Back

ⓘ Պղինձ




Պղինձ
                                     

ⓘ Պղինձ

Պղինձ քիմիական տարր է, նշանակումը՝ Cu, տարրերու պարբերական համակարգի 4-րդ պարբերութեան 1-ին խումբի տարր։ Կարգահամարը՝ 29, ատոմական զանգուածը՝ 63.546։ d տարր է, ատոմի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 4s 1 ։ К, Լ եւ М թաղանթները լրացուած են։

Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն իզոտոպէն՝ 63 Cu 69.1% եւ 65 Cu 30.9%։ Ստացուած են 58-69 զանգուածի թիւով 10 ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցմէ ամենակայունը 67 Cu-ն է Т 1/2 = 58.5 ժամ։ Մեծ քանակներով կօգտագործուի մարդու կողմէն։

                                     

1. Պատմութիւն

Պղինձը մարդկութեանը յայտնի ամենահին մետաղներէն է երկրի վրայ կը հանդիպի բնածին պղինձ։ Դեռ քարի դարուն մարդը կրնար բնածին պղինձին իր ուզած ձեւը տալ քարէ գործիքներու օգնութեամբ։ Պղինձէն կացիններու, դահուկներու եւ կենցաղային այլ իրերու պատրաստումը սկիզբ դրաւ կարճատեւ պղինձի դարուն։ Ըստ հնագիտական աղբիւրներու Հայաստանի տարածքին մէջ, պղինձէ իրեր կը պատրաստէին դեռեւս էնեոլիթեան շրջանին մէջ․ վաղ երկրագործական բնակատեղերուն մէջ մ․ թ․ ա․ 6-5-րդ հազարամյակներ յայտնաբերուած են պղինձէ ասեղներ, շեղբեր, կարթեր, նետագլխիկներ եւ այլն։

Հանքաքարէն պղինձի եւ անոր համաձուլուածքներու պրոնզ հալումը սկսած է մ․թ․ա․ 5-րդ հազարամյակի երկրորդ կիսուն՝ Հայաստանի եւ Անատոլիոյ տարածքին վրայ։ Պղինձի եւ աւելի ուշ պրոնզէ գործիքները դուրս մղեցին քարէ գործիքները եւ կարեւոր դեր խաղացին նիւթական մշակոյթի զարգացման գործին մէջ։ Քեոփսի բուրգը մ․թ․ա․ 3000 թուականին կառուցողները քարերը կը հղկէին պղինձէ գործիքներով։

Հնում լեռնային ապարները կը վերամշակէին խարոյկի մէջ շիկացնելով։ Աւելի ուշ սկսեցան խարոյկի մէջ խողովակներու եւ փուքսերու օգնութեամբ օդ ներփչել։ Մեծ քանակութեամբ ածուխի առկայութեամբ ապարին մէջ պարունակուող պղինձի օքսիտները եւ քարպոնատները կը վերականգնուէին՝ անջատելով մետաղական պղինձ։

Հետագային սկսան կիրառել նաեւ պղինձի սուլֆիտային հանքանիւթերու օքսիտացնող հալումը։ Հին եգիպտացիները պղինձը կը ստանային Սինի թերակղզու, յոյները՝ Կիպրոսի այստեղէն ալ՝ պղինձի Կաղապար:Լեզու a անուանումը հանքերէն։

                                     

2. Բնութեան Մէջ

Տարածութեամբ պղինձը 26-րդ տարրն է, երկրակեղեւի մէջ անոր զանգուածային միջին պարունակութիւնը 4.7 10 −3 % է խորքային հիմնային ապարներուն մէջ՝ 1-10 −2 %։ Գետաջուրերը կը պարունակեն 1 10 −7 %, ծովաջուրը՝ 3 10 −7, նստուածքային կաւերը եւ թերթաքարերը՝ 5.7 10 −3 %, կենդանի նիւթը՝ 2 10 −4 % պղինձ։ Պղինձը բնութեան մէջ հեշտութեամբ տեղաշարժուող տարր է։ Կառաջացնէ մեծ թիւով հանքանիւթեր, որոնցմէ արտադրական նշանակութիւն ունին խալկոպիրիտը, խալկոզինը, կովեինը, մալաքիտը, ազուրիտը եւ այլն։ Պղինձի միներալները վառ գունաւորուած են։ Կը հանդիպի նաեւ բնածին պղինձ՝ սովորաբար ցրոնային, հազուադէպ մեծ կտորներով 1857 թուականին Մեծ Լիճերու շրջանին մէջ գտնուած է 420 թօն կշռող կտոր։

