Back

ⓘ Պելճիքա




Պելճիքա
                                     

ⓘ Պելճիքա

Պելճիքա, դաշնային թագաւորութիւն եւ միապետութիւն է Եւրոպայի մէջ։ Պելճիքան կը կառավարէ թագաւորը, բայց անոր իշխանութիւնը սահմանափակուած է խորհրդարանով։ Սահմանակից է Հոլանտային, Գերմանիոյ, Լիւքսենպուրկին եւ Ֆրանսային։ Պելճիքան Եւրոպական միութեան հիմնադիր անդամ է։ Հոն նաեւ կը գտնուին Եւրոմիութեան, ՆԱԹՕ-ի եւ այլ միջազգային կառոյցներու նստավայրերը։

Պելճիքայի տարածքը 30 528 քառակուսի քիլոմեթր է:

Ըլլալով Գերմանական եւ Լատինական Եւրոպայի մշակութային սահմանագիծին, Պելճիքայի մէջ տարածուած է երկու հիմնական լեզու. հոլանտերէն, ուր ֆլամանցիները կը գործածեն, որոնք կը կազմեն բնակչութեան 59%-ը եւ ֆրանսերէնը, որ ուալոնացիները կը գործածեն հիմնականին մէջ եւ կը կազմեն բնակչութեան 41%-ը։ Ատկէ բացի Պելճիքայի մէջ ապրած է փոքրաթիւ գերմանախոս բնակչութիւն։

Պելճիքան սահմանադրական միութիւն է կառավարութեան խորհրդարանական համակարգով: Անիկա բաժնուած է երկու հիմնական տարածաշրջանի. Հիւսիսի մէջ հոլանտախօս ֆլամանցիներն են, իսկ հարաւի մէջ՝ ֆրանսախօս Ուալոնիան: Պրիւքսէլը պաշտօնապէս երկլեզու է, այստեղ մեծամասնութիւն ֆրանսախօսներն են, եւ կը հանդիսանայ միջերկիր ֆլամանտական տարածաշրջանին: Գերմանախօս համայնքները հիմնականին մէջ տեղակայուած են Ուալոնիայի արեւելքին մէջ: Պելճիքայի պատմութեան մեջ եղած են բազմաթիւ հակամարտութիւններ լեզուային տարբերութիւններու պատճառաւ:

Պատմականօրէն Պելճիքան, Հոլանտան եւ Լիւքսընպուրկը յայտնի եղած են "Ստորին երկիրներ" անունով, անիկա գրաւած է աւելի մեծ տարածք քան ներկայիս Պենելաքսի երկիրները միասին։ Տարածաշրջանը լատիներէնով կոչուած է Պելճիքա, Հռովմէական իշխանութենէն եւ Կալիա Պելճիքայէն ետք, անիկա գրաւած է մօտաւոր ներկայիս Պելճիքայի համահունչ տարածքը։ Միջնադարի վերջաւորութեան մինչեւ 17-րդ դարը Պելճիքայի տարածքը բարգաւաճած է եւ եղած է առեւտուրի եւ մշակոյթի կենդրոն։ 16-րդ դարէն մինչեւ 1830-ին Պելճիքական յեղափոխութիւնը Պելճիքան եղած է Հոլանտայի կազմին մէջ։ Տարածքը եղած է շատ եւրոպական տերութիւններու համար կռւադաշտ, ուր եղաւ նաեւ Բ. համաշխարհային պատերազմին ատենը։

                                     

1.1. Պատմութիւն Մ.թ.ա.

Մ․ թ․ ա․ մօտ 300-ին Պելճիքայի ներկայիս տարածքին մէջ բնակութիւն հաստատուած են պէլճիքներու կելտեր ցեղերը հոսկէ է՝ երկրի անուանումը։ Մ․ թ․ ա․ 57-ին Պելճիքան գրաուեցաւ Ժուլիո կայսրին կողմէն։ Մ․ թ․ 3-րդ դարէն 5 դդ․ դար Պելճիքայի տարածքին մէջ բնակեցան գերմանական ցեղերը ։ 5-րդ դարէն 9-րդ դար Պելճիքան մտած էր Ֆրանկական պետութեան կազմի մեջ։

                                     

