Back

ⓘ Սասանեան Պարսկաստան




Սասանեան Պարսկաստան
                                     

ⓘ Սասանեան Պարսկաստան

Սասանեան Պարսկաստան, պարսկական պետութիւն ներկայիս՝ Իրաքի եւ Իրանի տարածքին մէջ, 224-651 թուականներուն։ Հիմնադրած են Սասանեանները՝ Պարթեւաստանի մէջ տեղի ունեցած՝ յեղաշրջման հետեւանքով։ Կործանուած է արաբական արշաւանքներու հետեւանքով։ Իրենք Սասանեանները կանուանէին իրենց տիրութիւնը Էրանշահր "իրանցիներու պետութիւն" ։

Թագաւորութեան հիմնադիրը՝ Արտաշիր I Պապականն էր 226-239/241, որ 211/212 թուականին նուաճած է Պարսքը, ապա հարեւան տարածքները։ 221 թուականին, պատերազմը սկսած էր պարթեւաց արքայ՝ Արտաւան V-ի դէմ՝ Պարսկաստանի մէջ գերիշխանութեան համար եւ 224, Ապրիլին Որմզդական Հորմիզդական դաշտին մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտին, պարտութեան մատնեց անոր, եւ 226 թուականին հռչակուած է արքայից արքայ։ Սասանեանները իրենց համարած են Աքեմենեաններու յաջորդները եւ նպատակ ունեցած են վերականգնել հին պարսկական աշխարհակալութիւնը, սկզբէն եւ անհաշտ դիրք բռնած ենՀայաստանի նկատմամբ։ Հայ Արշակունիները իրենց հերթին, անոնց համարած են դինաստիական հակառակորդներ։ Ըստ Ագաթանգեղոսի` Հայոց արքայ՝ Խոսրով Մեծը Արտաւան V-ի պարտութենէն ետք, բազմիցս արշաւած է Սասանեաններու դէմ եւ շուրջ տասը տարի պայքարած է՝ պարթեւ Արշակունիներու տիրապետութիւնը վերականգնելու համար։

                                     

1.1. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Շապուհ I

Սասանեաններու պետութեան եւ Հռոմի միջեւ պայքարը շարունակուած է Շապուհ I-ի 241/243-272 օրով։ Շապուհ I արշաւած է Միջագետք, ասպատակած էԿապադովկիան եւ Կիլիկիան։ 243 թուականին, Հռոմէական զորքերը վերագրաուած են Խառանը, Մծբինը, Միջագետքը։ 245 թուականին, հաշտութիւն կնքուած է կողմերուն միջեւ։ 252/253 թուականին, Շապուհ I-ը գրաւած է Հայաստանը, սակայնանոր մահէն ետք, Հայաստանը դարձեալ անկախացած է։ III դարուն, Սասանեաններու պետութեան մէջ դեռեւս պահպանուած են որոշ ինքնավար "թագաւորութիւններ", ինչպէս նաեւ ինքնավար քաղաքներ պոլիսի տիպի։ Այդ երկրամասերու կառավարիչները, որոնք Արշակունիներու ժամանակ գրեթէ անկախ թագաւորներ էին, թէեւ պահպանած են իրենց բարձր տիտղոսները, իրականութեան մէջ դարձած են բարձրաստիճան պաշտօնեաներ եւ համարուած՝ Սասանեաններու "գործակալները" ։ Առաջին Սասանեաններու արտաքին քաղաքական յաջողութիւնները ամրապնդած են իրենց պետութիւնը եւ հանգեցուցած են՝ կեդրոնական իշխանութեան ուժեղացման։ Սասանեան տիրակալները, իրենց անուանած են սկսած Շապուհ I-էն Իրանի եւ ոչ Իրանի Էրան եւ Անէրան շահընշահ արքայից արքայ, իսկ՝ Սասանեաններու պետութիւնը ՝ էրանշահր արիներու թագաւորութիւն։ Սասանեանները հենուած են պարսկական քրմութեան վրայ։ Զրադաշտականութիւնը դարձած է պետական կրօն, իսկ զրադաշտական հռգեւորականութիւնը՝ երկրի գլխաւոր քաղաքական եւ տնտեսական ուժերէն մէկը։

                                     