                                     

3. Հանքավայրեր

Պղինձի մեծ հանքավայրերը կը գտնուին Ռուսիոյ Ուրալ, Ղազախստանի, ինչպես նաեւ՝ Հայաստանի մէջ, Ափրիկէյի մէջ Կատանգա, Հիւսիսային Ռոտեզիա, Ամերիկայի մէջ ։ Պղինձը կարեւոր կենսատարր է, միկրոտարր․ կը մտնէ ֆերմենտներու բաղադրութեան մէջ եւ կը մասնակցի բազմաթիւ կենսական պրոցեսներու։

Կը խթանէ բոյսերու աճը եւ զարգացումը, կը բարձրացնէ ցրտադիմացկունութիւնը։ Պղինձի անբաւարարութեան դէպքին մէջ, որոշ բոյսեր կը հիւանդանան, դադարի ընթացքին կը պտղաբերէն, կենդանիներու մօտ կառաջանայ սակաւարիւնութիւն, կարագանան օքսիդացման պրոցեսները, կը թուլացնէ ոսկրածուծի արիւնաստեղծ գործունէութիւնը։ Պղինձի մեծ պարունակութիւնը նոյնպէս վնասակար է։

                                     

4. Ֆիզիքական Յատկութիւններ

Պղինձի ենթախումբին մէջ, կը գտնուին պղինձ Cu, արծաթ Ag եւ ոսկի Au տարրերը։ Կը հանդիսանան ազնիւ մետաղներ։ Պղինձը կարմիր, թարմ կոտրուածքին մէջ՝ վարդագոյն, փափուկ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 1083 °C, եռմանը՝ 2600 °C, խտութիւնը 8960 քկ/մ 3 20 °C է։ Ունի մեծ ջերմահաղորդականութիւն՝ 0.941 կալ/սմ․ վրկ․ աստ․ եւ ելեկտրահաղորդականութիւն 6 10 −7 օհմ −1 մ −1։ Այդ յատկութիւններով պղինձը կը զիջի միայն արծաթին։

Խառնուրդները կը փոքրացնեն պղինձի յաղորդականութիւնը, մեծացնում կարծրութիւնը։ Պ․ դիամագնիսական է։ Սառը պղինձը կշռելէն կը դառնայ կարծր, փափկութիւնը կը վերականգնեն ջերմամշակմամբ 600-700 °C։ Պղինձի քիմիական աշխուժութիւնը փոքր է։ Չոր օդին մէջ, օդ չը ստանար անգամ մինչեւ 185 °C տաքցնելէն։

Խոնավութեան առկայութեամբ օդին մէջ, կը պատուի հիմնային կարբոնատի՝ Cu 2 CO 3 OH 2 շերտով։ Ասոնք կը բնութագրուին մեծ խտութեամբ, հալման եւ եռման բարձր ջերմաստիճաններով, լաւ ջերմա-ելեկտրահաղորդիչներ են։ Քիմիապէս քիչ աշխոյժ են, կարգաթիւի մեծացման հետ աշխուժութիւնը կը նուազի։ Պղինձը բնութեան մէջ, կը հանդիպի ինչպէս ազատ վիճակին մէջ, այնպէս ալ միացութիւններու ձեւով։ Անոնցմէ առաւել կարեւոր, արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին պղինձի կոլչեդանը կամ խալկոպիրիտը CuFeS 2, խալկոզինը կամ պղիձի փայլըCu 2 S, մալախիտըCu 2 CO 3 OH 2 կամ CuOH 2 CO 3), կովելլինըCuS եւ ազուրիտը2CuCO 3. CuOH 2)։

