէջ կը հանդիպի Սարուխանեանին, որ հակապետական քարոչութիւն ծաւալած էր բնակավայրին մէջ տեղակայուած հայ զինուորներու շրջանին մէջ։ Հաւանաբար, Մովսէս Սիլիկեանը փորձած է անձնական հանդիպման ժամանակ համոզել պոլշեւիկ քարոզիչին դադրեցնել հակակառավարական քարոզչութիւնը եւ գործը արիւնահեղութեան չհասցնել։ Որպէս զօրավար-նահանգապետ՝ Մովսէս Սիլիկեանը ունէր բոլոր հնարաւորութիւնները Սարուխանեանին ձերբակալելու համար։ Զօրավարը, սակայն, չի դիմեր կտրուկ միջոցներու, որ հնարաւորութիւն կու տայ Հ. Սարուխանեանին 300 զինուորներու գլուխը անցած 12 Մայիս-ին մտնել Ղարանլուղ եւ ձերբակալել մի քանի սպաներու, որոնցմէ՝ Մովսէս Սիլիկեանին։ Վերջինիս կալանումը կը կատարուի Սարուխանեանի անմիջական մասնակցութեամբ։

"Աշխատաւոր" թերթը հետեւեալը կը գրէր. Մովսէս Սիլիկեանի այն հարցին, թէ՝ "չէ՞ որ դուք ինծի ազնիւ խօսք տուիք բանակին ձեռք չտալ պ. Սարուխանեան", վերջինս պատասխանած է. "Ես այն ժամանակ ձեզ ստեցի, ընկեր Սիլիկեան" ։

19 Մայիսի կէսօրին կառավարական զօրքը կը մտնէ Նոր Պայազիտ եւ բանտէն կազատէ կալանուած բոլոր սպաներուն։

                                     

5. Հայաստանի Խորհրդայնացումէն Ետք

1921 թուականի Սեպտեմբերին աքսորէն վերադառնալէն ետք Մովսէս Սիլիկեանը կը հաստատուի Երեւանի մէջ եւ աշխատանքի կանցնի շուէտական "Պալթեան" բաժնետիրական ընկերութեան Ալեքսանդրապոլի այժմ՝ Գիւմրի մասնաճիւղի՝ որպէս հաշուապահ եւ վաճառող։ Ընկերութեան մէջ Սիլիկեանը կաշխատի 1.5 տարի եւ 1923 թուականին ծառայութեան կանցնի "Մերձաւոր Արեւելքի օգնութեան ամերիկեան կոմիտէի մէջ" կամ Ամերկոմի մէջ, ուր կաշխատի մինչեւ 1929 կամ 1930 թուականը։ Կոմիտէն զգալի դեր կունենայ հայ գաղթականութեան եւ յատկապէս որբ երեխաներու փրկութեան գործին մէջ։

Զօրավար Թովմաս Նազարբեկեանի անձնական արխիւին մէջ պահպանուած են Մովսէս Սիլիկեանի մի քանի նամակ, ինչպէս նաեւ մեզ չհասած նամակներէն արուած քաղուածքներ։ Նազարբեկեանը, որ կը բնակէր Թիֆլիսի մէջ, նախաձեռնած էր յուշագրութիւն, որ կը վերաբերէր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռուս-թրքական ռազմաճակատին մէջ ընթացած մարտական գործողութիւններուն, 1918 թուականի Մայիսեան հերոսամարտերուն։ Շարք մը գործողութիւններու, դէպքերու եւ անձերու վերաբերեալ լրացուցիչ տեղեկութիւններ ու ճշտումներ կատարելու համար զօրավարը դիմած է Սիլիկեանին՝ խնդրելով օժանդակել այդ խնդիրին մէջ։ Վերջինս օգնած կամ յուշած է, թէ որուն պէտք է դիմել։ Տեղեկանալով, որ Թովմաս Նազարբեկեանը քաղուածքներ կը կատարէ իր նամակներէն, Սիլիկեանը պատրաստակամութիւն կը յայտնէ իր վրայ վերցնել այդ աշխատանքը՝ խնդրելով իրեն ուղարկել այդ նամակներն ու նիւթերը։ Ան կը գրէ.

                                     

6. Քրէական Գործ

1927 թուականին Մովսէս Սիլիկեանը կը ձերբակալուի անվտանգութեան մարմիններու կողմէ, որ չկարողանալով ապացուցել առաջադրուած մեղադրանքները՝ Օգոստոսին վարչական կարգով իրեն կաքսորէ Տոնի Ռոստով։ Նոյն թուականի Հոկտեմբերին իրեն կը թույլատրուի վերադառնալ Երեւան։ 25 Նոյեմբեր 1935-ին Մովսէս Սիլիկեանը կրկին կը ձերբակալուի։ Ձերբակալման եւ բնակարանի՝ Սուերտլովի 99 այժմ՝ Պուզանտ, խուզարկութեան հրամանը ստորագրողներու կը թուի Անդրկովկասի Դաշնութեան ՆԳԺԿ վարչութեան պետ Խաչիկ Մուղտուսին Խաչատուր Աստուածատրեան։ Զօրավարը ամբաստանուած է միապետական հայեացքներու եւ նախկին դաշնակցական Հռիփսիմէ Մուշեղեանի հետ կապ ունենալու համար։ Սիլիկեանին հարցաքննող քննիչ Իսրայէլեանը յայտնած է, որ Հռիփսիմէի ամուսինը ծառայած է նախկին ՀՀ-ի հակահետախուզութեան մէջ։ Քննիչը կը պահանջէ, որպէսզի Մովսէս Սիլիկեանը հաստատէ, որ "Պալթիկ" ընկերութեան աշխատակից Գէորգ Քրմոյեանը իրեն 1922 թուականին յայտնած է, որ նախկին ՀՀ կառավարութիւնը կը նախատեսէ վերականգնել իշխանութիւնը Հայաստանին մէջ եւ կազմած է կառավարութիւն, ուր Սիլիկեանը վարելու է զինուորական նախարարի պաշտօնը։ Զօրավարը կտրականապէս կը հերքէ ատիկա՝ աւելցնելով, որ նման հնարաւորութիւն եղած է 1919 թուականին, սակայն ինքը հրաժարած է։

23 Յունուար 1936-ի հարցաքննութեան ժամանակ Մովսէս Սիլիկեանը կը յայտնէ, որ մինչեւ 1928 թուականը նամակագրութիւն ունեցած է Թովմաս Նազարբեկեանի հետ, իսկ Հ. Մուշեղեանի հետ ծանօթ եղած է Կարսէն, ուր իր եղբայրը ունեցած է լուսանկարչատուն։ Այդ տիկնոջ հետ յաջորդ հանդիպումը տեղի ունեցած է Վանի մէջ, ուր ան աշխատած է սանիտարական լազարեթին մէջ, իսկ Ամերկոմին մէջ ծառայելէն ծանօթացած է Վարազդատ Տերոյեանի հետ։ Մովսէս Սիլիկեանը հերքած է, որ վերը նշուած անձանց հետ վարած է հակախորհրդային եւ հակապետական բնոյթի զրոյցներ, ինչպէս օրինակ՝ "Իրանի մէջ երբէք խորհրդային իշխանություն չի հաստատուիր" ։ Քննիչի հարցին, թէ՝ ո՞վ է Տիոմա Սիլիկովը, զօրավարը կը պատասխանէ, որ ան իր հորեղբօրը տղան է՝ Արտիոմը, նախկին ռուսական բանակի Գլխաւոր շտապի սպայ։ Ան ծառայած է զօրավար Ա. Տենիկինի բանակին մէջ, ապա վտարանդուած է արտասահման։ 26 Յունուար 1936-ի հարցաքննութեան ժամանակ Մովսէս Սիլիկեանը կրկին կը պնդէ, որ իրեն մեղաւոր չի համարիր։

