Back

ⓘ Հայեր




                                               

Լազարեան Ճեմարան (Մոսկուա)

Լազարեան Ճեմարանի հիմնադրութիւնը տեղի ունեցած է 10 Մայիս 1814-ին։ Ճեմարանի առաջին ուսուցիչը՝ Յարութիւն Ալամդարեան իր տասը աշակերտներով հայոց եկեղեցիէն փոխադրուած է դպրոցի նորակառոյց շէնքը եւ մասնակցած հանդէսին։ Հիմնադրուած է մեծահարուստ Լազարեաններու նախաձեռնութեամբ եւ միջոցներով։ Սկզբը եղած է տարրական տիպի մասնաւոր դպրոց եւ կոչուած է Հայկական Լազարեան Ղազարեան ուսումնարան։ Այնտեղ սորված են միայն Լազարեան որդեգիրները։ 1820-ական թուկաններուն ուսումնական ծրագրով համապատասխանած է ռուսական գիմնազիոններու մակարդակին։ Հանրակրթական առարկաներու հետ դասաւանդուած են ռուսերէն, հայերէն, լատիներէն, ֆրա ...

                                               

Արամէ

Կաղապար:Տեղեկաքարտ միապետ Արամէ ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ, Վանի թագաւորութեան արքայ՝ 860-840 թուականներուն։ Արամէի մասին տեղեկութիւններ պահուած են Ասորեստանի Սալմանասար Գ. թագաւորի 859-824 արձանագրութիւններուն մէջ։ Ան ետ մղած է Սալմանասար Գ ի յարձակումները, պահպանած է երկիրի ռազմաքաղաքական հզօրութիւնը, ընդարձակած է թագաւորութեան սահմանները։ Արամէի մասին կը յիշուի Արամ թագաւորի մասին գրուած ժողովրդական աւանդավէպին մէջ։ Սալմանասար Գ. քանի մը անգամ արշաւանքներ կը կազմակերպէ Ուրարտուի դէմ, որոնցմէ 857-ին Արամէ դուրս կու գայ ասորեստանցիներուն դէմ, սակայն պարտութիւն կը կրէ։ Արամէի գո ...

                                               

Եկատերինոտար

Եկատերինոտար, քղ. Ռուսիոյ, 1879-ին 60 հազար բնակիչ ունէր, մեծամասնութիւնը ռուս: Հայոց թիւն էր 1400 հոգի, բաժնուած 200 տան, որոնք բոլորն ալ գաղթած էին զանազան տեղերէ, Խրիմէ, Նոր Նախիջեւանէ, Նոր Արմաւրէ, Տաճկաստանէ, Պարսկաստանէ, եւայլն: Հայերը ունին Ս. Աստուծամօր նուիրած փայտաշէն փոքրիկ եկեղեցի մը, օծուած 1863-ին Վեհապետեան Գէորգ Արքեպիսկոպոսի ձերամբ: Ունէին նոյնպէս, 1863 թուին հիմնած Մեսրոպեան անուամբ հոգեւոր ծխական դպրոց մը, որուն մօտ 1870-ին բացին նաեւ Օրիորդաց ուսումնարան, տեղացի Տիկնանց խնամատարութեամբ:1879-ին դպրոցը նախարարութեան անցնելով՝ ռուս մանուկներն ալ սկսան հոն յաճախել: Կաթոլիկ ...

                                               

Երիտասարդ Թուրքերու Յեղափոխութիւն

Երիտասարդ Թուրքերու Յեղափոխութիւնը, շարժում մըն էր կազմելու համար Նոր Թուրքիան: Ապտիւլ Համիտի վարչակարգը "Սարսափէն խենթեցած այս բռնակալ" ին, ինչպէս որակած է զինք Անաթոլ Ֆրանս անհանդուրժելի էր ոչ միայն հայոց, այլեւ Օսմանեան կայսրութեան ոչ թուրք միւս ազգերուն: Սուլթանը իր բռնակալութեամբ, լրտեսութեան եւ ճնշումի վարչակարգով իր դէմ կը հանէր նմանապէս թուրք մտաւորական տարրերը: Ժամանակի ընթացքին թուրք քաղաքական արտագաղթ մը սկսաւ դէպի արտասահման: Գաղթողները Փարիզի մէջ համախմբուեցան Ահմէտ Ռիզա պէյի շուրջ, Երիտասարդ Թուրքերու կուսակցութեան մը ձեւին տակ, ինչպէս նաեւ Ազատական կուսակցութեան պետ Սապահէտի ...

