Back

ⓘ Միջագետք




                                               

Միջագետք Հայոց

Միջագետք Հայոց, հայկական պատմական աղբիւրներուն մէջ յիշատակուող տարածք, ուր իշխող արքայատոհմը՝ Աբգարեանները, ըստ հայկական աղբիւրներու, հայկական ծագում ունէին։ Մօտաւորապէս կը համապատասխանէ Հիւսիսային Միջագետքի շրջաններուն։

                                               

Դէպի Այաշ

Դէպի Այաշ, Հայ ազգն իր հայրենի դարաւոր երկրէն վտարելու եւ բնաջինջ ընելու Իթթիհատի եւ գերման դիւային խորհուդին առաջին երկունքը կրեց պօլսեբնակ Հայութեան մտաւորաական դասակարգը։ 1915 Ապրիլ 11, 12 եւ 13-ի անմոռանալի օրերը տեղի ունեցած միահաղոյն ձերբակալութիւնք մահասարսուռ արհահաւիրք մը սփռեցին գրէթէ բոլոր Հայերու սիրտերուն մէջ։ Գերման ձախլիկ կայսեր ձախաւեր խորհուրդով նիւթուած այս Տարագրութեան ճիւաղային ծրագիրը գաղտնիք մը չեր սակայն ամէն անոնց համար որոնք ուշադիր կը հետեւէին օրուան իրադարձութիւններուն։ Մինչ Ճավիտ Փարիզի մէջ Օսմանեան փոխարութիւն մը կնքելու յաջողելով՝ կոչունքէ կոչունք կը հրաւիրուէ ...

Միջագետք
                                     

ⓘ Միջագետք

Միջագետք, բնամարզ Արեւմտեան Ասիոյ մէջ, Տիգրիս եւ Եփրատ գետերու աւազանին մէջ։ Հին Արեւելքի խոշոր մշակութային կեդրոններէն է։ Կընդգրկէ Միջագետքի հարթավայրը եւ կղզի սարաւանդը։ Կլիման հիւսիսին մէջ մերձարեւադարձային է, հարաւին մէջ՝ արեւադարձային, անապատային։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը բաղդատելով՝ մօտ 10 աստիճան է, Յուլիսինը՝ 34 աստիճան։ Տարեկան տեղումները՝ 163 մմ. են։ Հիմնական գետերն են Տիգրիսն ու Եփրատը։ Տարածուած են մերձարեւադարձային եւ արեւադարձային անապատները, ծայրամասերուն մէջ՝ կիսաանապատները, գետերու երկարութեամբ՝ տեղ-տեղ սրահային անտառները։ Հիւսիսին մէջ կան նաֆթի հարուստ հանքավայրեր։ Բնակիչները կը զբաղին թափառական անասնապահութեամբ, ոռոգովի հողագործութեամբ, փիւնիկեան արմաւենիի մշակութեամբ։

Միջագետքի Մասիոս լեռնապարէն հիւսիս գտնուող երկրամասը մատենագրութեան մեջ կոչուած է Միջագետք Հայոց. Եփրատի եւ անոր վտակ Խաբուրի միջեւ գտնուող Միջագետքի մասը՝ Միջագետք Ասորվոց։ Միջագետքի տարածքին մէջ մ.թ.ա. IV-III հազարամեակներուն ձեւաւորուած են վաղ դասակարգային պետութիւններ, մ.թ.ա. III հազարամեակի վերջին՝ Աքքատը, Ուրը։ Մ.թ.ա. II հազարամեակի սկիզբին Միջագետքի հարաւին մէջ կազմաւորուած է Բաբելոն պետութիւնը։ Հետագային Միջագետքը գտնուած է Ասորեստանի, Նոր Բաբելոնական թագաւորութեան, Աքեմենեաններու, Ալեքսանտր Մակետոնացիի, Սելեւկեաններու, Պարթեւական պետութեան կազմին մէջ։

Մ.թ. 114-117-ին նուաճած է Հռոմի կայսր Տրայանոսը։ Յուստինիանոս I-ի ժամանակ Միջագետքի զգալի մասը գտնուած է Բիւզանդիոյ տիրապետութեան տակ, VII դարէն՝ Արաբական խալիֆայութեան կազմին մէջ։

X-րդ դար Եփրատի վերին հոսանքին մէջ, անոր ձախ ափին կազմուած է բիւզանդական Միջագետքի բանակադէմը, որուն մեջ մտած են Բարձր Հայքի, Ծոփքի արեւմտեան գաւառները, Կամախը եւ Երզնկան։ XII-րդ դարուն Միջագետք նուաճած են սելճուկները, XIII-րդ՝ մոնկոլները, XVI-րդ դարու սկզբին Սեֆեաններու գերիշխանութեան տակ էր, XVII-րդ դարու եւ 1918-ին՝ Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք Միջագետքի մեծ մասը կը գտնուի Իրաքի կազմի մեջ, մնացածը՝ Սուրիոյ եւ Թուրքիոյ։

Մ.թ.ա. I դ. Միջագետքի զգալի մասը գտնուած է հայկական պետութեան կազմին մէջ։ Միջագետքի նուաճած մասը Տիգրան Բ. Մեծը դարձած է նահանգ եւ կառավարիչ նշանակած իր եղբայր Գուրասին։ Մ.թ.ա. 66-ի հայ-հռոմեական հաշտութեամբ Տիգրան Բ. Մեծը կորսունցուցած է Միջագետքի հողերը, բացառութեամբ Մեծ Հայքի մաս կազմող Հայկական Միջագետքը։ X-XI-րդ դարերուն Միջագետքի մէկ մասը մտած է Կիլիկիոյ արեւելքի մէջ եւ Ասորիքի առաջացած հայկական իշխանութիւններուն մեջ։ Միջագետքին մէջ ընդարձակ տիրոյթներ ունէին Պահլաւունիները։ 1046-ին Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին նշանակուած է Միջագետքի բիւզանդական կառավարիչ։ Հայկական պետականութեան եւ XII-րդ դարու կէսին Միջագետքին մէջ հայկական իշխանութիւններու անկումէն ետք՝ Միջագետքը շարունակած է մնալ հայերու տնտեսական եւ մշակութային կեդրոններէն մէկը։

Քրիստոսէ առաջ 20-էն 17-րդ դարերուն աշխարհաքաղաքական իրադարձութիւններու հիմնական թատերաբեմը Առաջաւոր Ասիան էր՝ Միջագետքը, Իրանական բարձրաւանդակը՝ Հայկական լեռնաշխարհը։

Միջագետքի հիւսիսը Հին Ասորեստանի մայրաքաղաք Աշուրի ազդեցութեան տակ էր, որուն արքա Շամշի-Ատատ Ա., գրաւելով հսկայական տարածքներ, հասած էր մինչեւ Հայկական լեռնաշխարհի հարաւային սահմանը կազմող Կուտիի մէջ ու Սուբուր-Արման երկիրները։ Այս թագաւորը չէր համարձակեր յառաջանալ ու պատերազմիլ հայոց արքաներու հետ, որովհետեւ կը նշանակէր պարտութիւն։ Նոյն իրավիճակն էր նաեւ Հին Բաբելոնի ամենայայտնի արքայ Համմուրապիի Ք.Ա. 1792-1750 օրով։ Ան, ի տարբերութիւն նախորդներուն, իր գահակալութեան վերջին տասնամեակին հայոց երկրի վրայ պարբերաբար կարշաւէ, բայց յաջողութեան այդպէս ալ չէր հասներ։ Աւելին, անոր որդի Սամսուիլունայի իշխանութեան ութերորդ տարուան ընթացքին տեղի ունեցած է հայերու արշաւանքը դէպի Բաբելոն։ Հայ ըսելով, տուեալ դէպքին մէջ, նկատի ունինք պատմութեան յայտնի քասեցիներուն։ Քասու երկիրը Հայկական լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմուտքին մէջ գտնուող Քաշիար լեռներուն մէջ էր, որոնք հին յունական ու հայկական աղբիւրներուն մէջ կը նշուին Մասիուս եւ Մասիոն անուններով։ Աւելի պարզ՝ քասեցին ոչ թէ ազգի, այլ բնակավայրակերտ անուանում է, ինչպէս հիմա՝ երեւանցի, ղարաբաղցի, լոռեցի եւ այլն։

                                     

1. Աղբիւրներ

  • Յովհաննէս Բարսեղեան 2006։ "Աշխարհագրական անուններու հայերէն տառադարձութեան մասին որոշում", Տերմինաբանական եւ ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան։ 9-րդ հրաշալիք, 52։ ISBN 99941-56-03-9։