27 Փետրուար 1936-ի որոշման մէջ ՆԳԺԿ-ի քաղաքական գաղտնի բաժինի լիազօր Ճամճեանը, ուսումնասիրելով Մովսէս Սիլիկեանի դէմ յարուցուած թիւ 4061 գործը, եկած է եզրակացութեան, որ բոլոր մեղադրանքները հետաքննութիւնը ապացուցած է։ Լիազօրը, սակայն, հաշուի առնելով Սիլիկեանի տարիքը 74 տարեկան, կորոշէ իրեն ազատել կալանքէն՝ Երեւանէն չբացակայելու պայմանով, մինչեւ որ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Յատուկ խորհրդակցութիւնը չընդունի համապատասխան որոշում։ 29 Փետրուար-ին Սիլիկեանը պարտաւորագիր կը գրէ Երեւանէն չբացակայելու մասին եւ ազատ կարձակուի։

16 Մարտ-ին ՀԽՍՀ դատախազի տեղակալ Միքայէլեանը, քննելով Սիլիկեանի դէմ յարուցուած մեղադրանքները, առանձնացուցած է հետեւեալները.

  • 1921 թուականին աքսորէն վերադառնալէն ետք "գերմանոֆիլ" Վարազդատ Տերոյեանի հետ ունեցած մտերիմ յարաբերութիւնները.
  • Դաշնակցական ընդյատակեայ կազմակերպութեան Կեդրոնական կոմիտէի անդամ Հ. Մուշեղեանի հետ հանդիպիլը։.
  • Նոր Պայազիտի մէջ համայնավարներուն հետապնդելը.

Քննելով վերը նշուած հարցերը՝ Միքայէլեանը կեզրակացնէ, որ Սիլիկեանի դէմ յարուցուած մեղադրանքները ապացուցուած են եւ քրէական գործը պէտք է յանձնել ՆԳԺԿ Յատուկ խորհրդակցութեանը առանց դատական կարգի։

5 Ապրիլ-ին, սակայն, պետական անվտանգութեան լեյտենանտ Սարկիսովը, քննելով Սիլիկեանի դէմ յարուցած մեղադրանքները, եզրակացուցած է, որ իրենք ապացուցուած են մասնակիօրէն, ուստի պէտք է գործը կարճել՝ յանձնել արխիւ եւ Երեւանէն չբացակայելու որոշումը համարել անվաւեր։ Սակայն, Սիլիկեանը երկար չմնաց ազատութեան մէջ. 1937 թուականին ան կը ձերբակալուի չորրորդ անգամ։ 16 Նոյեմբեր-ին ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ-ի Եռեակը զօրավարին կը դատապարտէ մահապատիժի, որ ի կատար կածուի 22 Նոյեմբեր-ին։



                                     

7. Յետմահու Արդարացում

Հայկական բանակի զօրավար-լեյտենանտ Մովսէս Սիլիկեանի նկատմամբ ներկայացուած մեղադրանքը չեղարկուեցաւ միայն 10 Նոյեմբեր 1987-ին, երբ ՀԽՍՀ Գերագոյն դատարանը չեղեալ յայտարարեց ՆԳԺԿ-ի Եռեակի որոշումը։ Այս վճիռի պատճառը եղած է Սիլիկեանի որդիի՝ Գէորգիի դիմումը ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի նախագահ Վ. Չեպրիկովին։ Միաժամանակ Գէորգի Սիլիկեանը խնդրած է յայտնել հօր մահուան յանգամանքները, տարեթիւը եւ վայրը։

14 Յունուար 1988-ին ՀԽՍՀ ՊԱԿ-ի նախագահ Մարիուս Եուզբաշեանը կը դիմէ ՀԽՍՀ արդարադատութեան նախարար Ա. Տատայեանին՝ խնդրելով հրահանգել, որպէսզի Երեւանի Սպանտարեան շրջանի Քաղաքացիական կացութեան ակտերու գրանցման բաժնին մէջ ՔԿԱԳԲ գրանցել Մովսէս Սիլիկեանի մահը, որ տեղի ունեցած է 22 Նոյեմբեր 1937-ին։