1.2. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Շապուհ II

Շապուհ II-ը 309-379 վերամիաւորած է կորցրած տարածքները, ամրապնդած՝ Սասանեաններու պետութիւնը, յաջող պատերազմներ մղած՝ Հռոմի դէմ։ 363 թուականին, հռոմէական կայսր՝ Յովիանոսի հետ կնքած է հաշտութեան պայմանագիր, որմով Հռոմէական կայսրութիւնը Սասանեաններու պետութիւնը զիջած Է Միջագետքի վիճելի տարածքները՝ Աղձնիքը եւ Մոկքը։ Այդ պայմանագիրը գործողութիւններու ազատութիւն տուած է Շապուհ II-ին, որ 364 թուականին պատերազմ սկսած է Հայաստանի դէմ։ Չկրնալով յաղթահարել Հայաստանի դիմադրութիւնը զէնքի ուժով՝ ան խաբէութեամբ գերած է Հայոց արքայ՝ Արշակ Բ ին։ Այնուհետեւ պարսկական զօրքերը ասպատակած են Հայաստանը, բազմահազար գերիներ տարած՝ Պարսկաստան։ Սակայն 371-372 թուականներուն, հայ-հռոմէական զօրքերը ջախջախած են պարսկական զօրքերը եւ խափանած են Հայաստանը՝ նուաճելու Շապուհ II-ի փորձը։ Անոր օրով ամրապնդուած է թագաւորին եւ զրադաշտական հոգեւորականութեան իշխանութիւնը, մէկ անգամ եւս համակարգուած է "Աւեստան" վերջնական խմբագրումը կատարուած է VI դարուն։ Ուժեղացած է կրօնական հալածանքըյատկապէս քրիստոնեաներու նկատմամբ ։

                                     

1.3. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Շապուհ III

Շապուհ II-էն ետք, կառավարած են շարք մը թոյլ տիրակալներ։ Շապուհ III-ի օրով 383-388 Հայաստանը բաժանուծ է 387 Հռոմէական կայսրութեան եւ Սասանեաններու պետութեան միջեւ, Հայաստանի մօտ 4/5 մասը անցած է Սասանեաններու տիրապետութեան տակ։ Հազկերտ I 399-421 որոշ չափով թուլացուցած է աւագանիի եւ մոգերու ազդեցութիւնը, վարել կրօն, հանդուրժողականութեան քաղաքականութիւն՝ Հայաստանի եւ Պարսկաստանի քրիստոնեաներու հանդէպ, ատոնցմէ դժգոհ հոգեւորականութիւնը եւ ազնուականութիւնը գահընկեց արած են՝ Հազկերտ I-ին։

Վահրամ Բահրամ, Վռամ V Գոռի օրով 421-439, Սասանեանները վերացուցած են 428 հայ Արշակունիներու թագաւորութիւնը։ Հայաստանը դարձած է ՝ մարզպանութիւն ։

                                     

1.4. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Հազկերտ II

Հազկերտ II-ը 439-457 Հայաստանի ներքին ինքնավարութեան վերջ տալու համար վարած է հայկական նախարարական ուժերը ջլատելու քաղաքականութիւն, պահանջած է՝ կրօնափոխութիւն։ Այդ առաջացուցած է ապստամբութիւն Վարդանանց պատերազմ, Աւարայրի ճակատամարտ 451։ Ապստամբութիւններ տեղի ունեցած են նաեւ՝ Վիրքի եւ Աղուանքի մէջ։ Սասանեաններու օրով նոր, "արքայական" քաղաքներու շինարարութիւնը ուղեկցուած է՝ հին քաղաքներու ինքնավարութեան վերացմամբ։ Պետութեան մէջ, կարևեւոր դեր կատարած են վազուրգ-ֆրամաթարը առաջին մինիսդր, մոգպետան մոգպետը, էրան սպահպատը գլխաւոր հրամանատար եւ այլ բարձր պաշտօնեաներ։ Իշխանութեան կեդրոնացումը բարձր ազնուականութեան ներկայացուցիչներու, զօրահրամանատարներու եւ քրմութեան ձեռքին ուղեկցուած է պարսկ․ համայնքի շահագործման ուժեղացմամբ եւ V դարու հասարակական ու տնտեսական ճգնաժամի աճով։

                                     

1.5. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Պերոզ

Մինչեւ V դարու կէսը, Սասանեաններու պետութիւնը յաջողութեամբ պայքարած է արեւելքէն եւ հիւսիսէն իրենց սպառնացող ցեղերու դէմ, սակայն հեփթաղներու դէմ, պայքարը աւարտած է պարտութեամբ, իսկ արքայ՝ Պերոզը 459-484՝ սպաննուած է։ Սասանեաններու պետութիւնը, կորցուցած է՝ Մարուից արեւելք գտնուող մարզերը։ Պերոզի օրով, ընդդէմ Սասանեաններու կեղեքիչ քաղաքականութեան՝ Հայաստանի եւ Անդրկովկասի մէջ, բռնկած է ապստամբութիւն Վահանեանց պատերազմ 481-484։ V դարու 90-ական թուականներուն, սկզբնաւորուած է մազդակեան շարժումը, որուն հետեւանքով խոր փոփոխութիւններ կատարուած են երկրի կառավարման համակարգին, ընկերային-քաղաքական կառուցվածքին եւ մշակոյթին մէջ։ Սկսած են զարգանալ եւ ամրապնդել ֆեոդալական յարաբերութիւնները։ Գիւղական համայնքի ներսը, գոյքային շերտաւորման հետեւանքով երեւան եկած է ազատ դեհկաններու խաւը, որոնցմէ աստիճանաբար առանձնացուած են՝ մանր եւ միջին հողատերերը։ Անոնցմէ, կախման մէջ ինկած են համայնքի աղքատացած անդամները։ V դարուն, շնչահարկից եւ գիւղատնտեսական մթերքներէն գանձուող հարկէն բերքի 1/6-էն մինչեւ 1/3-ը բացի գիւղացիները՝ վճարած են այլեւայլ հարկեր, կատարել պարհակներ։



