Back

ⓘ Ճափոն




Ճափոն
                                     

ⓘ Ճափոն

Կաղապար:Նիհոնգո, պաշտօնական անունը "Նիփփոն, Նիհոնքոքու" պետութիւն է Ասիոյ խաղաղովկիանոսեան ափերէն դէպի արեւելք գտնուող կղզիներուն վրայ։ Հինէն ի վեր ճափոնցիները իրենց երկիրը կըսեն Նիփփոն կամ Նիհոն, որ կազմուած է 2 հիերոկլիֆային նշաններէ՝ "արեւ" եւ "հիմք" ։ Ճափոնական դրօշի վրայի կարմիր արեւային սկաւառակը եւ պետական զինանշանի կլոր ոսկեծաղիկը՝ քրիզանթէմը, նոյնպէս կը խորհրդանշեն ծագող արեւը։

Ճափոնը ժամանակէն աշխարհի հզօրագոյն երկիրներէն է։ Միւսներէն զգալիօրէն կը տարբերի իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական անցեալով, լեզուով, տնտեսական զարգացմամբ եւ բնութագրական այլ գիծերով։ Իր տարածքով Ճափոնը կը գերազանցէ եւրոպական տերութիւններէն շատեր։

1970 թուականէն սկսեալ Ճափոնի տնտեսութիւնը զբաղեցուցած է աշխարհին 2-րդ տեղը, զիջելով Միացեալ Նահանգներուն։ Այդ դիրքը յետագային, ան զիջեց Չինաստանին։ Արտահանման ծաւալով չորրորդն է, ներմուծման ծաւալով՝ վեցերորդը։ Ճափոնը կը համարուի աշխարհի մեծագոյն տնտեսական կեդրոններէն մէկը։

2005 - 2007 թուականներուն, Ճափոնը Միաւորուած Ազգերու Անվտանգութեան խորհուրդի ոչ մշտական անդամը եղած է։

Ճափոնը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք պաշտօնապէս հրաժարեցաւ պատերազմ յայտարարելու իր իրաւունքէն։ Ճափոնը աշխարհի միակ երկիրն է, որուն նկատմամբ կիրառուած է միջուկային զէնք։

                                     

1. Անուանում

Երկրի "Ճափոն" անուանումը եւրոպական բոլոր լեզուներով, յառաջացած է այդ երկրի Նիհոն կամ, առաւել հանդիսաւոր եւ պաշտօնական ոճով՝ Նիփփոն յատուկ անունը կազմող երկու հիերոկլիֆներու աղաւաղուած ընթերցումէն։ Այդ նշաններէն առաջինը՝ կը նշանակէ "արեւ", իսկ երկրորդը՝ "արմատ" կամ "հիմք" ։ Հոսկէ ալ Ճափոնի այլաբանական նշումը որպէս "Ծագող արեւի երկիր" ։

                                     

2. Պատմութիւն

Ճափոնը ունի շատ իւրօրինակ պատմութիւն, որ կը սկսի հնագոյն ժամանակներէն։ Ճափոնի պատմութեան վրայ մեծապէս ազդած է անոր աշխարհագրական մեկուսացուածութիւնը։ Միեւնոյն ժամանակ ճափոնական մշակոյթի եւ գիրերու վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է քորէական եւ չինական մշակոյթը։ Ճափոնցիներու մասին առաջին գրաւոր յիշատակումը եղած է Ք․Ե․ 1-ին դարու չինական ժամանակագրութեան մէջ։ Երկար ժամանակ այլ ազգերէն մեկուսացուածութիւնը իր ազդեցութիւնը ձգած է Ճափոնի պատմութեան եւ մշակոյթի վրայ։ Մ.թ.ա. 500 թիւէն ներկայիս Ճափոնի տարածքին մէջ, կը սկսի Եայոյ եւ ռուս-ճապոնական պատերազմները 1904-1905 Ճափոնը ապահովեց իր գերիշխանութիւնը Ճափոնական եւ Դեղին ծովերուն մէջ եւ իրեն միացուց Քորէան, Թայուանը եւ Սախալինի հարաւը։ 20 -րդ դարու սկզբին Թաշեոյի կարճ ժողովրդավարական ժամանակաշրջանին փոխարինեցաւ ռազմականացման եւ էքսպանսիոնիզմի աճը։ Անթանթի կողմէն մասնակցելով Համաշխարհային Առաջին Պատերազմին, Ճափոնը ընդլայնեց իր քաղաքական ազդեցութիւնը ու տարածքը։

