Back

ⓘ Պատմողական տեսակներ




Պատմողական տեսակներ
                                     

ⓘ Պատմողական տեսակներ

Նախ, կ՛արժէ արագ յիշատակել պատմողական սեռի հին տեսակները, ժողովրդական բանահիւսութեան պատկանող։ Ասոնցմէ գլխաւորներն են՝

  • Առասպելը
  • Ժողովրդական դիւցազնավէպը ։
  • Աւանդութիւնը
  • Հեքիաթը ինչպէս՝ Հազար ու Մէկ Գիշերներու, Հազարան Պլպուլի․․․
  • Դիցաբանական զրոյցը

Այս տեսակներուն հասարակաց յատկանիշն է ժողովուրդի հաւաքական արտադրութիւն ըլլալը՝ բազմադարեան հոլովոյթի մը մէջ։ Բացի ատկէ՝ իւրաքանչիւրը ունի մասնայատկութիւններ։

Բոլոր այս տեսակներէն, իր կարեւորութեամբ կը զանազանուի վերջինը՝ ժողովրդական դիւցազնավէպը, որ հարազատ հայելին է տուեալ ժողովուրդի ազգային նկարագրին եւ ձգտումներուն, ինչպէս Սասունցի Դաւիթը՝ հայ ժողովուրդի պարագային։

                                     

1. Պատմութիւն

Պատմողական այս նախնական տեսակներէն դէպի գրական տեսակներ անցումը եղած է աստիճանական, եւ ստացած է զանազան ձեւեր։ Մէկ կողմէ՝ գրի առնուած են բերանացի երկեր ինչպէս "Իլիական" ը՝ Հոմերոսի կողմէ, կամ շատ աւելի ուշ՝ "Սասունցի Դաւիթ" ը 19-րդ դարուն։ Միւս կողմէ, շատ գրողներ փորձած են արտադրել սեփական դիւցազնավէպ՝ իրենց ոճով, գրական դիւցազներգութիւններ։ Այս փորձը յաջող արդիւնք չէ տուած առհասարակ։ Սակայն դիւցազնավէպը, միւս հին տեսակներուն նման, նպաստած է նոր տեսակներու ծնունդին։

                                     

2. Վէպ

Գալով նոր ժամանակներու պատմողական տեսակներուն, առաջին հերթին պիտի յիշատակենք վէպը։

Իր ներկայ ձեւին մօտիկ ձեւով մը ծնած՝ 15-16-րդ դարերուն, պատմողական այս տեսակը աստիճանաբար կաղապար դարձաւ ծաւալուն ստեղծագործութիւններու, հանդիսանալով հին ժամանակներու դիւցազնավէպին մերօրեայ համարժէքը։

Առաջին նշանաւոր վէպերը ստեղծուեցան 16-րդ եւ 17-րդ՝ Վերածնունդի եւ դասական գրականութեան դարերուն, Ռապըլէի ու Սերուանտես պէս գրագէտներու գրիչով։ Իսկ 18-րդ եւ 19-րդ դարերը տեսան Լուսաւորման դարու, ապա իրապաշտ դպրոցի մտածողական-քննադատական վէպի ծաղկումը։ Միջանկեալ՝ վիպապաշտ կոչուած հոսանքէն եւս որոշ երկեր, տարբեր զգայնութեամբ, նոյն շարժումին է որ նպաստ բերին։

Արեւմտեան գրականութիւններու ծիրին մէջ, այս հանգրուանները նշող անուններ են՝ Ճ․ Սուիֆթ, Ժ․ Ժ․ Ռուսօ, Վոլթէր, Կէօթէ, Պալզաք, Սթենտալ, Վիքթոր Հիւկօ, Չարլզ Տիքընզ, Թոլսթոյ։ Մեր մէջ՝ շրջանցելով դասական հոսանքը, որ չեղաւ մնայուն գործերու արտադրման վայր, 19-րդ դարու կէսէն՝ պիտի նշենք Խաչատուր Աբովեանի, Րաֆֆիի, Նարդոսի, Շիրվանզադէի, Տ․ Կամսարականի, Գրիգոր Զօհրապի, Երուխանի անունները՝ իբր վէպի յղացքով, երկեր արտադրող գրագէտներ։

20-րդ դարուն, վէպը շարունակեց պահել իր կենսունակութիւնը գրաւելով նոր գետիններ՝ խորացումի ուղղութեամբ, յատկապէս հոգեբանական, հոգեվերլուծական։ Տոսթոյեւսքի, Փրուսթ, Ֆոքնըր, Ճոյս- 20-րդ դարրու առաջին կէսին այս խորացումը գլխաւոր կատարողներն են։ Հայ գրականութեան մէջ, նոյն պահերուն կը համապատասխանեն Յ․ Օշական, Զ․ Եսայեան, Վ․ Թոթովենց, Ա․ Բակունց, եւն։

Վէպին ծաղկումը վերջին երկու-երեք դարերուն, կը բացատրուի մի քանի բնորոշ գիծերով

  • Ծաւալի չափանիշը նկատի առած՝ պէտք է յիշել նախ՝ վիպակը, որ փոքր վէպ մըն է․ ապա վիպաշարը, այսինքն՝ մէկ մարմին կազմող կամ աւելի կամ նուազ իրարու կապուած մի քանի, երբեմն բազմաթիւ, վէպերու շարքը։
  • Իբր տեսակ՝ իր արտօնած ազատութիւնները կու տան ճոխացումի, խորացումի, այլազանումի հարուստ առիթներ։ Անհատ-կերպարի յուզական աշխարհը բաող քնարական հատուածներէն՝ մինչեւ անհատներու միջեւ տռամային-բեմական կացութիւններու լարումը, մինչեւ պատմական տուեալներու եւ գաղափարագրական դրոյթներու յաւելումը, վէպը կ՛ընդունի բազմակի պատուաստումներ․
  • Մեծ ծաւալը կարելի կը դարձնէ՝ անհատ-կերպարներու, թէ հաւաքական երեւոյթներու բազմակողմանի դրսեւորումն ու հոլովոյթը․ ապա նաեւ անոնց վերլուծումը, պատճառական թէ այլ կապակցութիւնները․
  • Այս կենսունակութեան շնորհիւ, վէպը ծնունդ տուած է մի քանի տարբերակներու, ինչպէս պատմավէպը, գիտա-երեւակայական վէպը ի դէպ՝ տարբեր ծաւալով կամ թատերգութեան ձեւի տակ․

Պատմողական աւելի փոքր տեսակ մըն է պատմուածքը կամ նորավէպը։ Այս տեսակը զգալիօրէն կը տարբերի վէպէն, եւ ոչ միայն կերպարներու եւ միակ կացութեան մը՝ պատկերումին։ Ատոր փոխարէն՝ երբեմն ան կը հասնի մեծ խտութեան եւ խոր ճշմարտացիութեան։

                                     

3. Քրոնիկ կամ փաստագրական ակնարկ

Պատմողական սեռի աւելի նոր տեսակ է քրոնիկը կամ փաստագրական ակնարկը՝ իր զանազան ձեւաւորումներով։ Ասոնց բնորոշ ընդհանուր գիծը՝ իրենց պատկերած դէպքերուն ու դէմքերուն իրական կեանքի մէջ պատահած ըլլալն է, իրական գոյութիւն ունենալը։

Քրոնիկ-ակնարկի տեսակին կը պատկանին՝

  • Գրական կենդանագիրը կամ դիմանկարը, ապա՝ կենսագրութիւնը կրնայ ըլլալ նաեւ ինքնակենսսագրութիւն
  • Լրագրական տոմսը՝ յաճախ կատակաշեշտ քննադատութիւն
  • Օրագրութիւնը կամ օրագիրը․
  • Պարսաւագիրը՝ աւելի ծաւալուն, եւ ծաղրող-դատապարտող շեշտով
  • Բուն լրագրական քրոնիկ-ակնարկը, հանրային՝ շահեկանութիւն ունեցող երեւոյթի մը շուրջ
  • Յուշագրութիւնը

Քրոնիկ տեսակի զանազան այս ձեւերուն մէջ, գրագէտին ազատութիւնը, երեւակայութեան թափը կը սահմանափակուին․ բայց երկը չի կորսնցներ գրական-գեղարուեստական գործի իր հանգամանքը, չի դառնար իրականութեան չոր տեղեկագրում։ Երեւակայութիւնը կ՛օգնէ քրոնիկագիր հեղինակին նախ՝ ընտրելու իր նիւթը, ապա՝ անոր մէջընտրելու եւ շեշտելու որոշ երեսներ, որոշ փաստեր։ Ան յաճախ նաեւ անձամբ կ՛երեւի ակնարկին մէջ, կը միջամտէ, կը մասնակցի․․․

Այլ խօսքով, քրոնիկ-ակնարկային երկը՝ կեանքի եւ գրականութեան կէս-ճամբուն վրայ՝ ձեւով մը կը կազմէ գրականութեան "հետախուզութիւնը", ճամբայ կը բանայ պատմողական միւս տեսակներուն։

Կեանքին մօտէն առնչուող գրականութեան մը մէջ, անփոխարինելի է քրոնիկային երկերու դերը։