Քիմիական յատկութիւններով նման է երկաթին, քոպալթին, նիքելին եւ կը տարբերի լիթիւմի ենթախումբի տարրերէն։ Մետաղներու լարուածութեան շարքին մէջ, կը գտնուի ջրածնէն ետք, թթուներէն ջրածին դուրս չի մղեր, կը լուծուի օքսիդացնող թթուներուն մէջ։

Պղինձը աղերու լուծոյթներէն դուրս կը մղուի աշխուժ մետաղներով Zn, Fe եւ այլն։ Միացութիւններուն մէջ ունի +1, +2 եւ հազուադէպ՝ +3 օքսիդացման աստիճաններ, առաւել կայուն է երկարժէք վիճակը։ Պղոնձի կտորը օդին մէջ, տաքցնելէն կը պատուի օքսիդի՝ CuO շերտով, 375 °C-էն բարձր՝ կառաջանայ Cu 2 O։ Յայտնի է նաեւ պղինձի III օքսիդը՝ Cu 2 О 3 ։



                                     

5. Զուգաթիւեր

Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն զուգաթիւէ՝ 63 Cu 69.1% և 65 Cu 30.9%։ Ստացած են 58-69 զանգուածի թիւով 10 ռադիոակտիվ զուգաթիւներ, որոնցմէ ամենակայունը 67 Cu-ն է Т 1/2 = 58.5 ժամ։ Մեծ քանակմներով կօգտագործուի մարդու կողմէն։

                                     

6. Ստացում

Պղինձը կը ստանան հիմնականին մէջ՝ 80 % պիրոմետալուրգիական եղանակով՝ սուլֆիդային հանքանիւթերէն 0.5-10 %։ Պղնձային խտանիւթը կենթարկուին ջերմամշակման 800-1400 °C անդրադարձնող կամ ելեկտրական, երբեմն բազմայատուկ վառարաններուն մէջ, իսկ պղինձի փոքր ծծմբի մեծ պարունակութեան դէպքին մէջ՝ եռացող շերտին մէջ։

2 C u F e S 2 + O 2 ⟶ 2 C u 2 S + 2 F e S + S O 2 ↑ {\displaystyle ~{\mathsf {2CuFeS_{2}+O_{2}\longrightarrow 2Cu_{2}S+2FeS+SO_{2}\uparrow }}} 2 F e S + 3 O 2 ⟶ 2 F e O + 2 S O 2 ↑ {\displaystyle ~{\mathsf {2FeS+3O_{2}\longrightarrow 2FeO+2SO_{2}\uparrow }}}

Էներգիայի ծախսը նւազեցնելու նպատակով, վերջին ժամանակներս կը կիրառեն խտանիւթին մէջ պարունակուող սուլֆիտներու այրման ջերմութեամբ հալումը, խտանիւթի չորացուած փոշին թթուածնի կամ օդի հոսանքով կը ներփչեն շիկացած վառարանի մէջ թթուածնակախոյթային հալում։ Երկաթի սուլֆիտը կօքսիտանայ առաջացնելով խարամ, իսկ պղինձը՝ Cu 2 S-ի ձեւով կը կուտակուի սուլֆիտային հալոյթին մէջ շտեյն։

2 C u 2 S + 3 O 2 ⟶ 2 C u 2 O + 2 S O 2 {\displaystyle ~{\mathsf {2Cu_{2}S+3O_{2}\longrightarrow 2Cu_{2}O+2SO_{2}}}} 2 C u 2 O + C u 2 S ⟶ 6 C u + S O 2 {\displaystyle ~{\mathsf {2Cu_{2}O+Cu_{2}S\longrightarrow 6Cu+SO_{2}}}}

Խարամէն անջատուած շտեյնը կենթարկեն հետագայ օքսիդացման թթուածնով, պտտող հորիզոնական վառարաններուն մէջ, կոնվերտեր, մինչեւ երկաթի եւ ծծմբի ՏՕ 2 լրիւ հեռացումը։ Երկաթի օքսիդները հեռացնելու համար կավելացնեն քուարց։ Կը ստացուի "սեւ" պղինձ, որ կը պարունակէ 97.5-99 % Cu նաեւ Au, Ag, Fe, Bi, Se, Տ եւ այլն։

