Back

ⓘ Հոգեբանութեան մեթոտներ




                                     

ⓘ Հոգեբանութեան մեթոտներ

Հոգեբանութեան մեթոտներ, հետազոտական միջոցներու, գործիքներու համակազմ հոգեկան տարբեր երեւոյթներու, գործընթացներու առանձնահատկութիւններու, օրինաչափութիւններու հետազոտութեան համար։ Ընդհանուր առմամբ, մեթոտը կարելի է սահմանել որպէս միջոց հետազոտութեան նպատակակէտի եւ առարկայի ճանաչողութեան մեջ արդիւնքներու հասնելու համար։ Հետազոտութեան առարկայի սահմանումը եւ հետազոտութեան համապատասխան մեթոտի ընտրութիւնը կախուած է հետազոտողի տեսական ուղղուածութենէն, անոր համար ալ մեթոտը կարելի է դիտարկել որպէս տեսական, յղացական սկզբունքներու համագումար, որոնց համագումարը կը կազմէ գիտութեան մեթոտաբանութիւնը: Հետազոտութեան մեթոտներուն մէջ կը որոշարկէ, կառարկայանայ գիտութեան մեթոտաբանութիւնը, իրենց հերթին, մեթոտները կորոշարկուին ուսումնասիրող նպատակակէտի եւ առարկայի վերաբերեալ տուեալներու հաւագրման, վերլուծութեան տարբեր ընթացակարգերու, ներգործութեան, եւ կանոններու մէջ։ ՙՄեթոտի առարկայացման արդիւնքը մեթոտաբանութիւնն է:

                                     

1. Գիտության մեթոտաբանութիւն

Ցանկացած գիտութիւն արդիւնավետ զարգանալու համար կը հիմնուի որոշակի սկզբնական դրոյթներու վրայ, որոնք կը պատկերացնեն ուսումնասիրող երեւոյթներու վերաբերեալ։ Այդպիսի դրոյթներու դերին մէջ հանդէս կուգայ գիտութեան մեթոտաբանութիւնը եւ տեսութիւնը: Գիտության մեթոդաբանությունը ցույց է տալիս, թե ինչ պետք է ուսումնասիրի տվյալ գիտությունը, կուղենշէ այն միջոցներու մշակումը, որոնք թոյլ կուտան հեշտութեամբ դուրս բերել ուսումնասիրող երեւոյթի առանձնահատկութիւնները, այսինքն՝ կառաջադրէ տուեալ գիտութեանը համապատասխանող մեթոտներու համակազմ:

Մեթոտաբանութիւնը տեսական եւ գործնական գործունէութեան կազմակերպման եւ կառուցման սկզբունքներու եւ միջոցներու համակարգ է, ինչպէս նաեւ ուսւմունք այդ համակարգի մասին։ Այն հանդէս կուգայ որպէս շրջապատող իրականութեան ճանաչողութեան գիտականօրէն եւ հասարակայնօրէն հաստատուած սկզբունքներու եւ օրինակելի համակարգ, տեսական անդրադարձի, վերլուծութեան ձեւ։ Կառանձնացնեն գիտութեան մեթոտաբանութեան երեք հիմնական մակարդակներ.

  • Յատուկ մեթոտաբանութիւն կամ հենց յատկապէս գիտութեան մեթոտաբանութիւն. թոյլ կուտայ տուեալ գիտութեանը ձեւակերպելու սեփական ներգիտական կանոններն ու օրինաչափութիւնները, որոնք կը վերաբերին հենց իր կողմէն ուսումնասիրող երեւոյթներուն
  • Մասնաւոր մեթոտաբանութիւն. յատկապէս գիտութեան հետազոտական հնարներու, մեթոտներու, միջոցներու համագումար ուսումնասիրող երեւոյթներու վերաբերեալ տուեալներու հաւաքագրման, վերլուծութեան համար
  • Ընդհանուր՝ փիլիսոփայական, մեթոտաբանութիւն. կապահովէ հստակ պատկերացումներ աշխարհի զարգացման մասին առավել ընդհանուր կանոններու, օրինաչափութիւններու վերաբերեալ։ Որպէս համընդհանուր գիտական մեթոտներ հանդէս կուգայ գիտական վերլուծութեան, համադրականութեան մեթոտները, վատ հաղորդիչ մեթոտը, մոտելավորման, դասակարգման մեթոտները, որոնք կը կիրառուին գիտութեան ցանկացած բնագաւառին մէջ
                                     

1.1. Գիտության մեթոտաբանութիւն Ընդհանուր մեթոտաբանական սկզբունքներ

Հոգեբանական գիտութեան ընդհանուր մեթոտաբանական սկզբունքները հիմնուած են աշխարհի ճանաչողութեան վատ հաղորդական-մատերիալիստական մօտեցման վրայ։ Հիմնական սկզբունքներն են.

  • Էութիւնը առաջնային է, իսկ գիտակցութիւնը՝ երկրորդային. "էութիւնը կը գտնուի անընդհատ շարժման, զարգացման մէջ եւ կենթարկէ հետեւեալ կանոններուն. հակադրութիւններու պայքար եւ միասնութիւն, քանակական փոփոխութիւններէն՝ որակական փոփոխութիւններ, բացասման բացասում",
  • Էութեան շարժումն ու փոխազդեցութիւնը կը որոշէ առարկայական իրականութեան երեւոյթներու, մասնաւորապէս՝ հոգեկանի առանձնահատկութիւնները։
  • Հոգեկան բարձր զարգացած էութեան հատկութիւն է, գլխուղեղի գործառոյթ։
  • Շրջապատող աշխարհը եւ հոգեկանը անցած են բարեշրջութեան եւ զարգացման երկարատեւ ճանապարհ
  • Մեզ շրջապատող աշխարհը նիւթական է՝ կազմուած էութենէն
                                     

1.2. Գիտության մեթոտաբանութիւն Յատուկ մեթոտաբանական սկզբունքներ

Հոգեբանութեան յատուկ մեթոտաբանական սկզբունքներն են.

  • Զարգացման սկզբունք. կը նշանակէ, որ հոգեկանը կարող է հստակ բացատրել միայն այն դէպքին մէջ, երբ դիտարկուի զարգացման գործընթացքին մէջ եւ որպէս այդ զարգացման արդիւնք։
  • Անձնային մօտեցման սկզբունք. հետազոտողներուն կողմնորոշէ մարդու անհատական, սոցիալ-հոգեբանական բոլոր առանձնահատկութիւններու վրայ
  • Որոշականութեան պատճառականութեան սկզբունք. հոգեկան երեւոյթներու պատճառականութիւնը կը նշանակէ, որ անոնք կը միջնորդաւորեն բնական եւ սոցիալական պայմաններով եւ կը փոխուին այդ պայմաններու փոփոխութեամբ։
  • Գործունէութեան եւ գիտակցութեան միասնութիւն. կը նշանակէ, որ գիտակցութիւնն ու գործունէութիւնը հակադիր չեն միմեանց, բայց նոյնական ալ չեն, այլ կը կազմեն անքակտելի միասնութիւն։ Գիտակցութիւնը կը ծագի, կը զարգանայ եւ կը յարէ գործունէութեան մէջ, գործունէութիւնն ալ հանդէս կուգայ որպէս գիտակցութեան գործունեայ ձեւ. գիտակցութիւնը կապահովէ գործունէութեան աշխոյժութիւնը։


                                     

1.3. Գիտության մեթոտաբանութիւն Մասնաւոր մեթոտաբանական սկզբունքներ

Հոգեբանութեան մասնաւոր մեթոտաբանաութիւնը իրենմէ կը ներկայացնէ յատկապէս հոգեկան երեւոյթներու, անոնց ենթատեսակներու ուսումնասիրութեան մեթոտներն ու մեթոտիկաները; Անոնց օգտագործումը կը կարգաւորէ հետեւեալ կանոններով.

  • Հոգեկան երեւոյթներու եւ գործընթացներու յայտնութեան բնոյթն պայմանաւորուած է անոնց առանձնահատկութիւններով եւ հատկութիւններով,
  • Հոգեբանական հետազոտութեան յատկապէս մեթոտիկաներու կիրառութիւնը կենթարկէ թուաբանական-վիճակագրական վերլուծութեան եւ ընդհանրացման,
  • Հոգեբանական բոլոր հետազոտութիւնները պետք է անցկացուին համապատասխան ծրագիրերու, նախագիծերու համաձայն
                                     

2. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը

Հոգեբանութեան մէջ կօգտագործեն բազմազան եւ բազմաքանակ մեթոտներ, որոնց առանձնացումն ու թուարկումը բաւական բարդ է։ Իհարկէ, դժուարութիւնը կը կայանայ ոչ այնքան քանակութեան, որքան անոնց զարգացման ուժականութեան մէջ։ Նոր մեթոտներու ստեղծմանը զուգահեռ տեղի կունենայ արդէն յայտնի մեթոտական ընթացակարգերու անընդհատ վերամշակում, կը շտկէ՝ կախուած անոնց կիրառութեան առանձին պայմաններէն։ Բազմազանութեան հետ մէկտեղ՝ հոգեբանական հետազոտութիւններու արդիւնավետ անցկացումը, մարդկանց եւ կենդանիներու հոգեկան ոլորտի մասնագիտացուած ուսումնասիրումը կը պահանջէ հստակ կողմնորոշում գիտութեան գործիքակազմի մէջ։ Այս խնդիր լուծման համար առաջադրուած են հոգեբանական մեթոտներու դասակարգման տարբեր եղանակներ:

                                     

2.1. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ հետազոտուողներու տրուած պատասխաններու տեսակ

Ըստ հետազոտուողներու տրուած պատասխաններու բնոյթի՝ մեթոտները կը բաժնուին հետեւեալ խումբերու.

