Back

ⓘ Ճարտարապետութիւն




                                               

Պահեստ Գիւղի Եկեղեցի

Պահեստ գիւղի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տաճարը կը գտնուի պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ Գաւառին մէջ, ներկայիս Ազրպէյճանի Հանրապետութեան Բաբեկ շրջանին Պահեստ գիւղին մօտ:

                                               

Սուրբ Յովհաննէս Եկեղեցի (Ճահուկ)

Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տաճար պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գաւառին մէջ, ներկայիս Ազրպէյճանական Հանրապետութեան Բաբեկի շրջանի Ճահուկ գիւղի հիւսիս-արեւելեան թաղամասին մէջ։ Վիճակը 1980-ականներուն կանգուն էր, որմերուն ճաքեր կային։ Սակայն ներկայ պահուն վիճակը անյայտ է։

                                               

Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի (Մաստարա)

Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի, կանգուն հայկական եկեղեցի է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Մասթարա գիւղի մէջ, միջնադարեան Հայաստանի հնագոյն ու ամենակատարեալ կառոյցներէն մէկը։ Եկեղեցին իւրայատուկ է իր ճարտարապետական ոճով եւ իր նման եկեղեցիներուն կը կոչեն "մասթարայատիպ" եկեղեցիներ։

Ճարտարապետութիւն
                                     

ⓘ Ճարտարապետութիւն

Ճարտարապետութիւն, շէնքեր, կառոյցներ, ինչպէս եւ ատոնց համակարգով մարդու կեանքի ու գործունէութեան համար գեղեցիկի օրէնքներով ու յարմարաւէտ տարածական միջավայր ստեղծելու արուեստ։ Անոր գեղարուեստական կերպարները նշանակալի դեր կը խաղան հասարակութեան հոգեւոր կեանքին մէջ։ Ճարտարապետութեան մէջ գեղարուեստական կերպարի ստեղծման հիմնական միջոցները տարածութեան ձեւավորումն ու արխիտեկտոնիկան են։ Յատկապէս կարեւոր են կառոյցի մասշտաբայնութիւնը եւ բաղադրամասերու ու ամբողջի համամասնութիւնը, ինչպէս նաեւ ճարտարապետական յօրինուածքը՝ գործառնական եւ կառուցուածային պահանջներուն համապատասխան ձեւերու ամբողջական գեղարուեստաարտայայտչական համակարգը։

                                     

1. Ճարտարապետութիւնը Նախնադարեան Ժամանակներուն

Ճարտարապետական հնագոյն կառոյցներ՝ կացարաններ եւ արհեստական բնակատեղիներ, ստեղծուած են նախնադարուն։ Մեգալիթեան կառոյցները քարերու ուղղաձիգ եւ հորիզոնական համադրութիւններն են Ստոունհենճի կրոմլեխը՝ Մեծ Բրիտանիոյ մէջ։

Պետութիւններու կազմաւորման զուգընթաց՝ երեւան եկած են քաղաքատիպ բնակավայրերը, կառուցուած են ոռոգման համակարգեր եւ Աստուծոյ ու աստուածացուած տիրակալներու հզօրութիւնը խորհրդանշող կառոյցներ, Հին Իրանի պալատները եւ այլն)։

Հին Յունաստանի մէջ ստեղծուած է քաղաքապետութիւններու պոլիս համակարգ։ Տաճարը քաղաքի պաշտամունքային եւ ճարտարապետական յօրինուածքի կեդրոնն էր, որ կը կառուցուէր ակրոպոլիսի միջնաբերդ բարձունքին։ Դասական տաճարի կատարելութեան տիպ է պերիպտերը սիւներով եզերուած կառոյց, օրինակ՝ Աթէնքի Պարթենոնը։ Հին Հռոմի մէջ կարեւորուած են հանրապետութեան հետագային՝ կայսրութեան հզօրութիւնը խորհրդանշող կառոյցները, կիրառուած են կամարային եւ թաղային կառուցուածքները շինութիւն, Պանթէոն տաճարը։