1.2. Պատմութիւն 12-րդ 13-րդ դարեր

12-13 դարերուն Պելճիքական տարածքները, յատկապէս Ֆլանտրիան, վերածուեցան Եւրոպայի "արհեստանոցի" եւ միջազգային առեւտուրի կարեւոր հանգոյցի։ Բարգաւաճեցին քաղաքները, որոնցմէ շատերը ձեռք բերին ինքնավար իրաւունքը։ Երկար ժամանակ Պելճիքան Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ այսպէս կոչուած "Սրբազան Հռովմէական կայսրութեան" մրցակցութեան ասպարէզ էր։ 1384-ին Ֆլանտրիան, 1430-ին Պրապանթը մտան Պուրկններու պետութեան կազմի մեջ։ Պրապանթը դարձաւ այդ պետութեան միջուկը, Պրուսըլսը՝ Պուրկոներու դքսերու նստավայրը։

1477-ին վերջնականապէս 1482-ին Պելճիքայի մէջ հաստատուեցաւ Հապսպըրկներու դինաստիան։ "Սրբազան Հռովմեական կայսրութեան" բաժանումէն ետք 1555 Պելճիքան անցաւ Սպանիոյ։ Պելճիքայի մէջ դրամատիրութեան յարաբերութիւնները ծնունդ առին շատ վաղ։

                                     

1.3. Պատմութիւն 16-րդ դար

16-րդ դար Էնթուըրբը դարձաւ համաշխարհային առեւտրի խոշորագոյն կենդրոն։ Սակայն դրամատիրական յարաբերութիւններու հետագայ զարգացման խոչընդոտումը Սպանական բացարձակ միապետութիւնը։ Այդ հակասութիւնները կառավարեցին Հոլանտայի, որու բաղկացուցիչ մաս կը կազմէր նաեւ ժամանակին Պելճիքայի տարածքը, անցած բուրժուական հեղափոխութեան ծաւալմանը, որու շնորհիւ անկախութիւն ստացան միայն Հիւսիսային հոլանտան Հոլանտական Հանրապետութիւն։

Սկսած 19-րդ դարին 70-ականներուն Պելճիքայի կառավարող շրջանները Լէոփոլ 2-ի 1865 - 1909 գլխաւորութեամբ մասնակցեցան Ափրիկէի գաղութային բաժանմանը։ 1884 - 1885-ի Պերլինի Քոնգրեսը ճանչցաւ Պելճիքայի յատուկ շահերը "Քոնկոյի ազատ պետութիւնը" 1908-էն՝ Պելճիքայի գաղութը։

                                     

1.4. Պատմութիւն 20-րդ դար

20-րդ դարու սկիզբներէն Պելճիքան փոքր կայսերական երկիր մըն էր՝ գաղութային ընդարձակ տիրապետութիւններով։ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի սկզբին Գերմանիան խախտեց Պելճիքայի չեզոքութիւնը եւ գրաւեց երկիրը մինչեւ 1918-ին։ Պելճիքական կառավարութիւնը փախաւ Հավր Ֆրանսա։ Այդ նոյն ժամանակ Պելճիքական զօրքերը անգլիական եւ ֆրանսական զօրամասերու հետ միասին կը մասնակցէին Գերմանիոյ Ափրիկեան տիրապետութիւններու զաւթմանը։

Պելճիքան ստացաւ նաեւ Ռուանտա-Պուրունտիի մանդատը եւ Գերմանիայէն ռազիկ ստանալու իրաւունք։ 1920-ին Պելճիքան ռազմական դաշինք կնքեց Ֆրանսայի, 1921-ին մաքսային դաշինք՝ Լիւքսընպուրկի հետ։ Պելճիքական մենավաճառները կարեւոր դիրքեր գրաւեցին Լեհաստան, Ռումանիոյ, Եուկոսլաւիոյ, ինչպէս նաեւ Ափրիկէի ու Ասիոյ շարք մը երկիրներու տնտեսութեան մէջ։

                                     

1.5. Պատմութիւն Պելճիքայի Գաղութներու Անկախութիւնը Եւ Ազգային Հարց

Ափրիկէի ծաւալուող ազգային-ազատագրական պայքարը Պելճիքային ստիպեց անկախութիւն տալ Քոնկոյին 1960 եւ Ռուանտա-Ուրունտիին 1962։ Սակայն Պելճիքական գաղութարարները Քոնկոյի Հանրապետութեան մէջ հռչակուեցաւ 1960-ին գրգռեց արիւնահեղ ընդհարումները եւ վարածէին երկրի անդամահատման քաղաքականութիւն։ Քոնկյի ճգնաժամի հետևանքով Պելճիքայի մէջ ստեղծուեցաւ ներքաղաքական անկան դրութիւն։ Միմեանց փոխարինող կառավարութիւններն ընդունած էին համառամկավարական օրենքներ։

Պելճիքայի մէջ խստացաւ նաեւ ազգային հարցը, որ կառավարական երկարատեւ ճգնաժամի պատճառը դարձաւ։ Հունիս 1968-ին կաթոլիկներէն եւ սոցիալիստներիէն կազմվուեցաւ կառավարութիւն Գ․ Էսկընսի գլխաւորութեամբ։

Պելճիքան ՄԱԿ-ի անդամ է 1945-էն, 1949-ին՝ ՆԱՏՕ մասնակից եղած է։ 1950-ին Պելճիքայի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ կնքուեցաւ "ռազմական օգնութեան" համաձայնագիր։ 1955-ին Պելճիքական խորհրդարանը հաւանութիւն տուաւ Փարիզի համաձայնագրերուն եւ Պելճիքան միացաւ Արեւմտա-եւրոպական դաշինքին։

Պելճիքան Քարածուխի եւ պողպատի եւրոպական միաւորման 1951-էն, "Ընդհանուր շուկայի" 1957-էն մասնակից է։ 1964-ին Պելճիքան հրաժարեցաւ ՕԹԱՆ-ի բազմակողմանի միջուկային ուժերու ստեղծման մասնակցելէն, բայց իր տարածքը տրամադրեց Ֆրանսայէն հեռացած ՕԹԱՆ-ի միացեալ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարութեան կեդրոնը եւ ՕԹԱՆ-ի խորհուրդը տեղաւորելու համար 1967։ ԱՄՆ-էն Պելճիքա տեղափոխուեցաւ ՕԹԱՆ-ի ռազմական կոմիտէն 1967։

1969-1970-ին Պելճիքայի կառավարութիւնը բազմիցս հանդէս եկաւ Եւրոպայի անվտանգութեան ապահովման հետ կապուած խնդիրներու լուծման, մասնաւորապէս համաեւրոպական խորհրդակցութիւն հրաւիրելու ի նպաստ։



                                     

2. Պետական կարգ

Պելճիքան սահմանադրական միապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1831-ին։ Պետութեան գլուխը՝ թագաւորը, ձեւականօրէն օժտուած է լայն իրաւասութիւններով, որոնք գործնապէս կը կատարէ կառավարութիւնը։ Օրէնսդիր իշխանութիւնը երկպալատ ներկայացուցիչներու տուն եւ ծերակոյտ խորհրդարանը կը գործադրէ։

1969-էն ընտրելու իրաւունք ունին 18 տարի լրացուցած բոլոր քաղաքացիները։ Գործադիր իշխանութիւնը կը պատկանի կառավարութեան։ Իւրաքանչիւր նահանգի բնակչութիւնը 4 տարի ժամանակով կ՚ընտրէ նահանգային խորհուրդ, որուն գործադիր մարմինը՝ մշտական պատգամաւորութիւնը, գլխաւորած է նահանգապետը։

Պելճիքայի վարչական բաժանման ստորին միաւորներու՝ համայնքներու մէջ, 6 տարի ժամանակով կ՚ընտրուի համայնքային խորհուրդ, որու գործադիր մարմնին՝ աւագներու պաշտօնակից, Պուրկոմիստրին գլխաւորութեամբ, նշանակած են կեդոնական իշխանութիւնները։

Պելճիքայի դատական բարձրագոյն մարմինը վճռաբեկ դատարանն է։ Ամբողջ երկիրը բաժնուած է 26 դատական շրջաններու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կազմուած է առաջին ատեանի դատարան։ Գլխաւոր քաղաքներու մէջ կը գործեն առեւտրական դատարաններ։ Թագաւորը կը նշանակէ բոլոր դատաւորները։



                                     