Ազնիւ մետաղները անջատելու եւ մաքուր պղինձ ստանալու համար "սեւ" պղինձը կենթարկեն կրակային կամ ելեկտրոլիտային ռաֆինացման

F e O + S i O 2 ⟶ F e S i O 3 {\displaystyle ~{\mathsf {FeO+SiO_{2}\longrightarrow FeSiO_{3}}}} ելեկտրոլիզով

Պղինձի սուլֆիդի ջրային լուծոյթի ելեկտրոլիզով.

C u S O 4 ⇄ C u 2 + + S O 4 2 − {\displaystyle ~{\mathsf {CuSO_{4}\rightleftarrows Cu^{2+}+SO_{4}^{2-}}}} K −: C u 2 + + 2 e ⟶ C u 0 {\displaystyle {\mathsf {K^{-}:Cu^{2+}+2e\longrightarrow Cu^{0}}}} A +: 2 H 2 O − 4 e ⟶ O 2 + 4 H + {\displaystyle {\mathsf {A^{+}:2H_{2}O-4e\longrightarrow O_{2}+4H^{+}}}} 2 C u S O 4 + 2 H 2 O ⟶ 2 C u ↓ + O 2 ↑ + 2 H 2 S O 4 {\displaystyle ~{\mathsf {2CuSO_{4}+2H_{2}O\longrightarrow 2Cu\downarrow +O_{2}\uparrow +2H_{2}SO_{4}}}}


                                     

7. Քիմիական Յատկութիւններ

Պղինձի օքսիդները տաքացնելէն, կը վերականգնուին ածխածնով, ջրածնով, ամոնիակով եւ այլ վերականգնիչներով։ Պղինձի II օքսիդին համապատասխանող հիդրօքսիդը՝ CuОН 2, կանջատուի լուծոյթէն երկնագոյն, դոնդողանման նստուածքի ձեւով։

Ան ամֆոտեր է, աւելի լաւ արտայայտուած հիմնային յատկութիւններով, հեշտութեամբ կը լուծուի թթուներուն մէջ եւ ամոնիակաջրին մէջ, դժուար՝ ուժեղ ալկալիներու խիտ լուծոյթներուն մէջ կառաջանան կուպրիտներ, օրինակ՝ Na 2 CuO 2։ Թթուներու հետ կառաջացնէ պղինձի II աղեր, ամոնիակաջուրի հետ՝ կապոյտ գունաւորուած կոմպլեքսային միացութիւն՝ OH_{2}}}}

Պղինձի միացութիւնները թունաւոր են։ Այլ մետաղներու հետ կառաջացնէ համաձուլուածքներ եւ ներմետաղական միացութիւններ։

Ծծմբի գոլորշիներուն մէջ՝ ան կայրի:

C u + S → C u S {\displaystyle {\mathsf {Cu+S\rightarrow CuS}}}

Հեշտութեամբ կը վերականգնուի.

C u O + C O → C u + C O 2 {\displaystyle {\mathsf {CuO+CO\rightarrow Cu+CO_{2}}}}
                                     

8. Կիրառութիւն

Պղինձը լայն կիրառութիւն ունի։ Պղինձէն կը պատրաստեն հաղորդալարեր, մալուխ, ելեկտրակոնտակտներ, սարքեր, ջերմափոխանակիչներ, կոփածոյ եւ ձուլածոյ արձաններ, զարդեր, գեղարուեստական եւ կենցաղային իրեր եւն։ Արտադրուող պղինձի 30-40% ֊ն կօգտագործուի պղինձի համաձուլուածքներ ստանալու համար։

Պղինձի միացութիւնները կօգտագործուին անօրգանական ներկեր, արհեստական մետաքս ստանալու, բոյսերու հիւանդութիւններու, գիւղատնտեսական վնասատուներու դէմ պայքարելու համար, կաշուի եւ մորթիի արդիւնաբերութեան մէջ, ինչպէս նաեւ որպէս խթանիչներ։