1930-ականներուն Ճափոնը Չինաստանի հիւսիս-արեւելեան օկուպացուած մասին մէջ կը կառուցէ Ման-Չժոու-կօ ծովային պետութիւնը։ 1936-ին Ճափոնը համաձայնագիր կը ստորագրէ նացիստական Գերմանիոյ հետ, իսկ 1941-ին կը միանայ Առանցքի երկիրներուն։ 1937-ին Ճափոնը կը ներխուժէ Չինաստանի միւս տարածքներ եւս, սկսելով երկրորդ չին-Ճափոնական պատերազմը 1937-1945, ինչէն ետք ԱՄՆ-ը անոր կենթարկէ նաֆթային էմպարկօյի։ 1947 Դեկտեմբեր 7-ին Ճափոնը կը յարձակի խաղաղովկիանոսեան Փերլ Հարպըր ռազմակայանի վրայ եւ պատերազմ կը յայտարարէ ԱՄՆ-ին եւ Մեծ Բրիտանիոյ, որուն հետեւանքով ԱՄՆ-ը նոյնպէս կը մտնէ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին մէջ։ Ճափոնական կայսրութիւնը կը գրաւէ Հոնքոնկը, Փիլիպիններն ու Մալաեան թերակղզին, սակայն, 1942-ին Կորալեան ծովուն մէջ կրած պարտութիւնը զրկեց անոր ծովուն մէջ ունեցած առաւելութենէն։ 1945-ի Օգոստոս 6-ին եւ 9-ին ԱՄՆ աւիացիոյ իրականացրած Հիրոշիմա եւ Նակասաքի քաղաքներու ատոմային ռմբակոծութիւններէն ետք, Ճափոնը 1945 թ. Սեպտեմբեր 2-ին ստորագրուեցաւ կապիտուլյացիայի ակտը, որով աւարտեցաւ Երկրորդ աշխարհամարտը։

1947-ին. Ճափոնը կընդունի նոր խաղաղասիրական սահմանադրութիւն, որուն մէջ, շեշտը կը դրուի լիպերալ դեմոկրատիայի վրայ։ Դաշնակից երկիրներու կողմէ Ճափոնի օկուպացումն կաւարտէ Սան-Ստեֆանոյի խաղաղութեան պայմանագրով, որ ոյժի մէջ կը մտնէ 1952 թ., իսկ 1956 թ. Ճափոնը՝ ՄԱԿ։ Աւելի ուշ Ճափոնը կը հասնի աննախադէպ տնտեսական աճի՝ տարեկան միջինը 10%, որ տեւեց չորս տասնամակ։ Կը կատարուի Ճափոնական տնտեսական հրաշքը։ 1991-ին տնտեսական աճին կը փոխարինէ ճգնաժամը, որմէ երկիրը կրնայ դուրս գալ միայն 2000-ին

                                     

3.1. Աշխարհագրութիւն Բնակլիմայական պայմաններ

Ճափոնը ծովային երկիր է, երկրի տարածքի 97%-կը գտնուի Հոնշու, Հոքայտօ, Քյուշու ու Սիքոքու կղզիներու, իսկ փոքր մասն ալ՝ Րիւքու, Ովկիանիա եւ այլ կղզեխումբերու վրայ։ Ընդհանուր առմամբ, Ճափոնը կը գտնուի 6852 կղզիներէն բաղկացած Ճափոնական կղզաշարի վրա։ Ճապոնիան դեռեւս տարածքային չլուծված խնդիրներ ունի հարեւան պետութիւններու հետ եւ, մասնաւորապէս՝ Ռուսիայէն կը պահանջէ 1945 թուականին ԽՍՀՄ գրաուած չորս՝ Իթուրուփ, Քունաշիր, Շիքոթան եւ Հապոմաի կղզիները։ Ճափոնը կը գտնուի խաղաղովկիանոսեան գեոսինկլինային գոտիին մէջ, այսպէս կոչուած հրէ օղակին մէջ, ատորմով ալ պայմանաւորուած է երկրաշարժերու յաճախականութիւնը։ Առանձնապէս մեծ աւերածութիւններ եւ մարդկային զոհեր պատճառած են 1903, 1923, 1994 թուականներու երկրաշարժերը։

Ճափոնական կղզիներու հիւսիսէն հարաւ գրեթէ 3500 քմ ձգուածութունը կանդրադառնայ երկրի կլիմայական պայմաններու վրայ։ Այն գերազանցապէս մուսոնային է, յաճախակի են արեւադարձային փոթորիկները՝ թայֆուններն ու ցունամիները, որոնք զգալի վնաս կը պատճառեն տնտեսութեան։ Ճափոնական կղզիներու ամբողջ տարածքի գրեթէ 3/4-կը զբաղեցնեն խիտ անտառներով ծածկուած բարձրաբերձ երիտասարդ լեռները, ուր դեռ շարունակուած է լեռնակազմութիւնը։ Ամենաբարձրը Ֆուճիյամա գործող հրաբուխն է, որ Ճափոնցիներու սրբազան լեռն է եւ անոր բարձրութիւնը կը կազմէ 3776 մ։ Ոչ մեծ դաշտավայրերը կը գտնուին ափամերձ շրջաններուն մէջ։ Ամենաընդարձակը Քոնդոյի դաշտավայրն է, ուր կը գտնուի երկրի մայրաքաղաք Թոքիօն։ Ընդերքում կան օգտակար հանածոներ, սակայն ատոնց պաշարները մեծ չեն։ Երկիրը համեմատաբար հարուստ է քարածուխով, պղինձով, կան տիտանի, մանկանի, երկաթի, ուրանի, ծծումբի պաշարներ։ Գետերը հորդառատ են՝ սահանքներով ու ջրվեժներով հարուստ։ Մեծ գետերն են՝ Սինանոն, Թոնեն, Քիսոն, Իսիքարին, լիճերէն՝ Պիուան։