                                     

1.6. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Խոսրով I

Խոսրով I Անուշիրուանի 531-579 եւ Կաւադ I -ի 488-496, 498/499-531 բարեկարգութիւնները կարգաւորել են հարկային, նիւթական համակարգը, վերացած է տեղական իշխանութիւններուն ենթակայ՝ աշխարհազորը, ստեղծուած է կանունաւոր եւ մշտական բանակ։ Խոսրով I-ի հարկային քաղաքականութիւնը Հայաստանի մէջ առաջ բերած է նոր ապստամբութիւն 571-572 թուականներուն։ Մինչեւ VI դարու սկիզբը, Սասանեաններու պետութիւնը Բիւզանդիոյ նկատմամբ վարած է հիմնականին մէջ, խաղաղ քաղաքականութիւն․ պատերազմը անոնց միջեւ սկսաւ՝ 502 թուականին։ Հայաստանը իր կողմը գրաւելու համար Կավադ I-ը 502 թուականին ճանցած է Հայոց եկեղեցւոյ անկախութիւնը։ 502-503 թուականներու ընթացքին, պարսկական զօրքերը աւերած են Միջագետքի բիւզանդական մասը եւ Ասորիքը, գրաւած է Ամիդը, սակայն Կովկասէն հոներու արշաւանքի պատճառով՝ Պարսկաստանը ստիպուած էր հաշտութիւն կնքել 505կամ 506։ Հետագայ պատերազմները 527-532, 540-562 ունեցած են փոփոխակի յաջողութիւն, չեն ազդած երկու երկրներու սահմաններու փոփոխութեան վրայ։ 558-568 թուականներուն, ջախջախուած են հեփթաղները, Սասանեաններու պետութեան մէջ՝ ընդգրկուած են Աֆղանիստանի եւ Միջին Ասիոյ շարք մը շրջանները։ 570 թուականին, պարսկական զօրքերը գրաւած են Եմենը, մօտ 589/590 թուականին ջախջախել Սասանեաններու պետութեան տարածք ներխուժած թուրքերուն։



                                     

1.7. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Խոսրով II

Խոսրով II Ափարուեզի 591-628 օրով, աւարտած է 591 Բիւզանդիոնի եւ Սասանեաններու պետութեան միջեւ 572 թուականին սկսած պատերազմը։ Պարսկաստանը, զօրավար՝ Վահրամ Չուբինի ապստամբութիւնը ճնշելու գործին մէջ, Բիւզանդիոնի օգնութեան դիմաց, զիջած է նախկինին մէջ գրաւած որոշ տարածքներ, իսկ Հայաստանը՝ բաժանուած էր 591 երկու երկրներու միջեւ։ 602-629 թուականներուն, պարսկա-բիւզանդական պատերազմի սկզբնական շրջանին մէջ, պարսկական զօրքերը գրաւած են Բիւզանդիոնի արեւելեան եւ հարաւային շարք մը նահանգներ, երեք անգամ մոտեցած՝ Պոսֆորին, սակայն անձաջողութեան մատնուած են. Խոսրով II գահընկեց եղաւ։ 629 թուականի, հաշտութեամբ Սասանեաններու պետութիւնը Բիւզանդիոնի զիջած է Խոսրով II-ի գրաւած բոլոր տարածքները։ Երկարատեւ պատերազմները, որոնք հիւծած էին Սասանեաններու պետութեան նիւթական ռեսուրսները, եւ հարկերու ծանրացումը՝ թուլացուցած են Սասանեաններու պետութեան քաղաքական եւ տնտեսական հզորութիւնը։ 628-632 թուականներու ընթացքին փոփոխուած է շուրջ՝ 10 գահակալ։

                                     

1.8. Սասանեաններու Պետութեան Թագաւորներ Հազկերտ III

Հազկերտ III-ի 632-651/652 օրով Սասանեաններու պետութիւնը նուաճած են արաբները։

                                     

