Back

ⓘ Յուշարձան




                                               

Ազատութեան Արձան (Թիֆլիս)

Յուշարձանը նուիրուած է վրաց ժողովուրդի ազատութեանն ու անկախութեան։ Տեղադրուած է 2006 թուականին՝ Թիֆլիսի Ազատութեան հրապարակին մէջ։ Յուշարձանը կառուցուած է կրանիտով եւ ոսկիով, ունի 35 մեթր բարձրութիւն եւ կը տեսնուի քաղաքի որեւէ մէկ մասէն։ Հիմնական արձանը ունի 5.6 մեթր բարձրութիւն, կառուցուած է պրոնզով եւ ոսկեջուրի թաթխուած է։ Յուշարձանը Թիֆլիսի նուիրած է վրացի քանդակագործ Զուրապ Ծերեթելի։

                                               

Ցայտաղբիւր (պուլպուլակ)

Պուլպուլակ, յուշարձան-աղբիւր։ Ան ուղղահայաց քարէ շինուած ջուր բխող ակ մըն է։ Շատ տարածուած է Երեւանի մէջ։ Արեւելահայերէն կը կոչուի "պուլպուլակ" կամ "ցայտաղբիւր" ։ Երեւանեան բակերը, իրենց պուլպուլակով, կ՛առանձնան՝ Փարիզի, Մոսկուայի, Պեռլինի, Ուաշինկթընի բակերէն։ Բակէն ներս՝ ցայտաղբիւրի մը յայտնումը, կապուած է որեւէ նշանակալի իրադարձութեան մը հետ։ Սովորաբար այն կը կառուցեն, երբ մարդ մահանայ կամ ծնի՝ նորը։ Այն, կարելի է ըսել, թէ կը խորհրդանշէ՝ կեանքն ու մահը, նորն ու հինը, սկիզբն ու աւարտը։ Տարբեր աւանդազրոյցներ կան կապուած ցայտաղբիւրի հետ։ Ցայտաղբիւրէն ջուր խմելու ընթացքին՝ մենք ակամայ, կը խ ...

                                               

Մոնսէն

Մոնսէն Լիէժի տարածաշրջանին մէջ գտնուող կղզի, որ ստեղծուած է Ալպէրթ ջրանցքին եւ անոր զուգահեռ փոքրիկ Մոնսէնի ջրանցքին կառուցման ժամանակ։ Կղզին ունի կիսաձուաձեւ է: Տարածքը 1.19 կմ² է, երկարութիւնը 2.2 կմ է, լայնքը` 750 մ:

Յուշարձան
                                     

ⓘ Յուշարձան

Յուշարձան, երկրի, ժողովուրդի մշակութային ժառանգութեան մաս կազմող ստեղծագործութիւն։ Ըստ տիպական առանձնայատկութիւններու, յուշարձանները կը բաժնուին չորս հիմնական խումբի՝ հնագիտական, պատմութեան, ճարտարապետութեան եւ կոթողական արուեստային։ Յուշարձաններ կը համարուին նաեւ պատմաճանաչողական եւ պատմագեղագիտական նշանակութիւն ունեցող գրչութեան նմոյշները։ Նեղ առումով յուշարձանը մարդոց յիշատակը եւ իրադարձութիւնները յաւերժացնող արուեստի ստեղծագործութիւն է ։

                                     

1. Նախատիպեր

Յուշարձաններու նախատիպեր եղած են մեծաքար կառոյցներն ու դամբարանադաշտերը, ինչպէս նաեւ կոթողները, բուրգերը եւ այլն։ Հետագայ դարաշրջաններուն յուշարձաններու դեր կատարած են դամբարանները, տապանաքարերն ու մահարձանները։

                                     

2. Հայաստանում

Միջնադար

X դարէն յուշարձանի ամենատարածուած տարատեսակը խաչքարն է, որ աչքի զարկած է զարդերու ու ոճերու բազմազանութեամբ։

ՀՀ եւ ԼՂՀ

1980-90-ական թ. Հայաստանի եւ ԼՂՀ քաղաքներուն ու գիւղերուն մէջ հիմնականին կանգնած են զոհուած ազատամարտիկներու, 1988-ի երկրաշարժի զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշարձաններ ։

                                     

2.1. Հայաստանում Հնագոյն շրջան

Հայաստանի մէջ յուշարձանի նախատիպեր էին մենհիրները, վիշապները, ուրարտական շրջանի կոթողները, արամեատառ արձանագրութիւններով սահմանաքարերը։ 301-ին, քրիստոնէութիւնը ընդունուելէ ետք ալ Հայաստանի մէջ յուշարձանի հետագայ ձեւաւորմանը նպաստած են հին հայկական քարակոթողները։ IV-VII դ. կանգնած են պատկերաքանդակներով ստելաներ Թալին, Ավան, սիւնակոթողներ Օշական, ինչպէս նաեւ կամարակապ կառոյցներ Օձուն։

                                     

2.2. Հայաստանում Նոր շրջան

XIX դարու վերջին - XX դարու սկիզբին ի յայտ եկած են հայ ականաւոր գրողներուն եւ հասարակական գործիչներուն նուիրուած յուշարձաններ ։ 1920-30-ական թուականներէն ստեղծուած են ինչպէս առանձին անհատներուն, այնպէս ալ պատմական իրադարձութիւններուն նուիրուած յուշարձաններ, որոնք ճարտարապետական միջավայրի հետ կը կազմեն գեղագիտական ամբողջութիւն։

1960-70-ական թ. մեծ տարածում գտած է ԽՍՀՄ հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքին զոհուածներու յիշատակին նուիրուած յուշարձան-կոթողներու կառուցումը։ Ստեղծուած են նաեւ յուշարձան-համալիրներ ։

                                     

2.3. Հայաստանում ՀՀ եւ ԼՂՀ

1980-90-ական թ. Հայաստանի եւ ԼՂՀ քաղաքներուն ու գիւղերուն մէջ հիմնականին կանգնած են զոհուած ազատամարտիկներու, 1988-ի երկրաշարժի զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշարձաններ ։

                                               

Վերապրած Մայրը (յուշարձան, Լաս Վեկաս)

Յուշարձանը կառուցուած է ի յիշատակ հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ զոհ դարձած բոլոր կանանց։ Յուշարձանի բացումը տեղի ունեցած է 2013 թուականի մայիսին` ՀԱԷ ԱՄՆ Արեւելեան թեմի առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Մուշեղ Մարտիրոսեանի հովանու տակ։ Յուշարձանի ստեղծման նախաձեռնողը Գարի Դերազուն է, որ նաեւ միջոցնէր նուիրաբերած է կոտորածի զոհ դարձած բոլոր կանանց յիշատակը յաւէրժացնող յուշարձանի ստեղծման համար:

                                               

Խորէն Եպս. Դիմաքսեան

Խորէն Եպս․ Դիմաքսեան, Կիւրինի առաջնորդ է։ Ծնած է Կիւրին 1864 թուականին։ Ան Բէքմէզեան Ս․Եկեղեցիին մէջ վարտապետութեան ձեռնադրուած է 1892 թուականին։ Կիլիկիոյին միաբանը դառնալով շատ մը քաղաքներուն մէջ պաշտօններ վարած է։

                                               

Պատմիչ Սամուէլ Յ. Քէնտիկեան

Պատմիչ Սամուէլ Յ. Քէնտիկեան ծնած է Արաբկիր, 1867թ., Այնթապի կեդրոնական Թուրքիո գոլէճէն 1886 ին ընթացաւարտ՝ կը դառնայ ծննդավայր, ուր տարի մը ուսուցչութիւն ընելէ ետք՝ յաջորդաբար կը պաշտօնավարէ Ռոտոսթօ եւ Տարտանէլ ուր քարոզիչ,նաեւ Անգլիոյ Հիւպատոսարանի թարգման, յետոյ կը մեկնի Իզմիր, իբր դասատու Ամերիկեան Վարժարանի պաշտօն զոր 18 տարի կը վարէ՝ մինչեւ իր աքսորումը հակարակ անոր որ կուսակցութեան մը չէր պատկաներ, նահատակուած է 1915 ին Գօնիայի բանտը:

                                               

Նիկողոս Թէնէքէճեան

ԲՐՕՖ․ՆԻԿՈՂՈՍ ԹԷՆԷՔԷՃԵԱՆ ․ Ծն․1863-ին Խարբերդ որուն Գօլէճէն ուսումնավարտ՝ երկար տարիներ աւանդածէ հոն պատմութիւն, թուրքերէն եւլն ․, 1904-ին 25 ամեակը տօնուածէ հանդիսաւորապէս ․ 34 տարուան իր պաշտօնավարութիւնը եղած է աննշուկ խորապէս տըպաւորիչ՝ դաստիարակուող սերունդին վրայ․ Ազդապետ Խարբերդի շրջանին ․

                                               

Շաւարշ Ծ. Վրդ. Սահակեան

Շաւարշ Ծ․ Վրդ․ Սահակեան "The Losses of the Armenian Church During the Genocide/Հայ Եկեղեցու կորուստը ցեղասպանության ժամանակ" ։ www.arak29.am, հոգեւորական։ Ծնած է 1881-ին Արմաշական։ Վարդապէտ ձեռնադրուած է 1905-ին։ Ատէն մը Փոխ–տեսուչ էր Դպրեվանքին, իսկ վերջերը Եւդոկիոյ առաջնորդ մինչեւ 1915։

                                               

Պսակ Ծ. Վրդ. Տէր Խորէնեան

Վարդապետ ձեռնադրուեցաւ 1905-ին եւ Դպրեվանքը դասախօսած: Պահ մը Պէօյիւքտէրէի քարոզիչ: Պոլիս մնալէ ետք՝ մեկնած է գաւառ, իբր տեղապահ եւ առաջնորդ 1907էն 9 Քղիի, եւ 1911էն 15 Խարբերդի: Երկերը՝ Սեբեոս եպսկ. պատմիչ 3 հատոր, Խորձեան գաւառ 4 հատոր, Գըզըլշպաշութեան ծագումը եւլն., բոլորն ալ անտիպ՝ պատմական եւ ազգագրական ուսումնասիրութիւններ:

                                               

Կարապետ Սողիկեան

Կարապետ Սողիկեան, լեզուագէտ եւ քիմիաբան։ Խարբերդի գօլէժէն շրջանաւարտ, պաշտօնավարած "Եփրատ" ի և Թլկատինցիի դպրոցը, Իննսունական թուականներուն իբրեւ մտերիմ Ռ․Զարդարեանի` հետեւած գր․շարժումին և գրած բանաստեղծութեանց հատոր մը անտիպ. Աշխատակից թրքահայ և ամերիկահայ թերթերու,ծածկանունը "կամսար", 1910֊ին կ՚սկսի հրատարակել Եփրատ կիսամսեան զոր կը շարունակէ մինչեւ աղետալի տարին, գանակոծումի հետեւանքով մեռած խարբերդի ամերիկ․հիւանդանոցը։ Մեսրոպ Նուպարեան - Հատընտիր ֆրանսացի առակախօսներէ 1928։

                                               

Եզնիկ Եպս. Գալբաքճեան

Եզնիկ Եպս. Գալբաքճեան Ուսանող Կալադա Սէրայի Լիսէին, բժիշկը "Միլքիէ" վարժարանի։ Արմաշական վարդապետ ձեռնադրուած է 1886-ին եւ եպիսկոպոս 1912-ին։ Անդուլ պաշտօնավարած է ներքին գաւառները առաջնորդ Բալուի մինչեւ 1915։