Երկրի տարածքի 2/3-կը զբաղեցնեն անտառները։ Կաճին եղեւնի, սոճի, նուենի, դափնի, ճափոնական նոճի։ Անտառներու պահպանումը, բնական եւ արհեստական զբոսայգիներու ստեղծումը, երկրապատկերներու բարելաւումը ճափոնցիներու կենցաղի անբաժանելի մասն են։ Երկրի տարածքի 13 տոկոսը յայտարարուած է արգելոցային տարածք՝ Պանտայ, Ասահի, Նիքո, Թիպու, Սանկաքու, Քրիսմա։ Մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէ Հոնշու կղզիի Նիքօ ազգային զբոսայգին, ուր կը գտնուի սրբազան Ֆուճիյաման։ Կայ նոյնիսկ այսպիսի ասացվուածք մը. "Ով չէ եղած Նիքօյի մէջ, ան չի կրնար խօսիլ գեղեցիկի մասին" ։



                                     

3.2. Աշխարհագրութիւն Բնակչութիւն

Ճափոնը զարգացած երկիր է, եւ հոն շատ բարձր է բնակչութեան կենսամակարդակը։ Կեանքի տեւողութիւնը աշխարհի մէջ ամենաերկարներէն է՝ 2009-ին կեանքի սպասուող տեւողութիւնը կազմած է 82.12 տարի։ Նորածիններու մահացութեան մակարդակն աշխարհին մէջ ամենացածրերէն մէկն է։ Բնակչութեան քանակով աշխարհին մէջ, տասներորդն է՝ 127 միլիոն մարդ։ Մայրաքաղաք Թոքիօն իր մերձակայ պրեֆեկտուրաներով հանդերձ ունի 30 միլիոնէն աւելի բնակչութիւն եւ կը համարուի աշխարհի մեծագոյն քաղաքային ակլոմերացիան։ Երկրի բնակչութեան 99 տոկոսը ճափոնցիներ են. անոնք հազւադէպ կը հեռանան իրենց հայրենիքէն, այդ պատճառով ալ արտասահման կապրի ճափոնցիներու ընդամէնը 1 տոկոսը։ Ճափոնցիները կը դավաւեն միաժամանակ երկու կրօնք՝ սինթոիզմ եւ պուտտայականութիւն։ Սինթոիզմին կը հետեւին հիմնական կրօնակենցաղային ծեսերու, պուտտայականութեանը՝ հոգեհանգստի, թաղման ծիսակատարութիւններու ժամանակ։

                                     

4.1. Ժողովրդավարութիւն Մայրաքաղաք

Թոքիոն Ճափոնի ու համանուն պրեֆեկտուրայի մայրաքաղաքն է, աշխարհի առաւել մեծ եւ արագ աճող քաղաքներէն։ Հիմնադրուած է 12-րդ դարու կիսուն։

Թոքիոն կը գտնուի Հոնշու կղզիի հարաւարեւելքի մէջ Էտոկաւա, Արակաւա, Սումիտա, Թամա գետերու գետաբերանին մէջ՝ Խաղաղ ովկիանոսի Թոքիոյի ծոցի ափին, Քանթօ հարթավայրին մէջ։ Կլիման մերձարեւադարձային, մուսոնային է։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը 3.1 °C է, Օգոստոսինը՝ 25.6 °C, տարեկան տեղումներու միջին քանակը՝ 1343 մմ։ Յաճախակի են թայֆուններն ու երկրաշարժերը. վերջինը 1923՝ 8.3 բալլ ուժգնութեամբ, խլած է 142 հզ մարդու կեանք։

Մեծ Տոքիոն Թոքիո-թօ Ճափոնի վարչական պրեֆեկտուրաներէն է՝ Թոքիոյի մայրաքաղաքային պրեֆեկտուրան, եւ բացի Հոնշու կղզիի հարաւարեւելեան մասէն՝ կազմուած է 23 վարչական շրջաններէ, 26 առանձին քաղաքներէ, 7 աւանային համայնքներէ, 8 գիւղէ, Իճու եւ Օկասաւարա կղզիներէ։ Մայրաքաղաքը կը ղեկավարուի համաժողովրդական քվեարկութեամբ ընտրուած պրեֆեկտային խորհուրդը՝ նահանգապետի գլխաւորութեամբ։ Թոքիոյի մէջ են երկրի կառավարութիւնը եւ կայսրի պալատական համալիրը՝ Ճափոնական կայսրերու գլխաւոր նստավայրը։