  • Ենթարկական մեթոտներ. այս շարքին կը դասուանդեն այն մեթոտները, որոնց կիրառութեան արդիւնքին մէջ ստացած տուեալները հիմնուած են առարկայական ցուցանիշներու վրայ՝ որպէս հետազոտողի կողմէն իրականացրած որոշակի գործունէութեան արդիւնք կամ որոշակի սարքավորումներու արդիւնք, որոնք կը գրանցուին հետազոտուողի բնախօսական հակազդեցութիւնները մեթոտի կիրառման ընթացքին։ Հոգեբանական հետազոտութիւններուն մէջ փորձարկողին կառաջարկեն սովորաբար որոշակի խնդիր լուծել, իսկ ստացած տուեալներու համաձայն՝ դատողութիւն կառնէ այս կամ այն հոգեբանական որակի վերաբերեալ։ Այս խումբին կը պատկանին ձեռքբերման, միտքի քնութիւնները, հոգեշարժողական մեթոտիկաները, գործուն պատասխաններով գիտափորձերը՝ օրինակ ազդեցութեան ժամանակի չափումը եւ այլն։
  • Ենթարկական մեթոտներ. եթէ հետազոտուողի պատասխանները կը տրուին արտայայտութիւններու, ըսելիք ձեւով, ապա կը խօսինք ենթարկական մեթոտի մասին, քանի որ տրուած պատասխանները կը հիմնուին հետազոտուողի ենթարկական տպաւորութիւններու, իր հետ անցեալին տեղի ունեցած կամ ներկայիս տեղի ունեցողի ենթարկական գնահատականներու վրայ, երբեմն ալ ասուաը կը վերաբերի ապագային։ Այս տեսանկիւնէն՝ նոյնիսկ տարրական ազդանշանի յայտնաբերումը խօսքային պատասխաններու ձեւով, օրինակ՝ "կը տեսնեմ", "կը զգամ", "կը լսեմ" եւ այլն, նոյնպէս պետք է դասել ենթարկական մեթոտներու շարքին, քանի որ հետազոտողը ներհայեցման միջոցով կը դատէ իր մօտ այս կամ այս զգայարան ազդեցութիւնը առկայութեան կամ բացակայութեան մասին։ Այս մեթոտական սկզբունքի համաձայն՝ ենթարկական մեթոտներու շարքին կը դասաուանդենզրոյցը, ինքնակենսագրական, ինքնագնահատման մեթոտիկաները, հարցարանները այդ թիւին մէջ՝ անձնական, գիտափորձի համապատասխան տարբերակները, սոցիալ-հոգեբանական եւ թերապեւտիկ մեթոտներու մեծ մասը, հոգեմարմնական մեթոտիկաները, ինքնադիտումը: Իհարկէ, հետազոտողի պատասխաններով, որոնք կը համարուին ուսումնասիրութեան առարկայ։ Պետք է նաեւ հաշուի առնել ենթակայ-առարկայի հարաբերութիւնները. հետազոտողը՝ որպէս ճանաչողութեան ենթակայ, ենթակայութիւնը իր տարրը կը ներդէ ստացած արդիւնքներու մէջ, քանի որ կիրականացնէ պատասխաններու ամրագրելը, տուեալներու մեկնաբանութիւն։ Արդիւնքին մէջ կը ստացուի, այսպէս կոչուած, "երկակի ենթակայութիւն": Սովորաբար ենթակայութեան այս կողմը բաց կը թողէ այս դասակարգման շրջանակներուն մէջ
  • Գործունեայ մեթոտներ. հիմնուած են այն ենթադրութեան վրայ, որ բազմատարբերակային որոշումներով իրավիճակներուն մէջ հետազոտուողը կուտայ պատասխանի այնպիսի տարբերակ, որ կը համապատասխանէ անոր անձնային որակներուն, անձի ուղղուածութեանը։ Անոր ձգտումները, դիրքորոշումները, դրդապատճառները, խնդիրները գործունեայ են դուրս՝ պատասխաններու ձեւով։ Հետեւաբար, այդպիսի ազդեցութիւններու հիման վրայ՝ կարելի է վերակառուցել անոր ներաշխարհը։ Կենթադրէ, օրինակ՝ մեկնաբանել բազմանշանակ նկարները շարադրական քննութիւն, առաջադրուած իրավիճակի վերլուծութեան առանձնահատկութիւնները, պարզաբանել անորոշ բծերը Ռորշարխի "թանաքաբծեր", ավարտել անվարտ նախադասութիւնները եւ այլն

Որպէս այս դասակարգման որոշակին մէջ՝ հանդէս կուգայ գերմանացի հետազոտողներու առաջադրած մօտեցումը, ըստ որու՝ հոգեբանութեան հետազոտական գործիքակազմը կը բաժանուի դատողութեան, ձեռքբերման եւ մեկնաբանման մեթոտներու: Առաջինը՝ ենթարկական մեթոտներն են, երկրորդը՝ առարկայական, երրորդը՝ գործունեայ։



                                     

2.2. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ հետազոտութեան առարկայի

Հետազոտութեան առարկայի համապատասխան մեթոտները կը բաժանուին հետեւեալ խումբերու.

  • կենդանիներու ուսումնասիրման մեթոտներ,
  • սոցիալական խումբերու ուսումնասիրման մեթոտներ,
  • մարդու ուսումնասիրման մեթոտներ,
  • զանգուածային հաղորդակցութիւններու ուսումնասիրման մեթոտներ։

Ըստ հետազոտութեան առարկայի հոգեբանական մեթոտները կը բաժանուին.

  • հոգեկան հատկութիւններու ուսումնասիրման մեթոտներ,
  • Վարքի ուսումնասիրման մեթոտներ։
  • անձի ուսումնասիրման մեթոտներ,
  • հոգեկան գործընթացներու ուսումնասիրման մեթոտներ,
  • հոգեկան վիճակներու ուսումնասիրման մեթոտներ,

Գոյութիւն ունի նաեւ մեթոտներու առաւել մասնաւոր դասակարգին մէջ՝ ըստ հետազոտութեան առարկայի.

  • անձի ուսումնասիրող բաղադրիչի համաձայն. ընդունակութիւններու, միտքի, խառնուածքի, հետաքրքրութիւններու, բնավորութեան գիծերու քննութիւններ եւ այլն։
                                     

2.3. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ գիտակարգերու

Հոգեբանական մեթոտները կարելի է դասակարգել եւ այն գիտակարգերու համապատասխան, որոնց կողմէն առաւելապէս կը մշակեն անոնք.

  • անձի հոգեբանութեան մեթոտներ,
  • Հոգեբանա-մանկավարժական մեթոտներ եւ այլն
  • հոգեբնագիտական մեթոտներ,
  • սոցիալ-հոգեբանական մեթոտներ,
  • զոհոգեբանութեան մեթոդներ,
                                     

2.4. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ ուսումնասիրող առարկայի նկատմամբ ունեցած ազդեցութեան

Ուսումնասիրող առարկայի նկատմամբ ունեցած ազդեցութեան բնոյթի եւ նպատակի համաձայն՝ կառանձնանան հետազոտական, զննողական ախտացոյց, խորհրդատուական եւ հոգեշտկողական մեթոտներ։

  • Հոգեշտկողական մեթոտներ. անձի վրայ ազդեցութեան միջոցներ, որ հոգեբանական օգնութեան կարիք ունի, ուղղուած են անոր հոգեկան ոլորտի ու վարքի շտկմանը։ Հոգեշտկումը կը կրէ գործնական-կիրառական բնոյթ եւ միջբնագաւառային հետաքրքրութիւններու կը ոլորտէ, ինչպէս օրինակ՝ իրաւաբանական եւ դարմանական հոգեբանութեան, աշխատանքային սփորդի, քաղաքական հոգեբանութեան եւ այլն։ Հիմնական ձեւերն են մտաբուժութիւն, հոգեախտացոյց՝ յատկապէս առաջադրանքներով, գործունեայ մարզանքը
  • Հետազոտական մեթոտներ, որոնք թոյլ կուտան էական գիտելիք ձեռք բերել հետազոտութեան առարկայի վերաբերյալ։ Այս մեթոտներու օգնութեամբ հնարավոր է ոչ միայն այս կամ այն հոգեկան երեւոյթի բացատրումն ու հաստատումը, այլեւ անոնց զարգացման կանխատեսումը, նոյնիսկ՝ դրսեւորման կանխարգելումը։ Այս խումբին կը դասուին փորձարակական մեթոտիկաները, դիտումը, զրոյցը, հարցումը, մոտելավորումը, որոնք կը կիրառուին այս կամ այն օրինաչափութեան կամ փաստի յայտնաբերման կամ հաստատման համար։
  • Հոգեբանական խորհրդատուութեան մեթոտներ. հետազոտութեան առարկայիմարդ, խումբ վրայ խորհրդատուի ներազդեցութեան միջոցներ, ովքեր հոգեբանական օգնութեան կարիք ունին՝ առանց իրենց կենսագործունէութեան մէջ անմիջական ներգրաւման եւ անոնց հոգեկան ոլորտի ուղղակի կարգավորման։ Խորհրդատուութիւնը այցելուի եւ մասնագետի շփման՝ հատուկ կազմակերպուած գործընթացք է, որու նպատակն է իրականցնել այցելուի հոգեկան լրացուցիչ հնարաւորութիւնները, ընդունակութիւնները, որոնք թոյլ կուտան ելք գտնելու կեանքի դժուար իրավիճակներուն մէջ։ Խորհրդատուութիւնը մեծապէս ուղղուած է այցելուի ինքնաճանաչմանը, սոցիալական, մասնագիտական հարմարմանը եւ այլն։ Սովորաբար, հոգեբանական խորհրդատուութեան ընթացքին առկայ են ուսուցանման, մտաբուժութեան տարրեր։ Սակայն վերջիններէն խորհրդատուութիւնը կը տարբերի անոնցմով, որ չի կեդրոնանար այցելուի տրուած տեղեկութեան վրայ, այլ կարեւոր կը դառնայ փոխազդեցութեան գործընթացը, այցելուի անձնային միջոցները։ Հիմնական ձեւերն են. մարզանքները, օրինակները, ցուցադրական փորձերը, զրոյցները։ Հասկնալի է, որ խորհրդատուութեան ընթացքին կարող է կիրառել հոգեախտացոյցի ամբողջ գործիքակազմը
  • Զննողական մեթոտներ, որոնք ուսումնասիրող առարկայի վերաբերեալ նոր գիտելիք չեն յանձներ, բայց թոյլ կուտան հաստատել առարկայի այս կամ այն առանձնահատկութեան առկայութիւնը բացակայութիւնը, զարգացման մակարդակը։ Այս մեթոտներն աւելի շատ ախտացոյց նշանակութիւն ունին։ Անոնց շարքին կը դասուին թեստավորման բոլոր տեսակները, սոցիալ-հոգեբանական շատ քննութիւններ, որոնք չունին փորձարակական բնոյթ։ Յաճախ ախտացոյց բնոյթ ունին նաեւ դիտումը, զրոյցը, հարցումը։
                                     

2.5. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ առաջադրուող գրգռիչ նիւթի

Ըստ հետազոտոուողին առաջադրուող գրգռիչ նիւթի եւ անոր պատասխաններու ձեւի՝ մեթոտները կը բաժնուին.

  • Խօսքային-ոչ խօսքային մեթոտներ. գրգռիչը խօսքային է, իսկ պատասխանը՝ ոչ խօսքային։
  • Ոչ վխօսքային-խօսքային մեթոտներ. գրգիռ ոչ խօսքային, իսկ պատասխանը՝ խօսքային։
  • Խօսքային բառական մեթոտներ. եւ՛ գրգրիչը, եւ՛ պատասխանը խօսքային են։
  • Ոչ խօսքային մեթոտներ. երկուքն ալ ոչ խօսքային բնոյթ կը կրեն։

Եթէ ուշադրութիւն կը դարձնէ միայն գրգիռի ձեւին, ապա կառանձնացնեն միայն խօսքային եւ ոչ խօսքային մեթոտներ:

                                     

2.6. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ ուսումնասիրող մասնակիցներու քանակի

Դասակարգման այս չափանիշի համաձայն՝ կը տարբերին անհատական եւ խմբային մեթոտներ։ Երբ մեթոդը նախատեսուած է մէկ հետազոտողի հետ աշխատանքի համար, ապա այդ մեթոտը անհատական է։ Մէկէն աւելի մասնակիցներու համար կը կիրառեն խմբային մեթոտներ։ Անոր հետ մէկտեղ կառանձնացնեն խմբային մեթոտի տարատեսակներ. հենց խմբային, հաւաքական եւ զանգուածային:

Խմբային մեթոտը հիմնուած է ուղղահայաց հարաբերութիւններու վրայ։ Ըստ էութեան այս անհատական մեթոտի կիրականացնէ մի քանի մասնակիցներու հետ։ Ութը Մասնակիցներու՝ միմեանց վրայ ազդեցութիւնը կամ կը բացակայի, կամ կանտեսէ։ Հաւաքական տարբերակին մէջ ազդեցութեան այս տեսակը ոչ միայն նկատի կառնենք, այլեւ առանձնահատուկ կը խթանէ։ Հորիզոնական հարաբերութիւնները առաւել կարեւոր կը դառնան, քան ուղղահայաց հարաբերութիւնները։ Զանգուածային տարբերակը միջանկեալ դիրք կը զբաղեցնէ: Կը կիրառէ այն դէպքին մէջ, երբ խումբը նշանակելէն չափերով եւ կառուցուածքաւորուած չէ։ Սովորաբար անոնք ոչ կազմակերպուած, տարերային խումբերն են։ Ան կարող է ըլլալ մարդկանց պատահական կուտակին մէջ, որեւէ համերգի, դասախօսութեան հաւաքուած մարդկանց, երկրպագուներու լսարան։ Այս դէպքին մէջ հորիզոնական հարաբերութիւնները կիրականացնեն կազմակերպուածութեան շատ ցածր մակարդակի վրայ՝ հիմնականին "վարակի" եւ "ընդօրինակման" մեքենականութիւններով։ Ուղղահայաց կապերը նոյնէպ կիրացնեն ցածր կազմակերպուածութեամբ՝ "ներշնչանքի" եւ "ընդօրինակման" միջոցով:

Հոգեբանական մեթոտներու մեծամասնութիւնը կարելի է անցկացնել եւ՛ անհատական, եւ՛ խմբային ձեւերով։ Անոր համար, նախընտրելի է խօսիլ ոչ այնքան այս չափանիշով մեթոտներու տարբերութեան, որքան մեթոտական տարբեր եղանակներու մասին:



                                     

2.7. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ միօրինակութեան աստիճանի

Ըստ միօրինակութեան միարկութեան աստիճանի՝ մեթոտները կը բաժնուին չափանշուած չափանիշ եւ ոչ չափանշուած ոչ չափանիշ խումբերու։ Չափանշութիւնը կը վերաբերի, առաջին հերթին, ընթացակարգին, այսինքն՝ հետազոտողի եւ հետազոտողի գործողութիւններու յաջորդականութեանը եւ բնոյթին, պատասխաններու եւ գրգռիչի տեսակին եւ ռեժիմին։ Յաճախ չափանշութեան մէջ հասկացութիւնը կը ներառուի եւ եսթոնիական ցուցանիշներու առկայութիւն, որոնց հետ կարելի է համեմատել յատկապէս հետազոտութեան տուեալներ։ Շատ յաճախ, այս դէպքին մէջ խօսք կը գնէ, այսպէս կոչուած, "չափանիշ սանդղակներու" մասին, որոնք հոգեախտացոյց մեթոտիկաներու անբաժանելի մասե կը կազմեն:

Մեթոտները կարող են ըլլալ ամբողջութեամբ կամ մասնակի չափանշուած։ Հոգեբանական հարցազրոյցի համար, ուրտեղ կը բացակային եսթոնիական ցուցանիշները, միարկութեան կենթարկուին ընթացակարգը կիսաչափանշուած տարբերակ:

                                     

2.8. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ հրահանգի տեսակի եւ առկայութեան

Մեթոտներու մեծ մասը կենթադրէ հետազոտողին իրազեկին մէջ հետազոտութեան գործընթացքին համապատասխան գործողութիւններու եւ պատասխաններու վերաբերեալ։ Նման հրահանգաւորումը կը տրուի կամ բանաւոր կամ գրաւոր, ինչ որոշակիօրէն կը կարգաւորէ հետազոտողի վարքը։ Հրահանգի մանրամասնութիւնը, կրկնութիւնը, հստակութիւնը, հասկանալիութիւնը եւ այլ յառաչափեր, կը որոշեն հետազոտութեան յատկապէս խնդիրներու եւ պայմաններու համաձայն, այդ թիւին եւ հետազոտական ընտրանքի հիման վրայ։ Այսպիսի մեթոտները կը կոչուին հրահանգով մեթոտներ։ Սակայն, հոգեբանութեան մեթոտական համակազմում կան նաեւ առանց հրահանգի մեթոտներ, որոնք նպատակ չունին՝ հետազոտողին տեղեկացնելու հետազոտութեան ընթացքին մէջ իր կողմէն իրականացուելիք դերի մասին։ Այդպիսի են, օրինակ՝ թաքնուած դիտելը։

Հրահանգի տեսակէն ելլելով՝ հոգեբանութեան մէջ կառանձնացնեն մեթոտներու երկու դասակարգերու մէջ։ Առաջին էութիւնը կը կայանայ անոնց մէջ, որ եթէ հրահանգը հետազոտողին կուտայ իր աշխատանքի համար բաւարար տեղեկութիւն, ապա կը խօսին ամբողջական հրահանգով մեթոտներու մասին։ Եթէ մեթոտի մտահղացմամբ կը տրուին այնպիսի տեղեկութիւնները, որոնք թոյլ կուտան հետազոտողին կանոնաւոր գործել հետազոտութեան միայն սկզբնական փուլերուն մէջ, իսկ յետոյ ան հնարաւորութիւն չունի տեղեկատուութիւն ստանալու, ապա կը խօսին ինքնահրահանգով մեթոտի մասին։ Կ՛ենթադրուի, որ աշխատանքի մէջ ներգրաւելով՝ հետազոտողը ինքնուրոյն կը խորացնէ եւ կընդլայնէ սկզբնական ստացած հրահանգը:

Մէկ այլ դասակարգին մէջ նկատի կառնէ հանգամանքը, որ հրահանգով կարելի է կանխատեսել հետազոտողի ինքնուրոյնութեան տարբեր աստիճան գրգռին պատասխանելիս։ Մեթոտները կը բաժանուին ազատ եւ հարկադրական հրահանգով մեթոտներու։ Ազատ հրահանգը թոյլ կուտայ պատասխանելու ցանկացած ձեւով ու հանգամանք ստորոգութիւնով, այդ թիւին մէջ՝ անորոշ ։ Հարկադրական հրահանգը խիստ կը կանոնակարգէ պատասխաններու հանգամանք ստորոգութիւնը, որոնցմէ հետազոտողը կարող է ընտրել որոշակի քանակութեամբ, սովորաբար՝ մէկը։ Շատ յաճախ, նախատեսած պատասխաններու համակարգը ներակայացուած է այլ ընտրանքային տարբերակներով "այո-ոչ", "կը տեսնեմ-չեմ տեսներ" եւ այլն:

                                     

2.9. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ հետազոտութեան նիւթատեխնիկական ապահովածութեան

Հետազոտութեան նիւթատեխնիկական ապահովածութեան չափանիշի համաձայն՝ կառանձնացնեն սարքաւորումային, առանց սարքաւորումներու եւ ազատ մեթոտներ։

  • Ազատ մեթոտներու առանձնացումը պայմանական է։ Այստեղ կը դասուին այնպիսի մեթոտներ, որոնք խիստ կախուածութիւն չունին ընթացակարգէն, սարքաւորումային կամ ապահովածութիւնէն։ Ի Վերջոյ աւելի շատ կախուած է հետազոտողի հնարաւորութիւններէն, հետազոտական խնդիրներէն, քան մեթոտի պահանջներէն։ Այսպիսի մեթոտներ կարող են ըլլալ հարցազրոյցը, զրոյցը, դիտելը, կենսագրական մեթոտի եւ մտարուեստութեան որոշ տեսակներ, որոնք կարող են անցկացնել եւ հատուկ կազմակերպուած պայմաններու մէջ եւ սովորական։ Գործունէութեան արդիւնքներու վերլուծութեան, փաստաթղթերու ուսումնասիրութեան մեթոտները, որպէս կանոն, կը դասուին հենց ազատ ընթացակարգով մեթոտներու շարքին
  • Սարքաւորումային մեթոտները կենթադրեն այս կամ այն տեխնիկական միջոցի առկայութիւն, որոնց կիրառումը սովորաբար արդիւնավետ ստեղծած է որոշակի պայմաններուն մէջ ։ Սարքաւորումային հագեցուածութիւնը, բարդութիւնն ու արժէքը կարող է տատանել բաւական լայն տիրոյթին մէջ. տարրական վայկեանաչափէն մինչեւ նուրմ էլեկտրոկազմութեան։ Անոր հետ մէկտեղ սարքաւորումներու օգտագործումը սովորաբար կը վերաբերի ուսումնասիրող առարկայի վերաբերեալ տուեալներու հաւաքագրման փուլին։ Սարքաւորումային հագեցուածութիւն մեծամասամբ ունին հոգեբնախօսական մեթոտները, հոգեշարժողական քննութիւնները, հակազդեցութեան ժամանակի չափման մեթոտները, հոգեմարմնական մեթոտները
  • Ոչ սարքաւորումային մեթոտները հատուկ տեխնիկական միջոցներ չեն պահանջէր եւ կը սահմանափակեն միայն թղթով եւ մատիտով գրիչով, անոր համար ալ ստացած են "թուղթ-մատիտ" մեթոտներ անուանումը։ Չնայած այս մեթոտներու կիրառութիւնը կուղէ ոչ շատ բարդ տեխնիկայի օգտագործմամբ՝ ժամացոյց, վայրկյանաչափ եւ այլն։ Գրգռիչ նիւթը կառաջադրէ կամ պատկերու, պարզ առարկաներու երկրաչափական կերպարաններ կամ բնաբաններու միջոցով գրական հատուածներ, հատուկ խօսքային առաջադրանքներ։ Հետազոտողի խօսքային պատասխանները կը գրանցեն համապատասխան արձանագրութեան մէջ, կամրագրեն նաեւ ոչ բառական պատասխանները։ Գրեթէ այսպիսի բոլոր մեթոտները կը նախատեսեն պատասխաններու հատուկ մշակուած պարապութեան մէջ, ինչ կը պայմանաւորէ անոնց այլ անուանումը՝ պարապութեան մեթոտներ։ Մեծամասամբ դէպքերուն մէջ, պարապութեան մէջ կը վերարտադրէ եւ գրգռիչ նիւթը, նաեւ կը ներկայացնէ հրահանգը, երբեմն ալ՝ տուեալներու վերամշակման վերաբերեալ պարզաբանումներ։ Պարապութեան մեթոտներու բնութագրական տեսակներ են Վեքսլերի, Քետտելի, Ռոզենցվեյգի քննութիւնները, տեպինգ-քննութիւնը կրճատ տարբերակով, ինքնակենսագրութիւնը եւ այլն
                                     

2.10. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ ճանաչողական հնարաւորութիւններու

Վերջին ժամանակներուն առաջադրուած է մեթոտներու դասակարգին մէջ՝ ըստ անոնց ճանաչողական հնարաւորութիւններու եւ նախատեսոուածութեան. բացատրական, նկարագրական, գործնական: Այս դասակարգման նախատիպը Ուիլհելմ Տիլթեյի ու անոր հետեւորդ Էտուարտ Շպրանգերի կողմէն առաջադրած հոգեբանական գիտութեան՝ երկու մասի կառանձնացնէ. բնագիտական, որ կը հիմնուի պատճառական-տրամաբանական վերլուծութեան վրայ, հոգեւոր-գիտական, որ կը հիմնուի համադրոյթի եւ մտատես հասկացման վրայ եւ ընդունակ է միայն նկարագրութեան:

"Բացատրական" մեթոտներու խումբը կը ներառէ մետագիտական համընդհանուր գիտական մեթոտներ՝ մաթեմաթիկական ձեւավորում, վիճակագրական վերլուծութիւն, ընդհանուր գիտական մեթոտներ՝ դիտել եւ գիտափորձ, յատկապէս գիտական մեթոտներ՝ քննութիւններ, գործունէութեան արդիւնքներու վերլուծութիւն, եւ հարցում։

"Նկարագրական" մեթոտներուն կը դասուին ներհայեցութիւն, ինքնահաշուետուութիւնը, ներառուած դիտելը, անշօշափելի լսելը, զրոյցը՝ որպէս երկխօսութիւն, կենսագրական մեթոտը, ուրիշի ներշախարհի մեկնաբանութիւնը, մտատեսութիւն, մեկնաբանական։

"Գործնական" մեթոտներու խումբը կը կազմեն հոգեբանական խորհրդատուութեան, մտաբուժութեան, հոգեշտկման տարբեր տեխնիկաները։ Այսպիսի տեխնիկաներէն են հիպնոսը, հոգեվերլուծութիւնը, խելագարութիւնը, հոգեդրաման եւ հարացոյցներու առաջադրած տեխնիկաներն՝ առաւելապէս հոգեբուժական բնոյթի:

                                     

2.11. Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգերը Դասակարգին մէջ՝ ըստ պատմագրական հետաքրքրութեան

Պատմագրական հետաքրքրութիւնը կառաջարկէ մեթոտներու դասակարգին մէջ հետեւեալ խումբերուն մէջ. ներաքննութիւն ներհայեցողութիւն, արտահայեցողութիւն, հասկացում։ Կը համարուի, որ այս դասակարգելը հետազոտական մեթոտներու առաջին դասակարգն է հոգեբանութեան պատմութեան ընթացքին մէջ:

Հոգեկան երեւոյթներու ուսումնասիրման առաջին երկու միջոցները, ըստ երոյթին, դիտման երկու տարատեսակներն են։ Հասկացումը մտատես կը ներթափանցնէ դիտուող երեւոյթի էութեան մէջ եւ հետազոտողի ու հետազոտուողի ապրումակցումը:

                                     

3.1. Հեղինակային մօտեցումներ Տոնալտ Թոմաս Քեմպելլ

Հոգեբանական մեթոտներու Քեմպելի առաջադրած դասակարգելը հիմնուած է պատասխաններու տեսակի վրայ։ Կենթադրէ, որ պատասխանները կարող են ըլլալ որոշակի, ցանկացած, ուղղակի կամ անուղղակի, կառուցուածքավորուած կամ ազատ։ Այս հատկանիշներու համակցումը կուտայ պատասխաններու ութը տեսակ եւ համապատասխան քանակի մեթոտական տեսակներ:

                                     

3.2. Հեղինակային մօտեցումներ Միխայիլ Ռոգովին, Վլադիմիր Զալեւսկի

Այս դասակարգման հիմքին մէջ ընկած է ենթարկական հետազոտողի եւ առարկայի հետազոտուող միջր հարաբերութիւնները ճանաչողական գործընթացքին մէջ։

  • Կենսագրական մեթոտ. առարկան հանդէս կուգայ որպէս ճանաչողութեան ենթակայ ամբողջ, բայց անգործ։
  • Ինքնադիտման մեթոտ. հպատակը կը վերափոխէ առարկայի, առկայ է փոխազդեցութիւն, բայց ոչ հակադրութիւն։
  • Գիտափորձ. հպատակի եւ առարկայի գործունեայ կը հարկադրեն, ընդ որուն մէջ, հպատակը կազդէ առարկայի կենսագործունէութեան եւ հատկութիւններու վրայ
  • Հերմենեւտիկական մեթոտ. հպատակը եւ առարկան հակադրուած չեն միմեանց։ Մեթոտը իրենցմէ կը ներկայացնէ մտային գործողութիւն, մեկնաբանութիւն՝ մօտենալով հասկացմանը։
  • Դարմանական մեթոտ. առարկան հակադրուած է հպատակին, բայց անգործ է, կանցնի արտաքինէն դիտարկուող մեխանիզմներէն ներքինին։
  • Դիտման մեթոտ. հպատակի եւ առարկան հստակ տարանջատի մէջ, առարկան գործունեայ է, բայց ոչ հպատակի նկատմամբ։
                                     

3.3. Հեղինակային մօտեցումներ Վլատիմիր Տրուժինին

Այս դասակարգելը, աւելի նման է ենթադրութիւններու համագումարի, որոնք կը պահանջեն հետագայ համակարգին մէջ:

Առաջին ենթադրութիւնը հոգեբանական մեթոտներու համակազմը կը ներկայացնէ այլ գիտութիւններու հետ համանմանութեամբ.

  • Տեսական մեթոտներ, երբ ենթական կը փոխազդէ առարկայի մտային ձեւի հետ. մակածական մեթոտ, յառաջբերական մեթոտ արդիւնքը՝ տեսութիւն, կանօն եւ այլն, ձեւավորում ։
  • Փորձական մեթոտներ, որոնց օգնութեամբ կիրականացնէ հետազոտութեան առարկայի եւ ենթակայի իրական փոխազդեցութիւն։ Այդպիսի են՝ դիտել, գիտափորձ, զրոյց, արխիվային մեթոտ։
  • Մեկնաբանութիւն եւ նկարագրել, երբ ենթական "արտաքինէն" կը փոխազդէ հետազոտութեան առարկայի՝ նշանային-խորհրդանշական պատկերացումներու հետ։

Երկրորդ ենթադրութիւնը կառաջադրէ փորձական հոգեբանական մեթոտներու դասակարգման երկու հիմնաւորումներ. հետազոտողի գործունեայ աստիճան եւ միջնորդաւորուածութեան մակարդակ։ Վերջաւորութեան համաձայն կառանձնացնեն.

  • Չափելը՝ որպէս անգործ միջնորդաւորուած մեթոտ,
  • Դիտելը՝ որպէս անգործ անմիջական մեթոտ։
  • Գիտափորձը որպէս գործունեայ միջնորդաւորուած մեթոտ,
  • Զրոյցը՝ որպէս գործունեայ անմիջական մեթոտ,

Երրորդ ենթադրութիւնը նախորդ գաղափարի զարգացումն է այլ չափանիշներով։ Կառանձնացնէ հետազոտող-հետազոտող փոխազդեցութեան զօրութիւնը եւ փորձական ընթացակարգի ենթարկական-առարկայութեան աստիճանը։ Առաջին չափանիշը կը պայմանավորուի "փոխազդեցութեան առկայույուն" - "փոխազդեցութեան բացակայութիւն" բեւեռները, երկրորդը՝ "առարկայական գործընթաց" - "ենթարկական գործընթաց" բեւեռները:

                                     

3.4. Հեղինակային մօտեցումներ Բորիս Անանեւ

Հոգեբանական մեթոտներու դասակարգման առաւել տարածուած, ընդունուած, յաջող մօտեցում կը համարուի Բորէն Անանեւի առաջադրած դասակարգելը, որ հիմնուած է պուլղար հոգեբան Բիրյովի դասակարգման վրայ: Կը համարուի, որ Անանեւի առաջադրած դասակարգումը կը համապատասխանէ ժամանակէն գիտութեան մակարդակին՝ խթանելով հոգեբանութեան մեթոտաբանութեան համար կենդրոնական այս խնդիրի հետագայ հետազոտութիւնը: Մեթոտներու խմբավորումը կը համապատասխանէ հոգեբանական հետազոտութեան փուլերուն. կազմակերպչականծրագրում, տուեալներու մշակման, արդիւնքներու մեկնաբանութեան։

Համադրելով հետազոտական փուլերու առանձնահատկութիւններն ու մեթոտներու համակազմը՝ առաջադրուած է հոգեբանութեան մեթոտական գործիքակազմի առաւել զարգացած, ամբողջական համակարգ.

  • Կազմակերպչական մեթոտներ մօտեցումներ. համեմատական, երկարային, համալիր մեթոտներ։
  • փորձարական մեթոտներ, որու կազմին մէջ կառանձնացնեն.
  • Դիտող մեթոտներ՝ ինքնադիտել։
  • Կենսագրական մեթոտներ։
  • Հոգեբնախօսական մեթոտներ՝ բուսական նյարդային համակարգի ուսումնասիրման մեթոտներ, մարմնական նյարդային համակարգի ուսումնասիրման մեթոտներ, կենդրոնական նյարդային համակարգի ուսումնասիրման մեթոտներ։
  • Հոգեախտաճանաչութեան մեթոտներ՝ հոգեախտաճանաչութեան քննութիւններ, հոգեիմաստաբանական մեթոտներ, հոգեշարժողական մեթոտներ, անձի սոցիալ-հոգեբանական ախտորոշման մեթոտներ։
  • Առանձին գործողութիւններու եւ շարժումներու հետազոտութեան ընդհանուր մեթոտներ, գործունէութեան աշխատանքային ազդեցութիւններու հետազոտութեան հատուկ մեթոտներ։
  • Հոգեբուժական մեթոտներ՝ գործունէութեան արդիւնքներու վերլուծութեան մեթոտներ, վերակառուցման մեթոտ, փաստաթղթերու ուսումնասիման մեթոտ, ձեռագրաբանութիւն։
  • Հոգեբանական ճիւղային գիտակարգերու հատուկ մեթոտներ։
  • Մոտելավորել՝ հոգեկանի մոտելավորել, հոգեբանական մոտելավորել։
  • Փորձարակական մեթոտներ՝ տարալուծարան գիտափորձ, բնական գիտափորձ, ձեւավորող գիտափորձ։
  • Խօսքային-առեւտրական մեթոտներ՝ զրոյց, հարցում անկետաւորում եւ հարցազրոյց։
  • Մեկնաբանական մեթոտներ մօտեցումներ՝ ծննդական, կառուցուածքային, գործառնութեան, համալիր, համակարգային։
  • Տուեալներու վերլուծութեան մեթոտներ՝ քանակական մեթոտներ, որակական մեթոտներ։

Մեթոտական համակազմի առաջադրուած համակարգը ընդհանուր պատկերացում կուտայ օգտագործող մեթոտներու մասին, բացի այդ, այն ճկուն եւ բաց համակարգ է, որ թոյլ կուտայ լրացումներ շտկումներ՝ առանց ամբողջ էական փոփոխութեան։