Back

ⓘ Մորթ




                                               

Անասնապահութիւն

Անասնապահութիւն, գիւղատնտեսութեան երկու հիմնական ճիւղերէն մէկը։ Կը ներառէ ընտանի եւ Գիւղատնտեսական անասուններու ու թռչուններու բուծումը՝ անասնաբուծական մթերքներ՝ սննդամթերք, սնունդի եւ թեթեւ արդիւնաբերութեան հումք, գիւղատնտեսութեան բանող ուժ, պարարտանիւթ ստանալու նպատակով։ Անասնապահութեան առանձին ճիւղերէն կը ստացուին տարբեր նիւթեր դեղագործութեան համար, իսկ անասնապահական մթերքներու վերամշակումէն յառաջացած մնացուկներէն՝ արժէքաւոր կերեր ։

                                               

Մորթը եւ մորթի պարտականութիւնները (արեւմտահայերէն)

Մորթը մեր մարմնին օրկաններէն մէկն է: Չափահաս անձ մը ունի մօտաւորապէս 2 քառ. մեթր տարածութեամբ մորթ, որ կը կշռէ 4.5-5 քկ: Անիկա կը կազմէ մարմնի ծանրութեան 15 առ հարիւրը: Անոր 75 առ հարիւրը կազմուած է ջուրէ, 25 առ հարիւր բնասպիտէ եւ 2 առ հարիւր ճարպէ:

Մորթ
                                     

ⓘ Մորթ

Մորթը մեր մարմինի օրկաններէն մէկն է: Չափահաս անձ մը ունի մօտաւորապէս 2 քառակուսի մեթր տարածութեամբ մորթ, որ կը կշռէ 4.5-5 քկ.: Ան կը կազմէ մարմինի ծանրութեան 15 առ հարիւրը: Անոր 75 առ հարիւրը կազմուած է ջուրէ, 25 առ հարիւրը բնասպիտէ եւ 2 առ հարիւրը ճարպէ:

Մորթին հաստութիւնը կը տարուբերի տեղէ տեղ: Օրինակի համար շրթունքի մորթը ունի 0.1 մմ. հաստութիւն, իսկ ներբանի sole եւ ափի մորթը ունի 4 մմ. հաստութիւն: Մորթը աւելի կը հաստնայ շարունակ շփելով զայն եւ ճնշում բանեցնելով անոր վրայ։ Մորթին միջոցաւ մեր մարմինը հաղորդակցութեան մէջ կը մտնէ շրջապատին եւ արտաքին աշխարհին հետ: Ան մեր մարմինի գեղեցկութեան հայելին է: Ան կը ներկայացնէ անհատի մը արտաքին վայելչութիւնը կամ տգեղութիւնը: Հետեւաբար, առաւելագոյն չափով զգոյշ պէտք է ըլլանք մեր մորթին մաքրութեան եւ առողջութեան.:

Մորթը ունի որոշ յատկութիւններ՝ գոյն, կազմաւորում structure, տեսք, ճկունութիւն pliability եւ առաձգականութիւն elasticity: Ֆիզիքական ճնշումով մորթին վրայ կը յառաջանայ ժամանակաւոր փոսիկ:

Մորթը վատ հաղորդիչ է ջերմութեան: Չոր մորթը դժուարութեամբ կը փոխանցէ ելեկտրական հոսանքը: Հակառակը կը պատահի խոնաւ եւ թաց մորթի պարագային:

Արեւուն ճառագայթները կը ներթափանձեն penetrate մորթին մէջ:

Անդրամանիշակագոյն ճառագայթները UVL մորթին մէջ կը նպաստաեն D կենսանիւթի արտադրութեան:

Այս յատկութիւնները կը տարուբերին անձէ անձ եւ կախեալ են սեռէն, տարիքէն եւ ցեղային տարբերութիւններէն:

                                     

1. Կազմուածք

Մորթը կազմուած է երեք խաւերէ՝

Ներքնամորթ subcutaneous tissue

Ներքնամորթը հարուստ է ճարպով եւ աւելի մեծ զարկերակներով, երակներով եւ ջիղերով: Այս խաւն է որ մեծ դերակատարութիւն ունի մարմինի ջերմութեան կանոնաւորման մէջ:

                                     

1.1. Կազմուածք Ենթամորթ dermis

Ենթամորթին մէջ կը գտնուին՝

  • Ճարպագեղձերը sebaceous glands, որոնք յարաբերութիւն ունին մազի պարկիկներուն հետ: Ճարպագեղձերը կը բացուին մազի պարկիկներուն եւ մազի ցօղուններուն մէջ.
  • Քրտնաբեր գեղձերը sweat glands, որոնք կը գտնուին մարմինի մորթին բոլոր տարածքին եւ կը բացուին մորթին մակերեսը
  • Մազի պարկիկները-արմատները hair follicles եւ մազի ցօղունները shaft: Մազի պարկիկները շարունակ մազի կազմաւորման աշխատանքի մէջ են: Մազի ցօղունները կանցնին վերնամորթէն եւ դուրս կը ցցուին մորթի մակերեսէն.

Ճարպագեղձերը եւ քրտնաբեր գեղձերը կը մատակարարուին եւ կը ղեկավարուին մարմինի ինքնագործ ջղային դրութեամբ autonomic nervous system.

  • Հարուստ անօթային ցանցը, որ կազմուած է զարկերակներէ, երակներէ եւ մազանօթներէ capillaries: Մորթը նկատուած է արեան մեծ շտեմարան մը: Մորթի ամբողջութեանը մէջ կը շրջագայի մօտաւորապէս մարմինի ընդհանուր արեան 8-10 առ հարիւրը.
  • Առաձգական բնաթելեր elastic fibers, որոնք մորթին կու տան յատուկ առաձգականութիւն մը.
  • Թելամկանները erector pili, որոնք կը շրջապատեն մազի պարկիկները շեղակիօրէն: Մազերը կը շարժին թելամկաններու պրկումներով.
  • Զգացողութեան sensation, feeling ջիղերու ցանց մը: Այս ջիղերը կը փոխադրեն ցաւի, քերուըտուքի, ջերմութեան, դպչելու եւ ճնշումի զգացողութիւնները.
                                     

1.2. Կազմուածք Ներքնամորթ subcutaneous tissue

Ներքնամորթը հարուստ է ճարպով եւ աւելի մեծ զարկերակներով, երակներով եւ ջիղերով: Այս խաւն է որ մեծ դերակատարութիւն ունի մարմինի ջերմութեան կանոնաւորման մէջ:

                                     

2. Յատկութիւններ

Մեր մարմինի մորթը որոշ տեղեր ծածկուած է մազով եւ որոշ տեղեր անմազ է:

Ափը եւ ներփանը մազով չեն ծածկուած: Այս երկու վայրերու մէջ մորթը ունի չորս յատկութիւններ՝

  • Մորթը ունի տարբեր-տարբեր ձեւերով գծաւոր փոսիկներ եւ բարձրութիւններ, որոնք իւրայատուկ են ամէն անձի մօտ: Այս գծաւորումը մատներուն կու տայ առանձնայատուկ մատնանշաններ finger print, որոնք յաճախ կը գործածուին պետական մարմիններու կողմէ բացայայտելու համար ենթակային ինքնութիւնը.
  • Վերնամորթը շատ աւելի հաստ եւ թանձր է քան մարմինի այլ բաժինները.
  • Մազի պարկիկները եւ ճարպագեղձերը բացակայ են.

Մազով ծածկուած

Մազով ծածկուած մորթը ունի երկու հիմնական յատկութիւններ՝

  • Հարուստ է մազի պարկիկներով
  • Հարուստ է ճարպագեղձերով.
                                     

3. Պարտականութիւններ

Մորթը ըլլալով մարմինի օրկաններէն մէկը ունի շատ կարեւոր պարտականութիւններ՝

  • Կարտադրէ եւ կարտաթորէ excrete քրտինք.

Քրտինքը կարտադրուի մորթին մէջ շարունակ, բայց պզտիկ քանակութեամբ: Արտադրուած քրտինքը կարտաթորուի վերնամորթէն դուրս: Մթնոլորտային ջերմութեան բարձրացումով եւ մարմնական ֆիզիքական աշխատանքով քրտինքի արտադրութիւնը եւ արտաթորումը կը բազմապատկուի: Քրտինքը կազմուած է ջուրէ, որ կը պարունակէ որոշ քանակութեամբ աղ: Տաք օրերուն եւ մարզանքի ընթացքին որոշ քանակութեամբ աղ կը կորսնցնենք առատ քրտինքի արտաթորումով: Բոլորս անընդհատ մեր մարմինի մակերեսէն կը կորսնցնենք ջուր: Այս մէկը կը կոչուի "անզգալական անգիտակցական ջուրի կորուստ" insensible loss: Քիրտինքով ջուրի կորուստը կը կոչուի "զգալական-գիտակցական կորուստ" sensible loss: Մարմնի որոշ վայրերուն մէջ մորթի քրտնաբեր գեղձերը կարտադրեն բուրող քրտինք: Այս գեղձերը մասնաւորապէս կը գտնուին, սեռական արտաքին օրկաններու շուրջը, ականջացնցուղներու external ear canal մէջ, անութներու axilla եւ կրծքագեղձերու վրայ.