                                     

8. Պարգեւներ

  • Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Գէորգիեւեան խաչ շքանշան 18 Նոյեմբեր 1918.
  • Սուրբ Գէորգիի շքանշան 1916։.
  • Ռուսաստանի Սուրբ Ստանիսլաւի 2-րդ աստիճանի շքանշան 1910.
                                     

9. Գրականութիւն

  • Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարեան, 1000 հայազգի զօրավարներ, ծովակալներ։ Երեւան, 2009, էջ 118-119։.
  • Карапетян М. Л., Генерал-лейтенант Мовсес Силикян К 150-летию со дня рождения, Вестник общественных наук НАН РА, N 4, 2012, с. 291-294 ռուս.
                                     
  • 1934 գրող Օգոստոս 10 Հրանդ Ասատուր մ.1928 բանասէր Սեպտեմբեր 14 Մովսէս Սիլիկեան մ. մ.1937 ռուսական եւ հայկական բանակներու ռազմական գործիչ Սեպտեմբեր
  • շուէտ. Alfred Bernhard Nobel, ծն.1833 շուէտացի քիմիագէտ 1937, Մովսէս Միխայիլ Սիլիկեան Ուտի ազգութեան, ծն.1862 ռուսական եւ հայկական բանակներու ռազմական
  • 1887, Թաւրիզ պոլշեւիքեան զօրահրամանատար Դեկտեմբեր 10 Աւանի ձոր Մովսէս Սիլիկեան ծն.1862, Վարդաշէն ուտի ազգութեան ռազմական գործիչ Դեկտեմբեր 11 Կումայրի
                                     
  • զոհուեցաւ 88 մարդ Տե ս նաեւ Ստորոգութիւն: 14 Սեպտեմբերի ծնածներ 1862 Մովսէս Միխայիլ Սիլիկեան ուտի ազգութեան, սպաննուած է 1937 - ին, Երեւանի մէջ ռուսական եւ
  • զօրագունդը դարձած է Երեւանի զօրաբանակի մաս, որուն հրամանատարը եղած է Մովսէս Սիլիկեան Արարատեան դարձած է Երեւանի զօրաբանակի հրետանիի հրամանատար: Սարդարապատի
  • պաշտպանող մօտ 10 - հազարնոց զօրախումբի հրամանատար կը նշանակուի զօրավար Մովսէս Սիլիկեան հրամանատարութեան կեդրոն կը նշանակուի Վաղարշապատի Գէոորգեան ճեմարանի

Users also searched:

Սիլիկեան, Մովսէս, ՄովսէսՍիլիկեան, մովսէս սիլիկեան, հհ կառավարութիւն. մովսէս սիլիկեան,

...

Encyclopedic dictionary

Translation

Մանկավարժականը Մովսես Սիլիկյանին.

Սարդարապատ հուշահամալիրում տեղի է ունեցել Մովսես Սիլիկյան զորավարը խորագրով. Գեներալ լեյտենանտ Մովսես Սիլիկյան. Արմավիր Սիլիկյան փողոց 30000 երեսուն հազար​՝ դրամ բնակարան. Ք. էջմիածին Սուրբ Մովսես. Գեներալ Մովսես Սիլիկյանն. The Tombstone of Sargsyan Movses Մովսես Սարգսյան Պողոսի buried at Yerevans Silikyan cemetery. Արմավիրի Մովսես Սիլիկյանի Անվան № 6. Գեներալ գնդապետ Մովսես Հակոբյանը ՀՀ ՊՆ ռազմական վերահսկողական. Մովսես սիլիկյան. հայ ժողովրդի ուտի. Հ, երկաթուղու Սիլիկյան կայարանից 2.5 3 կմ հս, 6.79. տապանաքար Մովսես Կարապետովի, 1837 թ.





ՍԱՐՏԱՐԱՊԱՏԻ ԿՈՉԸ ԱՐԳԻՍԴԻ.

Մովսես Սիլիկյան. Թեմա՝ Գրական, երաժշտական​, թատերական, կինո և այլ հաղորդակցման. Ա Ձ Կարեն Պետրոսյանին սնանկ. Թաքնված կողմ բանաստեղծը։ 12. ԳԵՆԵՐԱԼ ​ԼԵՅՏԵՆԱՆՏ ՄՈՎՍԵՍ ՍԻԼԻԿՅԱՆ. ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.


Sheet1 A B C D E F G H 7 Հ Ազգանուն Անուն.

Կունենա Մովսես Սիլիկյան զորավարը խորագրով Գեներալ լեյտենանտ Մովսես. ՊՆ խոսնակը հրապարակել է Մովսես. ԿԱՅԱՐԱՆ ՍԻԼԻԿՅԱՆ ԹԱՂԱՄԱՍ 3 ՐԴ ԳՅՈՒՂ օպերա Մեսրոպ Մաշտոցի պող ներ Մովսես. InfoPort եղիր տեղեկացված. Մարդիկ նաև որոնում են. Արձաններ, որոնք չկան Երևանում. Մովսես Սիլիկյանը ազգությամբ ուդի էր։ ​Ես այն ժամանակ ձեզ ստեցի, ընկեր Սիլիկյան։ 6.





Սարդարապատ.

Երևան, Սիլիկյան թղմ., 5 րդ փողոց, 14 տուն Երևան, Մովսես Խորենացի 162ա, թիվ 4. Առանձնատների վաճառք Երևանում և. Սիլիկյան թաղամասում տեղի ունեցած ավազակային հերոս Մովսես Գորգիսյանի շիրիմին.


Մովսես Սիլիկյան.

Երևանի զորախմբի հրամանատար գեներալ Մովսես Սիլիկյանին: Պաշտպանական միջոցներ են. Հասել է պահը. ՊՆ խոսնակը Artsakhpress. Բազմաթիվ աղբյուրներ գրում են, որ Սիլիկյանը ազգությամբ ուդի էր: Կարծում եմ դա.


Սարդարապատում կայացել է Մովսես.

Երևանյան զորախմբի հրամանատար գեներալ Սիլիկյան: Դիտվել է՝ 1491. Սարդարապատ՝ զորավար Մովսես Aniarc. Էջ 12, Մովսես Սիլիկյան.mp4, Your browser does not support the video element. Էջ 24, Մայր բուհ. ԵՊՀ.mp4, Your browser does not. Հայերուն մոռցուած եղբայրները. 14 սեպտեմբերի, 1862 թ. Վեոլիա Ջուր ՓԲԸ սպասարկման Veolia. Գեներալ Մովսես Սիլիկյանի կոչը ժողովրդին. հրամանատար գեներալ Սիլիկյան:.





ܲʲ¶ÆÌ.

Մովսես Խորենացի փողոց Սիլիկյան թաղամաս 13 րդ փողոց Մովսես Սիլիկյան նոր խճուղի. Մովսես Սիլիկյան Հայկական գանձարան. Սարդարապատ հուշահամալիրում տեղի է ունեցել Մովսես Սիլիկյան զորավարը. ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՄՈՎՍԵՍ ՍԻԼԻԿՅԱՆԻ ԱՆՎԱՆ N 6. Սիլիկյան փողոցի 2 շենք տարածք, 4ք.մ. Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց ու Սուրբ Մովսես Խորենացի.





Պատկեր:Movs Վիքիպեդիա՝ ազատ.

Ստուգեք Մովսես Սիլիկյան թարգմանությունները into ռուսերեն ի վրա: Նայեք sentences. Գիտաժողով նվիրված գեներալ. Մովսես Սիլիկյան Мовсес Михайлович Силикян. Մովսես Սիլիկյան in ռուսերեն Glosbe. Երեք հարկանի քարե թաունհաուզ, Սիլիկյան Մովսես Խորենացու փողոցում Էրեբունիում,. Սիլիկյան թաղամաս Առավոտ Լուրեր. English: Movses Silikyan 1862–1937, General in the Russian Empire and the First Republic of Հայերեն: Մովսես Բաբայի Սիլիկյան​. ԵՐԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔԻ ԹԱՂԱՅԻՆ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ. Գեներալ Մովսես Սիլիկյանի կոչը ժողովրդին. հրամանատար գեներալ Սիլիկյան.


Երևանի Սիլիկյան թաղամասում.

Մովսես Պետրոսյանը հանդես են գալիս տարաբնույթ 98 99, 106, 108. Սիլիկյան Մովսես, գեներալ –. Քննարկում:Մովսես Սիլիկյան. Մովսես Միխայիլի Սիլիկյան, ռուսական և հայկական բանակների ռազմական գործիչ, ազգային հերոս, ռուսական բանակի գեներալ մայոր, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակի գեներալ լեյտենանտ, ՀՀ բանակի ռազմական խորհրդի անդամ ։ Ազգությամբ ուդի էր։. Մովսես Սիլիկյան Մամուլի խոսնակ. Երևան, Սիլիկյան թաղ. 109 քոթեջ Երևան Մովսես խորենացի 209 շենք, բն 22. Հեռ. Հայաստանի DocumentView. Մոռցուած եղբայրները՝ Ուտիները Զօրավար Մովսէս Սիլիկեան եւ Սարգիս Կուկունեան.





Սարդարապատ հուշահամալիրում տեղի.

Գեներալ Մովսես Սիլիկյան: Աշխատանք, Գ․ տարի, չորեքշաբթի, 5 23 Յունիս, 1918, թիւ. Ռուսական բանակի գեներալ մայոր. Մովսես Սիլիկյան զորավարը խորագրով գիտաժողովի բացման խոսքով հանդես. Թիվ ԵԴ 0544 02 19 քաղաքացիական գործով. ՊՆ մամուլի խոսնակը հրապարակել է Մովսես զորախմբի հրամանատար գեներալ Սիլիկյան. Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ. Մովսես Սիլիկյան – Սարդարապատը մենք համարում ենք մեր նորօրյա գոյության իրական. Հրաման հայաստանի հանրապետության. Այս օրերին Հայաստանում նշվում է Սարդարապատի հերոսամարտի հաղթանակի 100 ​ամյակը: Այդ.


7 փաստ Սարդարապատի ճակատամարտի.

Գեներալ լեյտենանտ Մովսես Սիլիկյան Movses Silikyan Moisey Silikov, 1862 – 1937 major general of the. Մայիսյան հերոսամարտեր Հայկական. Subject and keywords: History Biography Modern History Auxiliary Sciences of History Military Science D History Саакян Рубен Sahakyan Ruben. Երևանի Սիլիկյան թաղամասի հրդեհը. Ռուսական բանակի գեներալ մայոր Մովսես Սիլիկյան. 22 Մայ, 2018. Ռազմական գործիչ. ՄՈՎՍԵՍ ՍԻԼԻԿՅԱՆ 8 Ноября 2009 ՀԱՅԿԱԿԱՆ. 10 դեկտեմբերի, 1937 թ.,.


Գեներալ լեյտենանտ Մովսես Սիլիկյան.

Գեներալ լեյտենանտ Մովսես Սիլիկյան ​կենսագրության անհայտ էջեր. 1 ISEC. Հարգելի օգտվող, Խնդրում ենք կազմակերպության հետ կապվելիս նշել ​Սփյուռը որպես. ՏԻԳՐԱՆ ԴԵՎՈՅԱՆՑԻ Գլխավոր. Թաղամասեր, Սիլիկյան թաղամաս, Գ 1 Դավթաշեն գյուղ, Մովսես Եղվարդեցի 1 6 նրբանցքներ. Հաշվետվություն 2013 ՀՀ ԳԱԱ. Արմավիրի Մովսես Սիլիկյանի Անվան № 6 Հիմնական Դպրոց Միջնակարգ Կրթություն.





...
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →