Back

ⓘ Ղասախիստան




Ղասախիստան
                                     

ⓘ Ղասախիստան

Ղազախիստանը

  • ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ Կաղապար:Lang-kk Եւրասիական պետութիւն է։ Նախկինին միշտ, Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք 1917 թ, մինչեւ 1936 թ, Ղազախիստանը եղած է Ռուսաստանի Սովետական դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութեան կազմին մէջ որպէս ինքնավար հանրապետութիւն: Հետագային, մինչեւ անկախացումը 1991 թ ունեցած է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ եւ միւս 14 հանրապետութիւններու հետ միասին ուղղակիօրէն ենթարկուած է միութենական կեդրոնական կառավարութեան։ Այդ ընթացքին մայրաքաղաքը եղած է Ալմա Աթան, անկախացումէն ետք տեղափոխուած է Աստանա

Ղազախստանը ընդարձակ, բերրի հողերով ծածկված տափաստանների, ինչպես նաև անջուր անապատների երկիր է։ Նրա ընդերքում հայտնաբերված են մարդկությանը յայտնի գրեթէ բոլոր օգտակար հանածոները։ Ղազախիստանի բնորոշ է տարածքի իւրացուածութեան ցած մակարդակը, նոսր բնակեցվածութիւնը, ան Կեդրոնական Ասիոյ՝ տարածքով ամենամեծ պետութիւնն է: Ներկայիս տնտեսական զարգացման գլխաւոր ուղղուածութիւնը հումքային բնոյթէն կը հրաժարի, մշակող ճիւղերու զարգացման խրախուսումը, արուեստագիտական0 յաղթահարումը եւ ժամանակակից ենթակառուցուածքներու ստեղծումը։

                                     

1. Զարգացման գլխաւոր նախադրեալները

Ղազախիստանը դասական հարթավայրային երկիր է, թոյլ ծածանող մակերեւոյթով։ Միայն հարաւարեւելեան սահմաններու երկայնքով է, որ կը ձգուին մինչեւ 5000 մ բարձրութեան լեռներ։ Մանղշլաղ թերակղզիի մակերեւոյթը համաշխարհային ովկիանոսի մակարդակէն ցած է։

                                     

2. Ջրային ցանց

Գետային ցանցը ցանցառ է, համեմատաբար խիտ է հիւսիսը եւ արեւելքը։ Ամենամեծ գետը Իրտիշն է, որ նաւարկելի է։ Սիրդարեան եւ Նարին գետերը համեմատաբար սակաւաջուր են եւ կ՛օգտագործուին ոռոգման համար, ամրան ցած հոսանքին մէջ մինչեւ Արալի ծովը հասնիլը յաճախ կը ցամաքի։ Ամենամէծ լիճը Բալխաշն է։ Լանդշաֆտները կը հեռդափոխեն հիւսիսէն հարաւ՝ անտառատափաստաններէն մինչեւ կիսաանապատներն ու անապատները։ Միջին եւ հարաւային գոտիի շատ շրջաններուն մէջ ձյան շերտի փոքր հաստութիւնը հնարաւորութիւն կու տայ նոյնիսկ ձմրան անոնք կ՛օգտագործեն որպէս արոտավայրեր։ Հարաւային շրջաններուն մէջ գիւղատնտեսութիւնը կարիք ունի արհեստական ոռոգման։

                                     

3. Բնակչութիւնը

Ղազախիստանը բազմազգ պետութիւն է։ Բնակչութեան 1/3-էն քիչ աւելի ղազախներ, 30%-ը ռուսեր, 3.7%-ը՝ ուքրաինացիներ, մնացածը ուզպէկներ, գերմանացիներ, թաթարներ եւ տասնեակ այլ ազգերու ներկայացուցիչներ։ Այժմ հետխորհրդային տարիներուն կի փոխուի բնակվութեան ազգային կազմը։ Երկիրներէն կը հեռանայ ռուսախոս բնակչութիւնը ռուսներ,ուքրաինացիներ,գերմանացիներ՝ հիմնականին որակեալ աշխատոյժը։

Ամենամեծ քաղաքներն են Ալմա Աթան, Պավլոդարը, Կարագանդան, նոր մայրաքաղաք Աստանան: Յայտնի է նաեւ Բայկանուրը, որ եղած է ԽՍՀՄ ամենամեծ տիեզերանաւակայաններէն մէկըկը գործէ նաեւ այժմ։ Այստեղէն արձակուած է աշխարհի առաջին արհեստական արբանեակը, տիեզերք թռած է Յու.Գագարինը: Առաւել խտաբնակ են Կարագանդայի եւ Ալմա Աթայի մարզերը, բնակած են արեւմտեան Կասպից ծովուն հարող, ինչպէս նաեւ կեդրոնական շրջանները։

                                     

4. Ղազախիստանի Հայերը

Ղազախիստանի հայերը բնակչութիւն հաստատած հիմնականին խորհրդայնացումէն ետք։ Հաստատուած են քաղաքներուն մէջ եւ գրաւած են արդիւնաբերութեան եւ շինարարութեան բնագաւառներուն մէջ։ Եղած են նաեւ ղեկավար աշխատանքներու մէջ։ 30-ական թուականներուն Ղազախական ԽՍՀ համայնավար խնամակալ առաջին քարտուղարի՝ հանրապետութեան մէջ ամենաբարձր պաշտօնը գրաւած է հայ ազգի Լեւոն Միրզոեանը։ 1940-ական թուականներուն հայերու թիւը բարձրացաւ ի հաշիւ հայաստանէն, վրաստանէն, ղրիմէն աքսորուածներու։ 1980-ի վերջը հայերու մէկ մասը հեռացած էր Ղազախիստանէն, իսկ 1990-էն սկսած հայերու արտագաղթը աշխուժացաւ: Հիմա Ղազախիստանի մէջ կ՛ապրի 25000 հայ:

                                     

5. Տնտեսութիւնը

Ղազախիստանը ունի հզօր տնտեսական ներուժ։ Հետ խորհրդային տարիներու տնտեսական անկմանը փոխարինած է դանդաղ բայց կայուն աճը։ Կը նկատուի արտասահմանեան գլխաւոր ներհոսք։ Հիմնական ներդրողները եւրոպական եւ ճաբոնական ընկերութիւններն են։ Տնտեսութեան առաջատար ճիւղը արդիւնաբերութիւնն է, որ կու տայ համախառն ներքին արդիւնքի գրեթէ 40%-ը։ Զարգացած են լեռնահանքային, կիզանիւթ, մետաղաձուլական, մեքենաշինական, քիմիական, սնունդի ճիւղերը։

                                     

5.1. Տնտեսութիւնը Կիզանիւթի ճիւղ

Կիւանիւթի ճիւղին մէջ առաջատարը քարածխի հանիւթն է։ Գլխաւոր հանքավայրերն են Կարագանդան եւ Էքիբաստուզը։ Մանղշլաղ եւ Բուզոնչի թերակղզիներուն մէջ կ՛արդիւնահանեն նաւթ եւ վառող կազ, որոնք խողովակաշարերով կ՛ուղարկուին երկրի արդիւաբերական կեդրոններ եւ արտասահման։

                                     

5.2. Տնտեսութիւնը Սեւ մետաղաձուլութիւն

Սեւ մետաղաձուլութեան զարգացումը տեղի կ՛ունենայ սեփական հումքի եւ վառելիքի հիմնքի վրայ։ Ամենամեծ ձեռնարկութիւնը Կարագանդայի հարեւանութեամբ գտնուող Տեմիրթաուի մետաղաձուլական գործատուն է։ Զարգացած է նաեւ պղնձաձուլութիւնը, կապարի, ցինկի, ազնիւ եւ հազուագիւտ մետաղներու ձուլումը։

                                     

5.3. Տնտեսութիւնը Քիմիական արդյունաբերութիւն

Քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւնները կ՛աշխատին նաւթ, ֆոսֆորիտներու, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութեան թափոններու հիմքի վրայ։ Կ՛արտադրեն նաւթամթերքներ, ֆոսֆորական պարարտանիւթեր, թթուներ, դեղորայք։

                                     

5.4. Տնտեսութիւնը Մեքենաշինութիւն

Մեքենաշինութիւնը արդիւնաբերութեան ամենաարագ զարգացող ճիւղերէն է։ Կ՛արտադրեն մեքենաներ եւ սարքաւորումներ լեռնահանքային ու մետաղաձուլական ձեռնրկութիւններու համար, քարաշաններ, գիւղատնտեսական այլ մեքենաներ։

                                     

5.5. Տնտեսութիւնը Սնունդի արդիւնաբերութիւն

Սնունդի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղը միսի արտադրութիւնն է, որուն մեծ կեդրոններն են Պետրոպավլովսկը, Ալմա Աթան։ Կը զբաղին նաեւ բոուսական հումքի վերամշակմամբ։ Շաքարի գործարաններ կան Ալմա Աթայի, Տալդի Կուրգանի մարզերուն մէջ։ Կասպից եւ Արալի ծովերուն մէջ, Բալխաշ լճում կը զբաղին ձկնորսութեամբ։ Ղազախիստանի ընդհանուր առմամբ թոյլ տարածքին մէջ բնակութիւնը ձեւաւորուած են քանի մը արդիւնաբերական շրջաններ եւ հանգոյցներ։

                                     

5.6. Տնտեսութիւնը Կեդրոնական շրջան

Կեդրոնական շրջանը աչք կը մտնէ ծանր արդիւնաբերութեան ճիւղերով՝ ածխարդիւնաբերութիւն, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութիւն, քիմիական արդիւնաբերութիւն։ Մեծ կեդրոններն են Կարագանդան եւ Տեմիրթաուն։

                                     

5.7. Տնտեսութիւնը Արեւելեան արդիւնաբերական շրջան

Արեւելեան արդիւնաբերական շրջանի գլխաւոր ճիւղերն են մետաղաձուլութիւնը եւ՝ լեկտրաէներգետիկան։ Խոշոր Ուստ-Կամենոգորսկը Պավլոդարը:

                                     

5.8. Տնտեսութիւնը Հիւսիսային Ղազախիստան

Հիւսիսային Ղազախիստանի մէջ նոյնպէս ձեւաւորուած է բազմաճիւղ արդիւնաբերութիւն։ Կ՛արդիւնահանուին երկաթաքար, որ կ՛արտահանուին Ռուսաստան, Հարաւային Ուրալի մետաղաձուլական գործարաններ։ Քարիւղի հետ առնջուած գործերը զարգացած է բազմաճիւղ մեքենաշինութեան, Կուստանայի մէջ՝ ինքնաշարժի շինութեան մէջ։

                                     

5.9. Տնտեսութիւնը Արեւմտեան Ղազախիստան

Արեւմտեան Ղազախիստանի մէջ՝ կասպից ծովին հարող շրջաններուն մէջ կը ձեւաւորուին արդիւնաբերական հանգոյցներ նաւթի եւ կազի հանոյթի վերամշակման հիմքի վրայ։ Կ՛արդիւնահանեն նաեւ քրոմիտ, նիկել, կոբալտ, ֆոսֆորիտներ: Ղազախիստանի գիւղատնտեսութեան համախառն ներքին արդիւնքի կէսէն աւելին կու տայ անասնաբուծութեան, որուն համար կերային բազա կը հանդիսանան ատապատային եւ կիսաանապատային գոտիներու ընդարձակ արոտավայրերը։ Գլխաւոր ճյուղը ոչխարաբուծութիւնն է։ Բուսաբուծութեան ոլորտին մէջ գլխաւորը հացահատիկի մշակումն է։ Այդպիսին այն դարձաւ անցեալ դարու 60-ական թուականներէն։ ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետւթիւններու միասնական ջանքերով հիմնադրուեցան բազմաթիւ խոշոր տնտեսութիւններ, որոնք մասնագիտացան ցորենի մշակութեան մէջ։ Հարաւային շրջաններուն մէջ կը մշակեն նաեւ բրինձ, կորեկ, շաքարի ճակնդեղ, բամբակ, արեւածաղիկ, գետնախնձոր։ Ոռոգովի 7.3 միլիոն հեկթար հողահանդերուն մէջ կը ստանան կայուն բերք։

                                     

6. Փոխադրամիջոց

Երկաթուղային ցանցի երկարութիւնը կը գերազանցէ 13 հազար քմ-ը, սակայն այդ երկրի հսկայական մակերեսի համար բաւարար չէ։ Երկաթուղիներու ոչ մեծ խտութիւնը կը լռացուի ինքնաշարժի նճամբաներով, որոնց մեծ մասը երկրի տարածքը հատող ինքնաշարժի ճամբաներ են։ Ինքնաշարժի ճամաբաներուն ընդհանուր երկարութիւնը 260 հազար քմ է։

                                     

7. Արտաքին տնտեսական կապերը

Ղազախիստանը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման համակարգին մէջ աւելի յայտնի է արտահանումով, քան ներմուծումով։ Արտահանած է նաւթ ու նաւթամթերքներ, մետաղներ, քիմիկատներ, հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ։ Կը ներմծէ մեքենաներ ու սարքավորումներ։ Գլխաւոր գործընկերներն են Ռուսաստան,Գերմանիա, Չինաստանը:

                                     

8. Արտաքին յղումներ

  • Ղազախիստանի նախագահի կայք
  • Ղազախիստանի Հայ Համայնք
  • Ղազախիստանի համացանց հանրագիտարան
  • Ղազախիստանի կառավարութեան կայք
  • Ղազախիստանը Հանրագիտարանին մէջ
  • Վիքիմեդիային մեջ Ղազախստան

Կաղապար:ԱՊՀ Կաղապար:Եւրոպական երկրներ Կաղապար:Ասիական երկրներ Կաղապար:Թյուրքական խորհուրդ Կաղապար:Կենտրոնական Ասիայի երկրներ

                                     
  • Քաղաք Քարականտա ղազ. Қарағанды Երկիր Ղասախիստան Ենթարկում Վարչական կենտրոն Հիմնադրուած է 1931 Տուեալ կարգավիճակում 1934 Տարածութիւն 497 800 000 քառակուսի

Users also searched:

...
...
...