Թոքիոն հիմնադրուած է 12-րդ դարուն, երբ զինուոր Էտօ Թարօ Սիկետան հոն կառուցած է ամրոց էտօ՝ բառացի կը նշանակէ ծովափ։ 1457-ին այդ վայրի մէջ կառուցուած է Էտօ սամուրայական դղեակը, որուն շուրջ տարածուած են արհեստաւորներու եւ առեւտրականներու բնակավայրեր։ 1590-ին ամրոցին տիրած է աւատ պետական գործիչ Հեյասու Թոքուկաւան, իսկ 1603-1867 թուականներին Էտօն եղած է Թոքուկաւա տան շոկուններու զինուորական առաջնորդներ, աւատատիրական մեծ տուներու ներկայացուցիչներ նստավայրը մինչեւ 1868 Ճափոնի պաշտօնական մայրաքաղաքը Քեոթոն էր՝ կայսրերու նստավայրը։ 1720-ին Էտօյի բնակչութիւնը 1 միլիոն էր աշխարհի ամենամեծ քաղաքն էր։ 1869-ին՝ շոկունութեան վերացումէն ետք, կայսրի նստավայրը տեղափոխուած է Էտօ, որ 1896-ին վերանուանուած է Թոքիո Արեւելեան մայրաքաղաք եւ դարձած մայրաքաղաք։

Թոքիոն Ճափոնի գլխաւոր տնտեսական եւ արդիւնաբերական կեդրոնն է, աշխարհի 3 տնտեսական կեդրոններէն Նիւ Եորքի ու Լոնտոնի հետ։ Թոքիոյի մէջ են կեդրոնացած ապրանքային եւ տնտեսական սակարանները, մեծագոյն տնտեսաարդիւնաբերական խումբերը, դրամատուները ։

Զարգացած են առաւելապէս գիտատար եւ բարձր թեքնոլոկիական, ելեկտրաթեքնիկական, ելեկտրոնային եւ օպտիկամեխանիկական արտադրութիւնները, մեքենաշինութիւնը, սարքաշինութիւնը, ավտոմեքենաշինութիւնը, նաւաշինութիւնը, նաֆթամշակման, նաֆթաքիմիական, քիմիական, տպագրական, թեթեւ, տեքստիլ, սնունդի եւ այլ արդիւնաբերութիւններ։

Թոքիոն Ճափոնի հիմնական տրանսպորտային հանգոյցն է. քաղաքին մէջ կը գործէն Հանետա եւ Նարեթա միջազգային օդակայանները, մեթրօն։ Տոկիոն բազմաթիւ ճեպընթաց ավտոմայրուղիներով ու երկաթուղիներով կապուած է երկրի այլ քաղաքներուն։ Երկրի արտաքին առեւտուրի շրջանառութեան կէսէն աւելին կը կատարուի քաղաքամերձ Եոքոհամա, Քաւասաքի, Եոքոսովա, Թիպա նավահանգիստներով։

Ճափոնի մշակութային կարեւորագոյն կենտրոններէն մայրաքաղաքին մէջ են գիտութիւններու եւ արուեստներու ակադեմիաները, Թոքիոյի համալսարանը հիմնադրուած է 1887-ին, բազմաթիւ բուհեր, գիտահետազոտական հիմնարկները, տարրալուծարաններ եւ կեդրոններ, գրադարաններ, թատրոններ, աւելի քան 30 թանգարան, համերգասրահներ եւ թատրոններ։ Թոքիոյի մէջ սակաւ կանաչապատ տարածքները, իսկ կեդրոնը կառուցապատուած է քարէ, աղիւսէ շէնքերով ու երկաթբետոնէ երկնաքերներով։ Քաղաքը բաղկացած է երկու մեծ մասերէ՝ Եամանոթի բլրային եւ Սութամաթի ցածրադիր։ Բնակելի թաղամասերը կառուցուած են 2 անգամ. 1923-ի Սեպտեմբեր 1-ին քաղաքի գրեթէ կէսը աւերուած է երկրաշարժէն, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բազմիցս ենթարկուած է 1944-45 ամերիկեան աւիացիոյ ռմբակոծութիւններուն։

Թոքիոյի պատմական կեդրոնը Նիհոմբասի շրջանն է, ուր պահպանուած են կայսերական պալատի համալիրը մօտ 1600., վերականգնուած է XIX դարու վերջին-XX դարու սկզբին, Ռիքոշէն երկրապատկերային զբոսայգին XVII դարիու վերջ – XVIII դարու սկիզբ, սինթոիստական Տոսյեգու ժամանակակէն տեսքը ստացած է XVII դարում եւ Մեյգի XIX դարու վերջ, պուտտայական Քաննոն հիմնադրուած է XVII դարուն, վերականգնուած՝ XX դարուն տաճարները եւ ճարտարապետական այլ յուշարձաններ։

XX դարու լաւագոյն կառոյցներէն են՝ Խորհրդարանի շէնքը 1915–36 թթ, "Մեթրոփոլիթեն ֆեսթիվալ հոլլը" 1960– 1961 թթ, Ողիմպիական մարզահամալիրը 1963-64, Սուրբ Մարիամի տաճարը 1964ժ եւ այլն։

Թոքիոյի մէջ են անցկացուած 18-րդ ողիմպիական խաղերը 1964։ Թոքիոյի մէջ կապրի 50-60 հայ, կը գործէ հայագիտական կեդրոն, տարեկան 7–8 անգամ լոյս կը տեսնէ "Արարատ" թերթիկը՝ հայերու եւ Հայաստանով հետաքրքրուող ճափոնցիներու համար։

                                     