  • Կը կանոնաւորէ մարմինի ջերմութիւնը.

Մեր մարմինը բնախօսականօրէն կը փորձէ հակակշռել եւ կամ համակերպիլ տարբեր միջավայրերու եւ տարբեր եղանակներու ջերմաստիճանի փոփոխութիւններուն հետ: Հիմնականօրէն մարմինի մորթն է, որ կը կատարէ այս աշխատանքը պահելու համար մեր մարմինի ջերմաստիճանը բնական սահմաններու մէջ:

Մեր մարմինի ջերմութիւնը կը պահուի մարմինի ջերմակարգաւորման heat regulating յատուկ գործընթացով: Այս գործընթացը պայմանաւորուած է մարմնական ջերմառաջացումով heat production եւ ջերմատուութեամբ-ջերմակորուստով heat dissipation, loss:

Ջերմառաջացումը կը կանոնաւորուի մարմինի տարբեր օրկաններու եւ հիւսկէններու ջերմարտադրութեամբ:

Ջերմատուութիւնը տեղի կունենայ հիմնականօրէն մարմինի մակերեսէն եւ մասնակիօրէն շնչառական համակարգի խլնաթաղանթէն mucosa:

Մորթի ջերմատուութիւնը մարմինի մակերեսէն կիրականանայ երեք ձեւերով՝

  • Շողարձակում radiation.
  • Անմիջական փոխանցում conduction.
  • Շոգիացում evaporation

Շրջապատի ջերմութիւնը եւ խոնաւութիւնը անմիջականօրէն առնչուած են մարմինի ջերմատուութեան հետ:

Շրջապատի շատ խոնաւ օդի պարագային ջերմութիւն չենք կորսնցներ, որովհետեւ մարմինի մակերեսէն շոգիացում տեղի չունենար:

Անապատի տաք եւ չոր օդի պարագային ջերմառաջացում տեղի չունենար, սակայն մարմինի մակերեսէն տեղի կունենայ ջերմատուութիւն եւ ջուրի կորուստ հետեւեալ միջոցներով՝

  • Մորթի զարկերակները կընդլայնին, արեան շրջագայութիւնը կարագանայ եւ ջերմատուութիւնը կաշխուժանայ
  • Մորթի թելամկաները կը մնան պառկած-հորիզոնական դիրքի մէջ եւ կը նպաստեն ջերմատուութեան.
  • Ենթամորթին մէջ գտնուղ քրտնաբեր գեղձերը կարտադրեն առատ քրտինք, որ կը կորսուի շոգիացումով.

Պաղ եղանակներուն ջերմառաջացումը կաշխուժանայ եւ ջերմատուութիւնը կը նուազի հետեւեալ միջոցառումներով՝

  • Կը զգայ արտամարմնական զանազան գրգռութիւններ, մասնաւորապէս՝ ջերմութիւն տաք եւ պաղ, ցաւ, դպչիլ-հպում եւ ճնշում.
  • Կարտադրէ D կենսանիւթը
  • Կը պաշտպանէ ամբողջ մարմինը ընդհանրապէս եւ ենթամորթային հիւսկէնները՝ մասնաւորապէս արտաքին հարուածներէ եւ վնասներէ.
  • Արգելք կը հանդիսանայ օտար մարմիններու եւ մանրէներու ներխժումին մարմնէն ներս.
  • Քրտնաբեր գեղձերը նուազ քրտինք կարտադրեն, շոգիացում տեղի չունենար եւ ջուրի ու ջերմի կորուստ չի պատահիր.
  • Մորթի մազերը կը մնան ցցուն վիճակի մէջ եւ արգելք կը հանդիսանան ջերմատուութեան.
  • Ուղեղի ջերմականոնաւորման կեդրոնի հրահանգներով մարմինի մկանները կը պրկուին, կը կծկուին եւ տեղի կունենայ դող ու ջերմառաջացում.
  • Մորթի զարկերակները կը նեղնան, արեան շրջագայութիւնը կը դանդաղի եւ ջերմատուութիւնը կը նուազի