                                               

Պետրոս Գափամաճեան

Գափամաճեան Պետրոս, ծնած 1840-ին Վան: Երիտասարդ հասակէն առեւտրական ասպարէզն ընդգրկելով, օր քան զօր զարկ տուած է իր գործառնուեանց եւ ընդարձակ յարաբերութիւններ հաստատած Այնթապի, Հալէպի եւ գլխաւորաբար Մանչէսթըրի հետ: Մօտաւորապէս քառորդ չարու իր առեւտրական զբաղումներով, շահած է առաջնակարգ վաճառականի համբաւ մը: Ազատութեան հռչակումէն ետք քաղաքապետ ընտրուած է Վանայ, կատարեալ ձեռնհասութեամբ վարելով այդ փափուկ պաշտօնը: Գափամաճեան Պետրոս պէյի ջանքերուն շնորհիւ է որ Վանայ Ծովը հուսկ ուրեմն ունեցաւ իր շոգենաւայի երթեւեկութիւնները: 1870-ին Պոլսոյ մէջ կը հիմնէ Ս. Սանդխտեան Ընկերութիւնը որուն անդեամբ կը բ ...

                                               

Սուտանի Հայերը

Սուտանի հայկական գաղթավայրը երկար պատմութիւն չունի։ Ան հիմնուած է 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն։ Առաջին հայ գաղթականները Սուտան եկած են Արաբկիրէն եւ Ակնէն ու բնակութիւն հաստատած են Խարթումի մէջ։ Գաղթօճախը ստուարացած է Պողօս Նուպարի կառավարութեան տարիներուն 1857-1858)։ ։ Սակայն հետագային գաղթավայրի բնակչութիւնը պակասած է՝ Մեհտիի եւ Խալֆայի կրօնական հալածանքի հետեւանքով։ Սուտան մէջ հաստատուած հայ գաղթականներու առաջին խումբերու հիմնական զբաղմունքը եղած է առեւտուրը եւ արհեստագործութիւնը։ Գտնուած են նաեւ հայեր, որոնք հողամասեր գնած են եւ զբաղուած հողագործութեամբ։ Սուտանի հայկական գաղթավայրը բավակա ...

Հայեր
                                     

ⓘ Հայեր

Հայեր, ազգ, որու մայրենի լեզուն հայերէնն է, կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Այսօր գոյութիւն ունեն հայկական 2 պետութիւններ՝Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Հայերը կը համարուին բնիկ ազգ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հայերու թիւը աշխարհին մէջ կը կազմէ աւելի քան 13 միլիոն։

                                     

1. Մարդաբնակ գիծեր

Հայերը կը պատկանին եւրասիական եվրոպեոիդ ռասայի արմենոիդ մարդաբանական տիպին։ Հայերը՝ որպես էթնիկական կազմաւորութիւն, առաջացած են հնդեւրոպական ընդհանրական լեզուի տրոհման հետեւանքով։ Ժամանակեն գիտութիւնը հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի հայրենիքը կը համարի Հայկական լեռնաշխարհը, անոր հարակից Հիւսիսային Միջագետքը, Փոքր Ասիոյ արեւելեան եւ Իրանական բարձրաւանդակի հիւսիսարեւմտեան մասերը։ Մարդաբանական ուսումնասիրութիւններու համաձայն՝ այդ ժամանակաշրջանէն Հայկական լեռնաշխարհը բնակեցուած է արմենոիդ տիպին պատկանող ցեղերով։ Այդ բնորոշ տիպի կրողը ներկայիս հայ ժողովուրդն է։

                                     

2. Ծագում

Ըստ Մովսէս Խորենացիի "Հայոց պատմութեան" մեջ վկայուած աւանդոյթի՝ Հայաստան անունը կը կապուի առասպելական Հայկ նահապետի անուան հետ, որ հայ ազգի հիմքը դրած է։ Ներկայիս գիտական շրջաններուն ընդունուած է հայ ժողովուրդի ինքնանուանումը կապել խեթական արձանագրութիւններուն հիշատակուող Հայասա երկրի հետ, որ, ենթադրաբար, զբաղեցուած է Փոքր Հայքի արեւելեան մասի եւ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը։