                                     

2. Ճարտարապետութիւնը Վերածնունդի Դարաշրջանին

Ճարտարապետութիւնը բարձր մակարդակի հասած է Վերածնունդի դարաշրջանին, սկզբնաւորուած է 15րդ դարուն, Իտալիոյ Տոսկանա մարզի քաղաքներուն մէջ եւ զարգացած է 15–16րդ դարերուն՝ Արեւմտեան ու Կեդրոնական Եւրոպայի բազմաթիւ երկիրներուն մէջ ։ 19րդ դարու 2-րդ կիսուն Եւրոպայի ու ԱՄՆ-ու մէջ կապիտալիստական կարգերու ամրապնդմամբ եւ արդիւնաբերութեան զարգացումով պայմանաւորուած էին քաղաքներու արագ աճը, արտադրութեան նոր տեսակներու, առեւտրական, փոխադրութեան եւ այլ կառոյցներու երեւան գալը։

19րդ դարու վերջին – 20 դարուն սկիզբը ճարտարապետութեան մէջ նկատելի են տարբեր ոճերու համադրումը էկլեկտիկա եւ նոր ուղղութիւններու՝ մոտեռն, մեկնիչ, նոր դասականութիւն նէօքլասիքա եւ այլն յառաջացումը։

                                     

3. Ճարտարապետութիւնը Նոր Ժամանակներուն

Նոր ժամանակներու ճարտարապետութեան մէջ գեղարուեստական-յօրինուածքային խնդիրները դարձած են առաւել կարեւոր և վճռորոշ, իսկ շինարարական ձեւի զարգացումն ու կատարելագործումը շարժական ծածկեր, երկակի կորութեան թաղեր եւ այլն նոր հնարաւորութիւններ բացած են համարձակ մտայղացումներ իրագործելու համար։ Ժամանակակից ճարտարապետութիւնը կը բնութագրուի զարգացման ուղղութիւններու բազմազանութեամբ, առանձին շէնքերու փոխարէն կիշխեն քաղաքաշինական կազմաւորումները, կը դառնան աւելի յարմարաւէտ եւ յուսալի, կը շեշտուին կառոյցներու ու համալիրներու արտաքին տեսքը՝ վերասլաց են, աստիճանաձեւ, յաճախ ոչ ուղղաձիգ ծաւալներով ու ձեւերով, քաղաքաշինական համալիր խնդիրներու ամբողջական եւ աւարտուն լուծումներով։ Նոր ժամանակներու ճանաչուած ճարտարապետներ Լը Քորպիւզէն, Ֆրանք Լլոյտ Ռայթը, Միս Վան տեր Ռոէն, Վալտեր Կրոպիուսը, Օսքար Նիմեյերը, Քենձօ Թանկը, Ալուար Աալտօն, Էրօ Սաարինէնը, Լուիս Քանը, Ժորժ Կանտիլիսը եւ ուրիշներ ստեղծած են ճարտարապետական արժէքներ, որոնք մեծապէս նպաստած են մշակութային յառաջընթացին։ Հայկական ճարտարապետութեան բնորոշ են զարգացման բարձր մակարդակը, գեղարուեստական հարուստ աւանդոյթները եւ յատկապէս ազգային ինքնատիպութիւնը, որ, բացի բնական պայմաններէն, կացութաձեւէն եւ ժողովրդական ակունքներէն, պայմանաւորուած է նաեւ տեղական շինանիւթերու, յատկապէս տուֆի բազմազանութեամբ ու գեղարուեստաֆիզիքական յատկանիշներով։



                                     

4. Ճարտարապետութիւնը Հայաստանի Մէջ

Հայկական ճարտարապետութեան հնագոյն փուլը կընդգրկէ ք. ա. IV–I հազարամեակները, պահպանուած են քարեդարեան անձաւներ, պղնձեդարեան եւ պրոնզեդարեան բնակատեղիներ, դամբարանադաշտեր, մեգալիթեան կառոյցներ, բերդշեներ, ժայռափորագրութիւններ։ Հին փուլը կընդգրկէ կազմաւորուած հայկական պետականութեան ժամանակաշրջանի՝ ք. ա. VI–III դարերու՝ ստրկատիրական կացութաձեւի ճարտարապետութիւնը։ Այդ ժամանակաշրջանը կը կարեւորուի յատկապէս հայկական մշակոյթի եւ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակող այլ ցեղերու մշակոյթներու փոխառնչութեամբ։ Այս փուլի հիմնական պաշտամունքային կառոյցները հեթանոսական մեհեաններն ու տաճարներն էին, որոնց տեղերուն մէջ հետագային կառուցուեցան քրիստոնէական վաղ շրջանի շինութիւններու զգալի մասը։ Վաղ միջնադարը IV–VII դարեր հիմնականօրէն հայկական կոթողական ճարտարապետութեան ազգային նկարագիրի ձեւաւորման IV–V դարեր եւ հասունութեան ու կատարելութեան VI–VII դարեր շրջաններն են։

Զարգացած միջնադարյան փուլը, ըստ ընդունուած պարբերացման, կընդգրկէ IX դարու վերջէն մինչեւ XIV դարը՝ IX–XI եւ XII–XIV դարերու ենթափուլերով։ IX–XI դարերուն զարգացման բարձր մակարդակի հասած է քաղաքաշինութիւնը, ստեղծուած են վանական համալիրներ ։

XII–XIV դարերուն ընդլայնուած եղած են համալիրները, ստեղծուած են նորերը, կատարելագործուած է քաղաքաշինական արուեստը, հարստացած են արտայայտչամիջոցները, շինարարական-կառուցուածքային հնարքները, կարեւորուած է աշխարհիկ շէնքերու, ճարտարագիտական եւ պաշտպանական կառոյցներու շինարարութիւնը, կազմաւորուած են ճարտարապետական դպրոցներ Սիւնիքի, Վասպուրականի, Գուգարքի, Արցախի մէջ եւ այլուր։ Միջնադարեան հայկական ճարտարապետութեան վերջին փուլը կընդգրկէ XVII–XVIII դարերը, երեւան եկած են նոր յատկանիշներ քաղաքաշինութեան եւ բնակարանային ճարտարապետութեան ոլորտներուն մէջ, մասամբ պակսած են կառոյցներու կոթողը, գեղարուեստական արտայայտչականութիւնը։ Նոր փուլի XIX դարէն մինչեւ XX դարու առաջին երկու տասնամեակներ ճարտարապետութեան բնորոշ են մերձեցումը ռուսական մշակոյթին եւ քաղաքաշինութեան զարգացումը՝ դասականութեան ու կանոնաւոր յատակագծման սկզբունքներու կիրառումով։ Եթէ միջնադարեան ճարտարապետութեան նախորդ փուլերուն բնակավայրի դիմագիծը բնորոշողը պաշտամունքային կառոյցներու ճարտարապետութիւնն էր, ապա նոր փուլին մէջ առաջնային դարձած են քաղաքաշինութիւնը եւ ժողովրդական տան ճարտարապետութիւնը։