4.2. Ժողովրդավարութիւն Կրօնք

Ճափոնը այն բացառիկ երկրներէն է, ուր միաժամանակ կը գործեն տարբեր կրօններ։ Ճափոնցիներու 83.9%-կը դաւանէ շինտո, իսկ 71.4%-ը՝ պուտտիզմգումարայինի 100%-ը գերազանցելը պայմանաւորուած է բնակչութեան որոշ մասի կողմէն միաժամանակ այդ երկու կրօնները դաւանելով։ Բացի աւանդական պուտտիզմի եւ սինթոիզմի արարողակարգերէն, կը կատարուին նաեւ քրիստոնէական ծիսակատարութիւններ։ Քրիստոնէութիւնը Ճափոն ներթափանցած է XVI դարուն։

                                     

4.3. Ժողովրդավարութիւն Փրեֆեկտուրները

Ճափոնը պաշտօնապէս բաժանուած է 47 բարձր աստիճանի վարչական միաւորներու։ Ատոնք միաորուած են տոդոֆուկեն ճափ.՝ 都道府県 համակարգի մէջ։ Այդ կարգով պետութիւնը կազմուած է մէկ մայրաքաղաքէն թօ ճափ.՝ 都` Տոկիո, մէկ շրջանէն տօ ճափ.՝ 道` Հոքքայտօ, երկու քաղաքէն ֆու ճափ.՝ 府, որոնք փրեֆեկտուրի կարգավիճակ ունին՝ Քեոթօ եւ Օսաքա եւ 43 փրեֆեկտուրներէն քէն ճափ.՝ 県։ Յարմարութեան համար արեւմտեան ճափոնագէտները թուարկած միաւոները կանուանեն փրեֆեկտուր, կամ ոստիկանապետութիւն։

Պրեֆեկտուրաները կը բաժնուին աւելի փոքր միաւորներու։ Ատոնք Հոքքայտօյի օքրուկներն են, յատուկ քաղաքներ եւ գաւառներ։ Օքրուկները կան միայն Հոքքայտօյին մէջ՝ 14 հատ։ Մնացած պրեֆեկտուրաները կը բաժնուին ոչ թե օքրուկներու, այլ գաւառներու։ Յատուկ քաղաքներուն կը վերաբերուին անոնք, որոնց բնակչութիւնը աւելի է 500 հազարէն։ Այդ քաղաքները՝ Քոպէ 1956, Քեոթօ 1956, Նակոյա 1956, Օսաքա 1956, Եոքոհամա 1956, Քիթաքիւշու 1963, Ֆուքուոքա 1972, Քաւասաքի 1972, Սափփորօ 1972, Հիրոշիմա 1980, Սենտայ 1989, Թիպա 1992, Սայթամա 2003, Սիճուոքա 2005 եւ Սակաի 2006. Նիիկաթա եւ Համամացու քաղաքները մտցրած եղած են ցանկի մէջ 2007 թուականին։ Իսկ մայրաքաղաք Թոքիօն այդ քաղաքներու ցանկ չի մտներ, որովհետեւ այդ քաղաքային քոնկլոմերաթ է, ոչ թէ քաղաք։

Ճափոնի ժամանակակէն վարչական բաժանման համակարգ արմատաւորուած եղած է 1871 թուականին Մեյճի ժամանակաշրջանին մէջ, որուն արդիւնքով վերացման ենթարկուած են հան աւատները եւ ստեղծուած են պրեֆեկտուրաներ։ Այդ դէպքը կը կրէ հայհան թիքեն ճափ.՝ 廃藩置県 անուանումը։ Սկզբը՝ պրեֆեկտուրաներու եւ հաներու թիւը կը համապատասխանէր մէկը մէկուն՝ աւելի քան 300 հատ։ Ժամանակի հետ անոնց թիւը կրճատած էին մինչեւ 72, իսկ 1888-ին՝ մինչեւ 47։ Տեղի ինքնավարութեան օրէնքը տուած էր պրեֆեկտուրաներուն աւելի շատ տիրական լիազորութիւններ։ Ի վերջոյ, հաշուի առնելով Ճափոնի բուռն ուրպանիզացոմը, կառավարութիւնը կը քննարկէ պրեֆեկտուրաներու ռեֆորմի նախագիծը 10 մեծ վարչական միաւորներու։

Բացի պրեֆեկտուրաներու եւ գաւառներու Ճափոնի մէջ գոյութիւն ունին մունիցիպալ աստիճանի վարչական միաւորներ, որոնք ունին լայն ինքնավարութիւն։ Ատոնք պրեֆեկտուրաներու կեդրոնային քաղաքներն են՝ յատուկ քաղաքները, սովորական քաղաքները, Թոքիօյի 23 յատուկ շրջանները եւ գիւղեր։

Պրեֆեկտուրաներու ցանկ



                                     

4.4. Ժողովրդավարութիւն Հայերը Ճափոնի Մէջ

Հայերը Ճափոն եկած են 19-րդ դարու 2-րդ կէսէն։ Այստեղ գործած են "Աղաբեկ եւ ընկերութիւն" առեւտրական հաստատութիւնները։ Վերջինս գործած է Անահիտ Աբգարեանի եւ անոր որդիի ղեկավարութեամբ։ Անահիտ Աղաբեկեան-Աբգարեանը 1920 թ-ին նշանակուած է Հայաստանի հիւպատոս Ճափոնի մէջ։ Ան Հայ դատի մասին յոդուածներով պարբերաբար հանդէս եկած է Ճափոնի անգլալեզու մամուլում, օգնած՝ հայ գաղթականներուն։ Ներկայիս Ճափոնի մէջ կը բնակի 100 հայ, հիմնականին մէջ՝ Տոկիոյի մէջ։ Կը գործէ հայագիտական կեդրոն, տարեկան 7-8 անգամ լոյս կը տեսնէ "Արարատ" թերթիկը՝ հայերու եւ Հայաստանով հետաքրքրուող Ճափոնցիներու համար։ Տոկիոյի մէջ կը գործէ նաեւ ՀՀ դեսպանատունը։

                                     

5. Մշակոյթը

Ճափոնի հին ու զարգացած մշակոյթի երկիր է. ուշագրաւ են հին եւ ժամանակակէն վարպետներու արուեստը, բնապատկերային գեղանկարչութիւնը, ճենապակիի արուեստը, ճարտարապետութիւնը, թատրոնը։ Յայտնի է յատկապէս քապուքի թատրոնը, որ սկիզբ առած է թափառաշրջիկ երգիչներու ու պարողներու կատարումներէն եւ մինչեւ օրս ալ տարածուած է ժողովուրդի մէջ։ Ճափոնցիները յայտնի են ծաղկեփնջեր կազմելու եւ գաճաճ ծառեր մշակելու իւրայատուկ արուեստով։ Համաշխարհային ճանաչում են գտած ճափոնական ճուտօ, քարաթէ, սումօ մարզաձեւերը։

Ճափոնը յայտնի է իր հրաշալի ճարտարապետական ու պատմական յուշարձաններով՝ Պուտտայի հսկայական արձաններով ու տաճարներով, մեհեաններով, գեղատեսիլ երկրապատկերային զբոսայգիներով եւ թագաւորական դղեակներով։ Ճափոնական յուշարձաններու մէջ առանձնայատուկ տեղ ունի Հիրոշիմայի՝ ատոմային ռմբակոծութեան զոհերու յուշահամալիրը, որ ամէն տարի Օգոստոս 6-ին իր զանգերու տխուր ղողանջով ամբողջ աշխարհին կը յիշեցնէ 1945-ի այդ մեծ ողբերգութեան մասին։

Ժամանակակէն ճարտարապետութիւնը աչքի կիյնայ տնտեսական նպատակայարմարարութիւններով պայմանաւորուած ֆուկցիոնալութեամբ եւ մինիմալիստական լուծումներով։ Ամէն ինչ շատ գործնական է, հարմար՝ ապրելու, ստեղծագործելու, աշխատելու եւ կրթուելու համար։ Ժամանակակէն տեխնոլոգիաները թոյլ կու տան կառուցելու երկնաքերներ, կամուրջներ, թունելներ եւ այլ ինժեներական կառոյցներ, ինչպէս երկրին ներսը, այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս՝ ամբողջ աշխարհին մէջ,։

Չափազանց բարդ ու հետաքրքրական են ճափոնական գիրերը։ Անոնց հիմքին մէջ, ինկած է 6-էն 8-րդ դարերուն չինացիները փոխառնուած եւ ճափոներէնի առանձնայատկութիւններուն յարմարեցուած հիերոկլիֆները։ Թերթ կարդալու համար, օրինակ, անհրաժեշտ է իմանալ մօտ երկու հազար նշան, իսկ ատոնց ընդհանուր թիւը տասը հազարէն աւելի է։ Իհարկէ, դժուար է ատոնք բոլորը յիշելը, եւ ճափոնցիները գիրքերուն մէջ այս կամ այն նշանին հանդիպելով յաճախ կը դիմեն բառարանի օգնութեան։

Միաժամանակ Ճափոնի մէջ գոյութիւն ունի վանկային այբուբեն։ Գրուածքներու բառերու մեծ մասի արմատները, կը գրուին հիերոկլիֆներով, իսկ քերականական վերջավորութիւնները՝ վանկակազմիչ այբուբենի նշաններով։ Գրուածքները կը կարդացուին վերէն ներքեւ եւ աջէն ձախ։ Եւ չնայած նշուած բարդութիւններուն՝ օափոնը համատարած գրագիտութեան երկիր է։ Վեց տարեկանէն երեխաները կը յաճախեն դպրոց, իսկ տասնամեայ կրթութիւնը պարտադիր է։ Բարձագոյն ուսումնական հաստատութիւններուն մէջ ուսումը վճարովի է, բայց կան նաեւ անվճար պետական համալսարաններ, ուր ընդունուելու համար պետք է յաղթահարել մրցակցային մեծ դժուարութիւններ։

Բաւականին հարուստ եւ բազմազան է նաեւ Ճափոնի մէջ ստեղծուած գլուխկոտրուկներու տեսականին։ Աշխարհին մէջ, շատ տարածուած են նոնոկրամները, թիւային դաշտերով գլուխկոտրուկները։ Յայտնի է թղթի կտորէն ստեղծուող ֆիկուրներ պատրաստելու արուեստը։

Ճափոնական երգարուեստի վրայ իր խորն ազդեցութիւնը կը ձգեն ժամանակակէն արեւմտեան եւ նամանաւանդ ամերիկեան երաժշտական ուղղութիւններն ու ոճերը։ Ճափոնցիները ամէն կերպ կը ձգտին երգարուեստի հարցում ըլլալ ժամանակակէն։ Միեւնոյն ժամանակ՝ Ճափոնի մէջ, յարգի են աւանդական ճափոնական երգ-երաժշտութիւնն ու անոնց հիման վրայ մշակուած ուղղութիւնները։ Ամբողջ աշխարհին յայտնի է եւ տարածուած XX դարու 70-ականներուն ստեղծուած՝ երգի երաժշտութեան ձայնակցութեամբ երգելու ձեւը։

Հարիւրամեակներ առաջ ստեղծուած մշակութային արժէքներէն շատերը այսօր նոյնպէս ունին լայն տարածում եւ կը կազմեն ժամանակակէն Ճափոնի մշակոյթի անբաժան մասը։ Ատոնցմէ է նաեւ յատուկ ձեւով կրթուած եւ դաստիարակուած կանանց կողմէն մատուցուող ծառայութիւնները։

                                     

5.1. Մշակոյթը Կենցաղ

Ճափոնցիներու տնային կենցաղը շատ բանով կը տարբերի եւրոպականէն։ Օրինակ՝ ճափոնական տուներուն մէջ կահոյք գրեթէ չկայ, հատակին փռուած են բրինձի ծղոտէն գործուած խսիրներ, տուն մտնելէն կոշիկները կը հանեն ու կը դնեն դրան շեմին, իսկ ներսը՝ խսիրներու վրայ կը քայլեն գուլպաներով։ Ի տարբերութիւն եւրոպացիներու՝ ճափոնցիները կը ճաշեն յատակին նստած, յատակին ալ անկողին կը պահեն։

Թեպետ ճափոնական քաղաքներուն մէջ շատ են եւրոպական խոհանոց ունեցող ճաշարանները, ճափոնցիներու համար հիմնական սնունդ կը հանդիսանայ իրենց աւանդական կերակուրը՝ անալի եփած բրինձը, որ կուտեն թասիկներէն՝ ձողիկներով։ Հիմնական ուտելիքներէն են նաեւ աղ դրած բանջարեղէնը ու ձկնեղէնը, ծովամթերքէն պատրաստած տարբեր ուտեստները։ Ճափոնական խոհանոցէն համաշխարհային ճանաչում ստացած է սուշին։ Ի դէպ՝ ձկան որսով Ճափոնը աշխարհին մէջ, կը զբաղեցնէ առաջին տեղերէն մէկը։ Ճափոնական խոհանոցի յայտնի աւանդոյթներէն է թէյ խմելու արարողութիւնը։ Ճափոնական ոգելէն խմիչքներէն յայտնի է բրնձէն թորած օղին՝ սաքէն։

Ճափոնի մէջ "ինեմուրի" -ն արտօնուած է: Ինեմուրի կը նշանակէ` "գտնուած տեղը քունի անցնիլ": Իսկ Ճափոնի մէջ ամէնուրեք ինեմուրին վարձատրութիւն նկատուած է գործը աւարտին հասցնելու ձգտող բոլոր պաշտօնեաներուն համար: Մելպուռնի համալսարանի եւ Ճափոնի Կէյոյի համալսարանի մասնագէտները կը յայտնեն, որ շաբթուան աշխատանքային ամէնէն արդիւնաւէտ տեւողութիւնը 30 ժամ է:

"Ինֆորմինկ" կը հաղորդէ, որ հետազօտողները կատարած են փորձ մը, որուն մասնակցած են 7.500 տղամարդիկ եւ կիներ: Անոնք անցած են քննութենէ մը, որ ներկայացուցած է տեղեկութեան հոսքի ընկալման անոնց մակարդակը: Պարզուած է, որ կարգ մը մարդիկ ի վիճակի են շաբաթական 30 ժամէ աւելի աշխատելու, եւ քննութեան խնդիրները աւելի վատ ձեւով լուծած են անոնք, որոնք շաբաթական աշխատաժամերը 30 ժամէն պակաս են:



                                     

5.2. Մշակոյթը Արուեստը

Համաշխարհային անուն հանած ռեժիսոր է Աքիրա Քուրոսաւան։ Ճափոնական կինօյի մէջ, կառանձնանան մեծ քանակով նկարահանուած անիմացիոն ֆիլմերը։

                                     

6. Արժոյթ

Ճափոնի արժոյթը յէնն է, որ կը համարուի աշխարհի պահուստային արժոյթներէն մէկը, կը բաժնուի 100 սէնի։ Նշանը՝ ¥ JPY: Յէնը որպէս արժոյթ Ճափոնի մէջ սկսած է գործածուիլ 1869 թուականէն։

Ճանչցուած Մարդիկ

Հանրայայտ են գրողներ՝ Քաւապաթա Եասունարին, Քոպօ Ապէն, Նոմա Հիրոշին, կինոռեժիսոր՝ Աքիրա Քուրոսաւան, երաժշտահան՝ Ճօ Հիշիասին, գեղանկարիչ-տիզայներ՝ Եշիթաքա Ամանոն, ճարտարապետ՝ Քիշէ Քուրոքաւան, նկարիչ Հիրոշիքի Անտօն, ֆիզիկոսներ՝ Քաշիպա Մաշաթաքին, Իւքաւա Հիտեքին, արդիւնաբերողներ՝ Հոնտա Սոչիրօն, Մորիթա Աքեոն, Մորի Մինորին եւ ուիշներ։ Ժամանակակէն գրողներէն յայտնի է՝ Հարուքի Մուրաքամին։

                                     

7. Տօներ

Ճափոնի մէջ կը նշուի 15 պետական տօն։ Ատոնք նշելու օրերը ոչ աշխատանքային են եւ անոնց ցանկը կը սահմանուի պետական տօներու օրէնքով։ Իրար յաջորդող չորս տօներուն կըսեն ոսկի շաբաթ։ Ճափոնի կառավարութիւնը մտցրած է նաեւ երջանիկ երկուշաբթիների համակարգը, որուն համապատասխան տօներէն չորսը՝ Չափահասութեան օրը, Ծովու օրը, Աւագներուն մեծարելու օրը եւ Ֆիզմշակոյթի օրը ամրագրուած ամսաթիւերէն տեղափոխուած են երկուշաբթի, ստեղծելով երեք անընդմէջ հանգստին օր։ Ճափոնի մէջ տօնական իրադարձութիւն կը համարուի նաեւ սաքուրայի ծաղկելու օրը։ Կը նշուին նաեւ փոխառնուած տօներ, որոնք Ճափոնի մէջ աւանդոյթ դարձած են համեմատաբար վերջերս, օրինակ՝ Սուրբ Վալենդինի օրը։

Ճափոնի պետական տօները

Թավատառ տեքստ == Դուրսի Յղումներ ==

  • Ճափոնը The World Factbook-ին մէջ
                                     
  • Մեծն Պրիթանիա եւ գաղութներ 1753 Շուէտ եւ Ֆինլանտա 1800 - ականներ 1873 Ճափոն 1875 Եգիպտոս 1896 Քորէա 1900 - ականներ 1912 Չինաստան, Ալպանիա 1915 Լաթվիա
  • Նուեւա - Էսպարտա Վենեզուելա սպ. Nueva Esparta Վենեզուելա Վակայամայի բրեֆեքդուրա, Ճափոն Թայուան Չինաստանի Հանրապետութեան նահանգ չին. 臺灣省 Չինական Հանրապետութիւն
  • Միչիօ Եասուտա 28 Ապրիլ 1939 1939 - 04 - 28 Թոքիօ, Ճափոն - 5 Հոկտեմբեր 2016 2016 - 10 - 05 Ֆուտյու, Թոքիօ, Ճափոն շարժանկարի ձեւաւորող էր, որ աշխատած է հետեւեալ
  • Պատերազմին յաղթած դաշնակից պետութիւններու Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա, Իտալիա, Ճափոն Պելճիքա, Յունաստան, Լեհաստան, Փորթուկալ, Ռումանիա, Հայաստան, Չեխոսլովաքիա
  • Արժանթին, Աւստրալիա, Պրազիլ, Քանատա, Չինաստան, Քոլոմպիա, Եգիպտոս, Հնդկաստան, Ճափոն Յորդանան, Մեքսիք, Նոր Զելանտա, Ֆիլիփիններ, Հարաւային Քորէա, Թայուան, Թայլանտ
  • Սարատով, Ռուսաստան Նովոկուզնեցկ, Ռուսաստան Կաղապար: Դրոշավորում Ճափոն Սենտայ ճափ. 仙台市 Ճափոն Կաղապար: Դրոշավորում Թայուան Թայփեյ, Թայվան Կաղապար: Դրոշավորում Չինաստան
  • նպատակով ըլլալ միսիոնար: 1894 - ին շրջանաւարտ ըլլալէ ետք Մասաչուսեցի, Նյու ճըրզիի, Ուաշինկթընի տարբեր դպրոցներ աշխատած է: Չէ յաջողած երթալ Ճափոն իբր միսիոնար:
  • Սպահան - 1967 Թեհրան եկեղեցական Տիանա Աբգար 1859 Ռանկուն - 1937 Եոքոհամա, Ճափոն գրող, դեսպան Ասորերէն ܒܓܪ Հայոց Անձնանուններու Բառարան, Հրաչեայ Աճառեան
  • Մանիլա անգլերէն Manila Ֆիլիփիններ Կաղապար: Country data Ճափոն Մացույամա ճափ. 松山市 Ճափոն Չինաստան Ցզինան 济南 濟南 Jǐnán Չինաստան Կաղապար: Country data
  • Գամպոտեա, եւ այլն Մահայանան կը գտնուի արեւելեան Ասիոյ մէջ Չինաստան, Քորէա, Ճափոն Վիեթնամ, Սինկափոր, Թայուան, եւ այլն եւ կ ընդգրկէ այազան սովորութիւններ

Users also searched:

...
...
...