                                     

3. ԸՆդունուած տեսակէտ

դարէն էնեոլիթին պղնձաքար անցման ժամանակաշրջանին մ.թ.ա. V-IV հազարամյակ հնդեւրոպական ցեղերու մէկ մասը տեղաշարժուելով՝ Հայկական լեռնաշխարհէն ու Փոքր Ասիայէն տարածուած են Եւրոպա, Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան, միւս մասը մնացած են նախահայրենիքի տարածքին մէջ։ Այս բոլորը կը վկայեն հայերու տեղաբնիկութեան մասին։ Հայկական էթնոսի ձևաւորման տնտեսական նախադրեալները ստեղծուած են էնեոլիթի ժամանակաշրջանէն։ Այժմ ապացուցուած է, որ վաղ անասնապահական եւ երկրագործական մշակոյթներու, պղինձ, երկաթ եւ այլն) գիւտերը եւ անոնց մշակման հնագոյն կեդրոնները եղած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, ուրտէղ կը գերիշխէին հայկական ցեղերը։ պղինձի եւ անագի հանքերու եռանդուն մշակմամբ հայկական ցեղերը անցան պրոնզի դարաշրջանին III-II հազարամյակ։

Մ.թ.ա. II հազարամեակի վերջին եւ I հազարամեակի սկիզբին Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակուող ցեղերը, որոնք սեպաձեւ արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուին տարբեր անուններով, արդեն կը դրսեւորէին որպէս պետ-քաղաքական կազմաւորումներ։ Հայերու, որպէս ժողովուրդի, կազմաւորման բարդ եւ երկարատեւ ընթացքը կավարտէ Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին մ.թ.ա. IX-VI դդ, երբ այդ միասնական եւ կայուն պետականութեան ներքեւ Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը հասած են տարածքա-քաղաքական միասնութեան։ Արդէն մ.թ.ա. VII դ. վերջի եւ VI դ. սկզբնաղբիւրներուն Հայկական լեռնաշխարհը կը ներկայացուի որպէս հայերով բնակեցուած միատարր երկիր։ ‌

Չնայած այն հանգամանքին, որ հեռաւոր անցյալում տեղի ունեցած հայ ժողովուրդի ձեւաւորման շատ մանրամասներ անհնարին կը լուսաբանէ ամբողջութեամբ եւ ստուգապէս, ժամանակեն գիտութիւնը կը գտնէ, որ հայ ժողովուրդի կազմաւորումը, անկասկած, տեղի ունեցած է Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, անոր մասնակցած են զանազան ցեղեր ու ցեղամիութիւններ, որոնք աստիճանաբար միաձուլուած են միասնական ժողովուրդի մը մեջ։ Այդ բարդ գործին մէջ առաջատար դեր խաղացած են այն ցեղերը, որոնց լեզուն կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Հետազոտողները առանձնացրած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակած Հայասա Խայաշա ցեղամիութիւնը, որուն, ինչպես կենթադրեն անոնք, ծագած է հայերու ինքնանուանումը՝ հայ խայ։ Ըստ Շումմերական արձանագրութիւններու հայ ազգը եղած է արդեն մ.թ.ա. 21-րդ դարէն սկսած։ Շումմերական դիցաբանութեան գլխաւոր Աստուածը եղած է Հայյա, որն ալ՝ ըստ Շումմերներու, ստեղծած է հայ ազգը։ Ըստ արձանագրութիւններու՝ հայերը համարուած են աստուածային ազգ եւ շումմերները պաշտած են անոնց, սակայն իրականին մէջ շումմերները ատած են հայերուն, քանի որ վերջիններս հզօր ցեղ էին եւ շատ խորամանկ։ Ըստ մէկ արձանագրութեան՝ շումմերական արքան կը հրամայէ, որ տաճարի շինութեան համար երթան եւ քար բերեն Սուբբուրէն շումմերները այդպես կոչած էին Հայաստանը։ Կարաւանը ճանապարհ կինյայ եւ իր հետ կը վերցնէ բազմաթիւ գանձեր, որպեսզի վճարի քարի դիմաց, սակայն, երբ անոնք կը հասնին Հայաստան, հայերը կըսեն, որ անոնց բերած ոսկին բաւարար չէ այդքան քարին, քանի որ քարը շատ թանկարժէք է եւ դժվարութեամբ ձեռք բերուած է։ Շումմերները կը վերադառնան իրենց երկիրը, սակայն ճանապարհին ուժասպառ եղած ուղտերէն շատեր կը սատկին, ինչպէս նաեւ կը մահանան շատ մարդիկ։ Արքան կը բարկանայ եւ կը հրամայէ վերցնել աւելի շատ ոսկի եւ անհապաղ վերադառնալ Հայաստան առանց հանգիստի։ Ճանապարհին նոյնպէս շատերը կը զոհուին, եւ Հայաստան կը հասնին անոնց շատ քիչ մասը։ Հայերը կըսեն, որ անոնց ուղտերը չեն կրնար այդքան ծանրութիւնը տանիլ եւ անոնց տուած ոսկիի փոխարէն կու տան շատ քիչ քանակութեամբ քար։ Սուբբուրէն բացի շումմերները հայերուն կանուանէին Արատտա, որն էր ըստ երեւոյթին Արարատ անուան սկզբնաձեւը։ Ըստ շումմերական դիցաբանութեան՝ Հայյա Աստուածը ուներ 7 որդի եւ մէկ դուստր։ Դուստրը ամենափոքրն էր, հետեւապես՝ ութներորդ երեխան էր։ Հետաքրքրական է այն, որ դստեր անունը Ութթու էր։



                                     

4. Լեզու

"Մեր լեզուն մեր պատմությունն է" ։ Յ. Գրիմմ "Հայերու լեզուն՝ հայերէնը, ուրույն ճյուղ է հնդԵւրոպական լեզվաընտանիքում" գրած է գերմանացի լեզուաբան-հայագետ Հ. Հիւպշմանը "հայերէնի տեղը հնդԵւրոպական լեզուների մեջ" 1875 թ. հոդվածին մէջ։ Հնագոյն հայկական մատենագրական երկերին մէջ գրի առնուած են ոչ միայն ժամանակի գրական հայերէնն ու ժողովրդական խոսուածքի նմուշներ, այլեւ բանաւոր գրականութեան այնպիսի պատառիկներ, որոնց մէջ մասնագետները կը տեսնին հայոց լեզուի ավելի վաղ շրջանի մասունքներ։ Արեւելագէտ լեզուաբան Վ. Վ. Իվանովը "Վահագնի ծնունդը" բանաստեղծական պատառիկի մէջ յայտնաբերած է նախագրային հայերէնի իրողութիւններ։

                                     

5. Կրօնք

Հայերը քրիստոնեաներ են։ Քրիստոնէությունը Հայաստան մուտք գործած I-III դարերուն, 301 թուականին այն հռչակուած է պետական կրօնք։ Մինչ այդ հայերը եղած են հեթանոս։ Որոշ հայեր կը դաւանեն կաթոլիկութիւն, բողոքականութիւն, ինչպէս նաեւ՝ հեթանոսութիւն, իսլամ:

                                     

6. Թուաքանակ

Ներկայիս աշխարհին մէջ հայերու ընդհանուր թուաքանակը աւելի քան 13 միլիոն է։ Հայերը կը կազմեն Հայաստանի Հանրապետութեան 3.2 մլն եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան 141 հզ բնակչութեան գերակշռող մասը։ Պատմական ճակատագրի բերումով, վաղ միջնադարէն սկսած հայերը ստիպուած լքած են հայրենիքը։ Աշխարհի բոլոր ծագերուն մէջ հիմնուած են հայ գաղութներ, որոնք պատմական իրադարձութիւնների բերումով կամ նւազած են, կամ անհետացած են։ Մինչեւ այսօր կը շարունակուի հայերու տեղաշարժումը աշխարհին մէջ։

Ներկայիս հայերու խոշոր համայնքներ կան Ռուսիոյ մէջ շուրջ 2, 3 մլն, ԱՄՆ-ի մէջ շուրջ 1, 5 մլն, Վրաստանի մէջ 350 հզ, Ֆրանսայի մէջ 900 հզ, Իրանի մէջ շուրջ 120 հզ, Սուրիոյ մէջ մօտ 150 հզ, Լիբանանի մէջ մօտ 250 հզ, Արժանթինի մէջ 135 հզ, Քանատայի մէջ մօտ 100 հզ, Թուրքիոյ մէջ 75-80 հզ։ Վերջին տասնամյակներու ընթացքին անհետացած են հայ համայնքները Ուզբեկստանի մէջ 75 հզ, Ուքրնիոյ մէջ մօտ 130 հզ, Ավստրալիոյ մէջ 60 հզ, Պրազիլիոյ մէջ շուրջ 40-45 հզ, Գերմանիոյ մէջ 50-60 հզ, Սպանիոյ մէջ 50 հզ, Մեծ Բրիտանիոյ մէջ շուրջ 20 հզ, Պուլկարիոյ մէջ շուրջ 30 հզ, Ռումանիոյ մէջ շուրջ 3 հզ, Յունաստանի մէջ շուրջ 35 հզ, Եգիպտոսի մէջ շուրջ 9 հզ, Կիպրոսի մէջ մոտ 4 հզ, Նոր Զելանդիայի մէջ շուրջ 1 հզ, Ուրուգուէյի մէջ շուրջ 19 հզ, Վենեսուելայի մէջ շուրջ 4 հզ, Շուէտի մէջ շուրջ 8 հզ, Զուիցերիոյ մէջ շուրջ 7 հզ, Քուէթի մէջ շուրջ 5 հզ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու մէջ շուրջ 3 հզ, Իտալիոյ մէջ 3 հզ, Հոլանտայի մէջ շուրջ 7 հզ, Եթովպիայի մէջ շուրջ 1 հարյուր եւ այլ երկրներու մէջ։



                                     
  • Քերքիրայի հայերը, 16 - րդ դարէն հայեր ապրած են Քերքիրա Քերքիրա կը գտնուի Յոնիական Ծովուն մէջ, Յունաստանի հիւսիսային եւ արեւմտեան ծայրամասի ամենամեծ կղզիներէն
  • առաջնորդարանը քաղաք Գիւմրիի մէջ սակայն մարզին տարածքին կան զգալի թիւով կաթոլիկ հայեր ինչպէս նաեւ կաթոլիկ գիւղեր Մարզին տարածքին կը գտնուի Արփի լիճ - ջրամբարը
  • ցամքած լիճին տեղը կոչելով Տոնիկաշէն գիւղի առաջնորդի անունով Հետագային հայեր եկած են Ակնէն, Թոխաթէն, Պարսկաստանէն եւ Եւրոպայէն, աւելի ուշ Կեսարիայէն
  • կը գրաւեն օսման թուրքերը Կռիւներէն ետք քաղաքը մեծ մասամբ, կ աւերուի Հայեր բնակութիւն հաստատած են Բիւզանդական կայսրութեան կազմաւորումին սկիզբէն Անոնք
  • մինչդւ 19 րդ դար Արեւմտեան Հայաստանի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը հայեր էին 1897 թուականին արդէն Արեւմտեան Հայաստանը բաժնուած էր Վանի, Էրզրումի
  • արաբերէն Ընդունուած են տարբեր ազգերու 10 - 14 տարեկան երեխաներ, հիմնականօրէն հայեր եւ ռուսեր Թեկնածուներ պատրաստած է համալսարան ընդունուելու համար, ինչպէս
  • ռուս - թուրքական պատերազմից առաջ Արտահանն ուներ մոտ 400 տուն բնակիչ, մեծ մասը հայեր Նրանց զգալի մասը գաղթեց Ռուսաստան 1877 - 1878 թթ - ի ռուս - թուրքական պատերազմից
  • 1880 - ական թուականներուն արագօրէն աճեցաւ Խարբերդի բնակչութիւնը, որուն մեծ մասը հայեր էին Հոն կը Բնակէին նաեւ թուրքեր, ասորիներ, քիւրտեր Այդ ժամանակ վերջ գտաւ
  • 1899 - 1900 թուականներուն Կոստանդնուպոլսի Ռոպերթ քոլեճի աշակերտները 74 - ը հայեր եւ յոյներ էին Օսմանեան Թուրքիոյ գրեթէ բոլոր խոշոր կեդրոններուն մէջ ամերիկեան
  • Կան նաեւ տաճիկներ, քազախներ, խրխզներ, թուրքմեններ, ռուսեր, ուքրանացիներ, հայեր վրացիներ, յոյներ, ազերիներ եւ թուրքեր Մահմետականներ 88 քրիստոնեաներ

Users also searched:

...
...
...