Նորագոյն փուլը խորհրդահայ ճարտարապետութեան շրջանն է՝ 1920–1990 թուականներ, երբ գիւղական եւ քաղաքային բնակավայրերուն մէջ ծաւալուած է զանգուածային բնակարանաշինութիւն, կառուցուած են ուսումնական, մշակութային, կոմունալ-կենցաղային սպասարկման առարկաներ, հաղորդակցուղիներ հաղորդակցութիւն եւ ենթակառուցուածքներ, բարելաւուած են բնակավայրերու սանիտարահիգիենային պայմանները, կարեւորուած են բնապահպանական խնդիրները։ Արդի փուլի 1990-ական թուականներու սկիզբէն՝ Հայաստանի երկրորդ հանրապետութեան ճարտարապետութեան բնորոշ են որոշակի որակական փոփոխութիւնները, տիպային եւ նորմատիւային պահանջներու մեղմացումը, նոր շինանիւթերու, կառուցուածքներու ու արհեստագիտութիւններու կիրառումը, ճարտարապետական ազգային աւանդոյթներու եւ համաշխարհային փորձի զուգադրումը։ Հայկական ճարտարապետութիւնը խարիսխուած է ազգային մշակոյթի հարուստ աւանդոյթներու վրայ։ Կարեւոր են նաեւ այլ ժողովուրդներու հետ մշակութային շփումներն ու փոխազդեցութիւնները։ Հայրենի Թորոս Թորամանեան եւ ուրիշներ եւ օտար հեղինակներէն շատերը նշած են հայկական միջնադարեան ճարտարապետութեան ազդեցութիւնը Արեւմտեան Եւրոպայի ճարտարապետութեան վրայ։ Հայկականն ալ իր հերթին ազդեցութիւն կրած է այլ երկիրներու ճարտարապետութենէն, ինչպէս ք. ա. III դարուն՝ հայկական հելլենիզմի շրջանին՝ Հին Յունաստանի ճարտարապետութենէն, լաւագոյն օրինակը յունա-հռոմէական պերիպտեր տիպի Գառնիի տաճարն է I դար։

Հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններէն Զուարթնոցը, Գեղարդավանքը, Հաղբատը, Սանահինը, Նորավանքն ընդգրկուած են ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային մշակութային "Արժէքներու ցանկին մէջ" ։ Պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ, նաեւ ճակատագիրի բերումով, հայ ժողովուրդը սփռուած է աշխարհով մէկ, հայոց շինարուեստի աւանդոյթները տարածելով նաեւ գաղթավայրերուն մէջ։

                                     
  • կ ապրին արուեստ, գրականութիւն, երաժշտութիւն, շարժանկար, կերպարուեստ եւ ճարտարապետութիւն նոյնպէս ժողովրդային եւ այլազան արեւստը ազգային եւ համաշխարհային կայծի
  • Թուրքիա Թուրքիոյ Հանրապետութիւն, թրք. Türkiye Cumhuriyeti երկիր Եւրասիոյ մէջ, Ասիոյ հարաւ - արեւմուտքին մէջ տեղակայուած պետութիւն, որոշ մասը հարաւային
  • պաշտօնագրման կեդրոնը, Հռոմի մէջ Զատիկ ընկերակցութիւնը Հայկական ճարտարապետութիւն կ ուսումնասիրեն Հռոմի համալսարանի մէջ, իսկ Պոլոնիայի եւ Վենետիկի համալսարաններուն
  • Իտալիան իտալ. Italia պաշտօնապէս Իտալական Հանրապետութիւն իտալ. Italia երկիր է, որ կը գտնուի Հարաւային Եւրոպայի մէջ Անուանումը առաջացած է մ.թ.ա
  • որ ներկայիս կը բացատրուի իբրեւ Էփթանեզեան Դպրոց Επτανησιακή Σχολή ճարտարապետութիւն գեղարուեստ, երաժշտութիւն, եւայլն կ արտայայտէ յունական գեղարուեստի
  • որ ներկայիս կը բացատրուի իբրեւ Էփթանեզեան Դպրոց Επτανησιακή Σχολή ճարտարապետութիւն գեղարուեստ, երաժշտութիւն, եւ այլն Զաքինթոս Քերքիրային հետ առաջնահերթութիւնը
  • 1952 - 1956 թուականներին ուսաներ է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ ճարտարապետութիւն եւ ճարտարագիտութիւն 1957 թուականին փոխադրուեր է Արեւմտեան Գերմանիա

Users also searched:

համաշխարհային ճարտարապետության պատմություն, ճշհահ ամբիոններ,

...
...
...