2. Սասանեան Պարսկաստանի Արքայացանկը

  • Վռամ Բ. 276 - 293
  • Արտաշիր Պապական, Պապակի որդի 224 - 239
  • Որմիզդ Ա. 260 - 274
  • Խոսրով Բ. 590 - 628
  • Հազկերտ Գ. 632 - 651
  • Վռամ Ա. 274 - 276
  • Վռամ Գ. 293
  • Խոսրով Ա. 531 - 579
  • Որմիզդ Դ. 579 - 590
  • Շապուհ I, Պապակի որդի 209 - 220
  • Վռամ Չուբին ոչ Սասանեան տոհմէն գահի անուն՝ Վռամ Զ. 590 - 591
  • Կավադ Բ. 628
  • Պերոզ Ա. 239
  • Որմիզդ Գ. 457 - 459
  • Շապուհ Բ. 309 - 379
  • Պապակ, Սասանի որդի 209 - 220
  • Սասան
  • Ներսէս. 293 - 302
  • Շապուհ Ա. 260 - 274
  • Բաղաշ 484 - 488
  • Կավադ Ա. 488 - 496, 498 - 531
  • Հազկերտ Ա. 399 - 421
  • Որմիզդ Բ. 302 - 309
  • Հազարմդուխտ, Խոսրով Բ. դուստր 630 - 631
  • Շապուհ Գ. 383 - 388
  • Վռամ Դ. 388 - 399
  • Պերոզ 459 - 484
  • Բորանդուխտ, Խոսրով Բ. դուստր 629 - 630
  • Վռամ Ե. 421 - 439
  • Հազկերտ Բ. 439 - 457
  • Արտաշիր Գ. 628 - 629
  • Ֆարուխան Շահրվարազ ոչ Սասանեան տոհմէն, Խոսրով Բ. զօրավար, շահնշահ 629
  • Ֆարուխզադ Խոսրով 631 - 632
  • Զամասպ. 496 - 498
  • Արտաշիր Բ. 379 - 383
                                     
  • որ Հայաստան վերջնական եւ վճռական կերպով դիրք ճշդէ Հռոմի կողքին ընդդէմ Սասանեան Պարսկաստանի: Երկրի պաշտպանութեան համար, ան կ առաջարկէր իւրաքանչիւր գաւառի
  • Կովկաս եւ Միջին Արեւելք կամ Եուրասիա շրջանին մէջ Փոքր Ասիայէն մինչեւ Պարսկաստան երկարող լեռներու եւ բարձրաւանդակներու մէկ մասն է Հայկական Բարձրաւանդակի
  • կողմէն Այս քայլը ստիպեց Արտաւանին եւ անոր համակիցներուն նահանջել Սասանեան Պարսկաստան եւ օգնաթեան դիմե լ Խոսրով I - ին կառավարած է 531 579 թուականներուն
  • Արցախը մաս կը կազմէ Արեւելահայկական թագաւորութեան, որ ա լ շուտով կ իյնայ Սասանեան Պարսկաստանի տիրապետութեան տակ Սակայն նոյնիսկ օտար լուծի տակ գտնուելով
  • Տուրուբերան, Մեծ Հայք Մահացած է 490 Մահուան վայր Հայկական մարզպանութիւն, Սասանեան Պարսկաստան Քաղաքացիութիւն Մեծ Հայք Ազգութիւն Հայ Կրօնք Հայ Առաքելական Եկեղեցի
  • հիւծած զօրքին խնդրանքին համաձայն կը դադրեցնէ յառաջխաղացքը ու կը վերադառնայ Պարսկաստան Աղեքսանտր իր մահկանացուն կը կնքէ Բաբելոնի մէջ Ք.ա. 323 - ին անաւարտ ձգելով
  • պատմիչ Եղիշէն իր Վասն Վարդանայ Եւ Հայոց Պատերազմի երկին մէջ կը պատմէ Սասանեան Պարսկաստանի դէմ 451 թուականին հայերու մղած անձնուրաց պայքարին, հայրենի
  • 17 Փետրուար 440 Մահուան վայր Վաղարշապատ, Հայկական մարզպանութիւն, Սասանեան Պարսկաստան Բաբելոն, Հիլլա, Իրաք Քաղաքացիութիւն Մեծ Հայք Ազգութիւն Հայ Կրօնք
  • իրականացուող բռնաճնշումներով եւ հալածանքներով Միջին դարեր Դեռեւս 3 4 - րդ դարերուն Սասանեան Արտաշիր Ա. եւ Շապուհ Բ. արքաներու օրօք տեղի ունեցան հայերու առաջին խոշոր
  • Վայր Մարզպանական Հայաստան Թուական 571 - 572 - ին Մասնակցող Հայեր, Վրացիներ, Աղուաններ, Սասանեան Պարսկաստան Մահ 20 000 հայեր 15 000 Սասանեան Պարսկաստան

Users also searched:

պարթեւստան,

...
...
...