Back

ⓘ Մորթը եւ մորթի պարտականութիւնները (արեւմտահայերէն)




                                     

ⓘ Մորթը եւ մորթի պարտականութիւնները (արեւմտահայերէն)

Մորթը մեր մարմնին օրկաններէն մէկն է: Չափահաս անձ մը ունի մօտաւորապէս 2 քառ. մեթր տարածութեամբ մորթ, որ կը կշռէ 4.5-5 քկ: Անիկա կը կազմէ մարմնի ծանրութեան 15 առ հարիւրը: Անոր 75 առ հարիւրը կազմուած է ջուրէ, 25 առ հարիւր բնասպիտէ եւ 2 առ հարիւր ճարպէ:

                                     

1. Մորթին յատկանիշները

Մորթին հաստութիւնը կը տարուբերի տեղէ տեղ: Օրինակի համար, շրթունքի մորթը ունի 0.1 մմ հաստութիւն, իսկ ներբանի եւ ափի մորթը ունի 4 մ.մ. հաստութիւն: Մորթը աւելիով կը հաստնայ շարունակ շփելով զայն եւ ճնշում բանեցնելով անոր վրայ: Մորթին միջոցով մեր մարմինը հաղորդակցութեան մէջ կը մտնէ շրջապատին եւ արտաքին աշխարհին հետ:

Անիկա մեր մարմնի գեղեցկութեան հայելին է: Անիկա կը ներկայացնէ անհատի մը արտաքին վայելչութիւնը կամ տգեղութիւնը: Հետեւաբար առաւելագոյն չափով զգուշ ըլլալու ենք մեր մորթին մաքրութեան եւ առողջութեան:

Մորթը ունի որոշ յատկութիւններ` գոյն, կազմաւորում, տեսք, ճկունութիւն եւ առաձգականութիւն: Ֆիզիքական ճնշումով մորթին վրայ կը յառաջանայ ժամանակաւոր փոսիկ:

Մորթը վատ հաղորդիչ է ջերմութեան: Չոր մորթը դժուարութեամբ կը փոխանցէ ելեկտրական հոսանքը: Հակառակը կը պատահի խոնաւ եւ թաց մորթի պարագային:

Արեւու ճառագայթները կը ներթափանցեն մորթին մէջ:

Անդրմանիշակագոյն ճառագայթները մորթին մէջ կը նպաստեն Տէ. կենսանիւթի արտադրութեան: Այս յատկութիւնները կը տարուբերին անձէ անձ եւ կախեալ են սեռէն, տարիքէն եւ ցեղային տարբերութիւններէն:

                                     

2. Ա. Վերնամորթը

Վերնամորթը մարմնին արտաքին պաշտպան պատն է, որ անմիջական հաղորդակցութեան մէջ է մեր շրջապատին հետ: Վերնամորթը զուրկ է անօթային ցանցէ: Հոնկէ կը ծագին եղունգները: Վերնամորթը կազմուած է հինգ ենթախաւերէ. առաջին խաւը կազմուած է մահացած բջիջներէ, որոնք կը թափին երկու շաբաթը անգամ մը: Հինգերորդ խաւին մէջ զետեղուած են վերնամորթի նորաստեղծ բջիջները:

Վերնամորթի բջիջներուն 90 առ հարիւրը եղջերաբջիջներէ կազմուած են: Այս բջիջները կ՛արտադրեն եղջերանիւթ սպիտակուցը, որ կը պաշտպանէ մորթը եւ անոր յատակը գտնուող հիւսկէնները: Մելանոսիթ բջիջները կը գտնուին վերնամաշկին ստորին խաւին մէջ, որոնք կը կազմեն վերնամաշկի բջիջներուն 8 առ հարիւրը: Անոնք կ՛արտադրեն մորթը գունաւորող նիւթը, որ կը կոչուի մելանին:

                                     