Բժշկութեան մէջ կօգտագործեն պղնձի սուլֆատը, նիտրատը որպես հականեխիչ, եւ տրախոման ու շաղկապենաբորբը բուժող միջոց։

Պղինձը լայնօրէն կօգտագործուի ելեկտրատեխնիկային, ջերմատեխնիկային, մեքենաշինութեան մէջ։ Միացութիւններէն աւելի կարեւոր է պղնձարջասպը՝ CuSO 4. 5H 2 O, որ կօգտագործուի գիւղատնտեսությեն մէջ, որպէս վնասատուներու դէմ պայքարի միջոց։

                                     

9. Գրականութիւն

  • Спиридонов А. А. В служеньи ремеслу и музам. - 2-е изд. - М.: Металлургия, 1989. - 176 с. - Научно-популярная библиотека школьника. - 50 000 экз. - ISBN 5-229-00355-3
  • Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева. Химические свойства неорганических веществ. - "Химия", 2000. - С. 286.
  • Данные на начало XX века ։ Медь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах 82 т. и 4 доп. - СПб., 1890 - 1907.
  • Фримантл М. Химия в действии. - М.: "Мир", 1991. - Т. 2.
                                     

10. Արտաքին յղումներ

  • Медь на Webelements
  • Медь в месторождениях
  • Российский Центр Меди, некоммерческий
  • Медь в Популярной библиотеке химических элементов
  • Некоммерческий ресурс о меди eng

Կաղապար:Սեղմ Պարբերական Աղիւսակ

                                     
  • քաղաքային բնակչութիւնը 2 3 - էն աւելին Պելճիքան կ արտադրէ երկաթ, պողպատ, պղինձ ինքնաշարժներ, մեքենայի գործիքներ, ապակի, գործվուածքներ, գորգեր Այդ ապրանքներով
  • Վարդանեան Ճարտարապետ Ռաֆիկ Եղոյեան Տարեթիւ 1975 թ. Վայր Գիւմրի Նիւթ կռած պղինձ Բարձրութիւն արձանը 20 մեթր, պատուանդանը տուֆ 21 մեթր Յուշարձանի մանրակերտը
  • Պտուղը կը պարունակէ նաեւ մակնեթ եւ լուսածնային: 5 iode, Zinc, molybdenum, պղինձ եւ երկաթ Կորիզին մէջ 25 - 30 ճարպաիւղ, եթերային նիւթեր, իսկ տերեւներուն
  • ճարպային յուղեր, կարօտին, վիդամին C, դաբաղանիւթեր, քիմիական տարրերից կոբալտ, պղինձ երկաթ, մանգան, ցինկ, մոլիբդեն եւ այլն Ալոճի ծաղիկները եւ պտուղները պատրաստուած
  • կ արտադրեն լաւորակ գինի Անտառներն ալ եկամուտի աղբիւր մըն են Ենթահողը ունի պղինձ կապար, զինկ, պոքսիտ, երկաթ, հանքածուխ, փայտաքար Ունի մետաղագործարան, պողպատաշինարան
  • կը զարգանայ մետաղաձուլութիւնն եւ մետաղագործութիւնը պղինձ կապար, արծաթ, ոսկի, որսիդ եւայլն պղինձ Գուգարք, Տաշիր, Սիւնիք, Լոռի եւ Արեւմտեան Տիգրիս
  • քիմիական գիտելիքներու բարձր մակարդակի մասին կը վկայէ ոչ միայն ոսկի, արծաթ, պղինձ այլեւ մալաքիտ, անուշադր, պաղլեղներ, որդան կարմիր, աղաղանիւթեր, օծանելիք
  • արտադրութիւնը Նոյեմբերեանի քաղաքի շրջակայքին մէջ կը գտնուին երկաթի բովեր, պղինձ սպիտակ ֆելզիթի պաշարներ եւ հանքային ջուրեր 2010 - ին Հայաստան համահայկական

Users also searched:

գունավոր մետաղների ընդունում, լատուն գինը, լիստ ամ պղինձ, կգնեմ պղինձ, պղինձ գինը,

...
...
...