3. Աշխարհագրութիւն

Պելճիքա Եւրոպայի մէջ գտնուող փոքր երկիր է, որ տարածքով գրեթէ հաւասար է Հայաստանին։ Ինքնաշարժով կարելի է չորս-հինգ ժամէն կտրել-անցնիլ անոր մէկ ծայրէն միւսը։

Պելճիքայի տարածքը տարբեր ժամանակներու մէջ պատկանած է Ֆրանսային, Գերմանիոյ, Սպանիոյ, Աւստրիոյ եւ Հոլանտայի։ Պելճիքա անկախ պետութիւն դարձած է 1830-ին միայն։

Պելճիքայի մէջ ապրած են երկու ազգեր՝ վալոնները եւ ֆլամանտացիները։

                                     

3.1. Աշխարհագրութիւն Կլիմա

Պելճիքա ինկած է Հիւսիսային ծովի ափին։ Ծովէն փչող խոնաւ քամիները մեղմացուցած են ձմեռային ցուրտն ու ամառային շոգը։ Գետերը չեն սառիր։ Ձմեռը մեծ մասամբ ամպամած է, մշուշոտ, ամառը զով է, յաճախ կը տեղայ հորդ անձրեւներ։ Ծովափէն դէպի երկրի խորքը հարթավայր ձգուած է։ Այն հատած են գետերն ու ջրանցքները, որոնց երկայնքով բարդեր աճած են։ Շուրջը մութ կանաչ մարգագետիններ են, արածած են կովերու նախիրներ։ Այնուհետեւ հարթավայրն սկսած է բարձրանալ եւ վերածուած է բլրաշատ տեղանքի։

Երկրի հարաւը, սահմանի մօտ, հարթավայրը փոխակերպուած է անտառապատ լեռներու։ Կեդրոնական Պելճիքան ծածկուած է երկաթուղային եւ ինքնաշարժային ճանապարհներու, գետերու եւ ջրանցքներու խիտ ցանցով, որոնց շուրջը կեանքը կ՚եռայ։ Այստեղ կ՚արտադրուի քարածուխը, խոշոր գործարաններ կը բանին եւ երկինքը պայծառ օրերուն անգամ յաճախ մշուշապատ է։ Գետահովիտներու երկայնքով գրեթէ անընդմէջ ձգուած են քաղաքներն ու աւանները։

                                     

3.2. Աշխարհագրութիւն Բնակչութիւն

Պելճիքա առաջին տեղերէն մէկը կը գրաւէ բնակչութեան խտութեամբ 1 քմ² վրայ՝ 550 մարդ։ Ըստ ազգային կազմի` բաժանուած է ֆլամանտացիներու մոտ 5, 5 մլն եւ վալոններու մօտ 4 մլն, 1970։ Հոն նաեւ կ՚ապրին գերմանացիներ, հրեաներ եւ այլն։

Պետական լեզուներն են հոլանտերէնը, ֆրանսերէնը եւ գերմաներէնը։ Բնակչութեան մեծ մասը կաթոլիկ է, պաշտօնական տոմարը՝ Գրիգորեան։ Բնորոշ է բնակչութեան դանդաղ աճը 1968-ին 1000 բնակչին՝ 2 մարդ։ Տնտեսապէս գործօն բնակչութիւնը 3.8 միլիոն է 1968, քաղաքային բնակչութիւնը՝ 2/3-էն աւելին։

                                     

4. Արդիւնաբերութիւն

Պելճիքան կարտադրէ երկաթ, պողպատ, պղինձ, ինքնաշարժներ, մեքենայի գործիքներ, ապակի, գործվուածքներ, գորգեր։ Այդ ապրանքներով Պելճիքան առեւտուր կընէ բազմաթիւ երկրներու հետ։ Պելճիքացիները շատ աշխատանք կատարած են նաեւ գիւղատնտեսութեան մէջ։ Անոնք մշակած են ցորէն, գետնախնձոր, բանջարեղէն։

Երկրին մէջ արածուող կովերու ցեղերը առատ կաթ կու տան։

                                     

5. Հայ֊-պելճիքական յարաբերութիւններ

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Պելճիքայի Թագաւորութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են 10 մարտ 1992-ին:

26 Մայիս 2009-ին Պելճիքայի Թագաւորութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան նշանակուած է։