2.1. Ա. Վերնամորթը Բ. Ենթամորթին մէջ կը գտնուին`

ա. Մազի պարկիկները-արմատները եւ մազի ցօղունները: Մազի պարկիկները շարունակ մազի կազմաւորման աշխատանքի մէջ են: Մազի ցօղունները կ՛անցնին վերնամորթէն եւ դուրս կը ցցուին մորթի մակերեսէն:

բ. Ճարպագեղձերը, որոնք յարաբերութիւն ունին մազի պարկիկներուն հետ: Ճարպագեղձերը կը բացուին մազի պարկիկներուն եւ մազի ցօղուններուն մէջ:

գ. Քրտնաբեր գեղձերը, որոնք կը գտնուին մարմնի մորթին ամբողջ տարածքին եւ կը բացուին մորթին մակերեսը: Ճարպագեղձերը եւ քրտնաբեր գեղձերը կը մատակարարուին ու կը ղեկավարուին մարմնի ինքնագործ ջղային դրութեամբ:

դ. Հարուստ անօթային ցանցը, որ կազմուած է զարկերակներէ, երակներէ եւ մազանօթներէ: Մորթը նկատուած է արեան մեծ շտեմարան մը: Մորթին ամբողջութեան մէջ կը շրջագայի մօտաւորապէս մարմնի ընդհանուր արեան 8-10 առ հարիւրը:

ե. Զգացողութեան ջիղերու ցանց մը: Այս ջիղերը կը փոխադրեն ցաւի, քերւըտուքի, ջերմութեան, դիպչելու եւ ճնշումի զգացողութիւնները:

զ. Առաձգական բնաթելեր, որոնք մորթին կու տան յատուկ առաձգականութիւն մը:

է. Թելամկանները, որոնք կը շրջապատեն մազի պարկիկները շեղակիօրէն: Մազերը կը շարժին թելամկաններու պրկումներով:



                                     

2.2. Ա. Վերնամորթը Մազով ծածկուած մորթը ունի երկու հիմնական յատկութիւններ.

Ա. Հարուստ է ճարպագեղձերով:

Բ. Հարուստ է մազի պարկիկներով:

                                     

3.1. Մորթին պարտականութիւնները Ա. Կ՛արտադրէ եւ կ՛արտաթորէ քրտինք:

Քրտինքը կ՛արտադրուի մորթին մէջ շարունակ, բայց փոքր քանակութեամբ: Արտադրուած քրտինքը կ՛արտաթորուի վերնամորթէն դուրս: Մթնոլորտային ջերմութեան բարձրացումով եւ ֆիզիքական աշխատանքով քրտինքի արտադրութիւնը եւ արտաթորումը կը բազմապատկուի: Քրտինքը կազմուած է ջուրէ, որ կը պարունակէ որոշ քանակութեամբ աղ: Տաք օրերուն եւ մարզանքի ընթացքին որոշ քանակութեամբ աղ կը կորսնցնենք առատ քրտինքի արտաթորումով: Բոլորս անընդհատ մեր մարմնի մակերեսէն կը կորսնցնենք ջուր: Այս մէկը կը կոչուի "անզգալական-անգիտակցական ջուրի կորուստ": Քրտինքով ջուրի կորուստը կը կոչուի "զգալական-գիտակցական կորուստ": Մարմնի որոշ վայրերուն մէջ մորթի քրտնաբեր գեղձերը կ՛արտադրեն բուրող քրտինք: Այս գեղձերը մասնաւորապէս կը գտնուին սեռական արտաքին օրկաններուն շուրջը, ականջացնցուղներուն մէջ, անութներուն եւ կրծքագեղձերուն վրայ:

                                     

3.2. Մորթին պարտականութիւնները Բ. Կը կանոնաւորէ մարմնի ջերմութիւնը:

Մեր մարմինը բնախօսականօրէն կը փորձէ հակակշռել եւ կամ համակերպիլ տարբեր միջավայրերու եւ տարբեր եղանակներու ջերմաստիճանի փոփոխութիւններուն հետ: Հիմնականօրէն մարմնի մորթն է, որ կը կատարէ այս աշխատանքը` պահելու համար մեր մարմնին ջերմաստիճանը բնականի սահմաններու մէջ:

Մեր մարմնին ջերմութիւնը կը պահուի մարմնի ջերմակարգաւորման յատուկ գործընթացով: Այս գործընթացը պայմանաւորուած է մարմնական ջերմառաջացումով եւ ջերմատուութեամբ- ջերմակորուստով:

Ջերմառաջացումը կը կանոնաւորուի մարմնի տարբեր օրկաններու եւ հիւսկէններու ջերմարտադրութեամբ: Ջերմատուութիւնը տեղի կ՛ունենայ հիմնականօրէն մարմնի մակերեսէն եւ մասնակիօրէն շնչառական համակարգի խլնաթաղանթէն:

                                     

3.3. Մորթին պարտականութիւնները Այս ազդակներն են

ա. Ժառանգականութիւն եւ ծինային կազմաւորում:

բ. Արեւու անդրմանիշակագոյն ճառագայթներու զօրութիւն եւ քանակ:

գ. Մորթի վերնամաշկի հաստութիւն:

դ. Մորթի առողջական վիճակ:

ե. Առողջ կամ յոռի սննդառութիւն:

զ. Մարմնական կարգ մը հիւանդութիւններ, օրինակի համար` դեղնախտ:

է. Մորթի զարկերակներու եւ մազերակներու իրավիճակ` ընդլայնում եւ նեղացում:

ը. Մորթի արեան արագ կամ դանդաղ շրջագայութիւն:

թ. Յղութիւն:

Մելանինի արտադրութիւնը յղութեան ընթացքին կը բազմապատկուի եւ այդ իսկ պատճառով յղի կիներ իրենց կրծքագեղձերու պտուկներուն շուրջը կ՛ունենան բնականէն աւելի թուխ գունաւորում: Յաճախ մորթը կ՛ունենայ իւրայատուկ գունաւորումներ, օրինակի համար` դեղին մորթը հետեւանքն է վերնամաշկի բնականէն աւելի հաստ ըլլալուն եւ լեարդաբորբի: Կարմրագոյն մորթը հետեւանք է մորթի զարկերակներու եւ մազերակներու ընդլայնումին եւ արեան շրջագայութեան բարելաւումին. տժգոյն մորթը հետեւանք է մորթի զարկերակներուն նեղացումին եւ արեան շրջագայութեան վատթարացումին. թուխ մորթը հետեւանք է մորթին մէջ մելանինի բնականէն աւելի արտադրութեան:



                                     

3.4. Մորթին պարտականութիւնները Ը. Մարմնի դիմադրողականութեան կարգաւորում:

Վերնամաշկին մէջ կը գտնուին յատուկ բջիջներ, որոնք կարեւոր դերակատարութիւն ունին մարմնի դիմադրողականութեան կարգաւորման աշխատանքին մէջ: Երկարատեւ արեւի ճառագայթներուն ենթակայութեամբ` մարմնի դիմադրողականութիւնը կը նուազի:

                                     

3.5. Մորթին պարտականութիւնները Թ. Մարմնին կու տայ վայելչութիւն եւ բարեձեւութիւն:

Հոս տեղին է յիշել, որ մորթի կարեւոր պարտականութիւններու իրականացումը պայմանաւորուած է մորթի առողջութեամբ:

                                     

3.6. Մորթին պարտականութիւնները Մորթի առողջութեան միջոցառումներ

1. Մորթի մաքրութիւն, այսինքն` ամէնօրեայ լոգանք:

2. Առողջ սննդառութիւն:

3. Ջուրի առատ սպառում:

4. Զգուշացում եւ խուսափում արեւու ճառագայթներէն:

5. Հանգստաւէտ հագուստներու գործածութիւն:

6. Կանխազգուշական միջոցառումներ` հեռու մնալու համար մորթային հիւանդութիւններու ախտապատճառներէն: