Back

ⓘ Խաղող




                                               

Մրգային Աղցան

Մրգային աղցան, ուտեստ, պատրաստուած տարբեր թարմ միրգերէ, որոնք կտրտուած են ոչ մեծ կտորներու։ Աւանդական բաղադրատոմսին մէջ կը մտնեն խնձոր, տանձ, նարինջ, պանան։ Յաճախ կ՛աւելցուին նաեւ խաղող՝ առանց կորիզներու, արքայախնձոր ու մանտարին։ Մրգային աղցանի մէջ կը մտնեն նաեւ սովորական կամ շագանակագոյն շաքարաւազ կամ կ՛աւելցնեն մեղր։ Համի համար կ՛աւելացնեն նաեւ չամիչ, աղացած նուշ, կամ անտառային ընկոյզ։ Մրգային աղցաններուն մէջ կ՛աւելացնեն նաեւ լեմոնի հիւթ՝ թարմութիւն հաղորդելու ու պտուղներուն արտաքին տեսքը պահպանելու համար։ Յատուկ համ կը հաղորդեն նաեւ ռոմի, քոնեակի կամ լիքիորի փոքր քանակները։ Աղցանը աւանդ ...

                                               

Մաննի պեյուկ

Մաննի պեյուկ, կը խաղցուի Խարբերդի մէջ, երկու մրցակից խումբերով։ Ափսէի մը վրայ կը շարեն 12 սուրճի գաւաթներ ֆինճան եւ մատանի մը։ Խաղը սկսող կողմը կ՚որոշուի վիճակով։ Սկսող կողմէն անձ մը մատանին գաղտնի կերպով կը պահէ գաւաթներէն մէկուն տակ, ապա ամբողջ ափսէն կը դրուի մրցակից կողմին առջեւ։ Այս վերջինները հերթաբար պէտք է դարձնեն գաւաթները։ Եթէ մատանին ամէնէն վերջին գաւաթին տակէն դուրս գայ, այն ժամանակ փնտռող կողմը պարտուած կը համարուի, մէկ կէտ կը կորսնցնէ ու խաղը կը կրկնուի։ Իսկ եթէ մատանին աւելի կանուխ գտնուի, այն ատեն խաղը կը շահի փնտռող կողմը ու մատանին պահելու կարգը իրեն կ՚ըլլայ։ Մատանի փնտռող ...

Խաղող
                                     

ⓘ Խաղող

Խաղող, խաղողազգիներու ընտանիքի բոյսերու ցեղ, իսկ՝ անոր ողկոյզները հասած վիճակին մէջ, քաղցր հատապտուղներ են։ Խաղողի հայրենիքը Առաջաւոր Ասիան է։ Յայտնի է մօտ՝ 70 տեսակ։

                                     

1. Բուսաբանական Նկարագիր

Խաղողի մատերուն կանուանեն խաղողի վազ։ Խաղողի սերմը ծլելէն յետոյ առաջին տարին փոքր մատ կու տայ։ Անոր տերեւներուն բողբոջներէն միւս տարին նոր երկար, լաւ զարգացած մատեր կաճին, այնուհետեւ յաջորդ տարին, իւրաքանչիւր բողբոջը աւելի նուազ մատեր կու տայ, որոնք աշնան կը չորնան մինչ՝ իրենց բողբոջը, այնպէս որ այդ մատէն կը մնայ միայն ստորին՝ հանգոյցը կարճեցուած մատ։ Կարճեցուած մատի միակ բողբոջը միւս վեկեթացիոն շրջանին մէջ, կը զարգանայ հզօր երկար մատեր, որոնցմէ արդէն կարճ մատեր կաճին։ Երկար մատերը կը ծաղկին եւ բերք կու տան, իսկ կարճերը՝ ոչ։ Մշակաբոյսի մօտ՝ մատերու երկար ու կարճ հերթափոխումը չի նկատուիր շնորհիւ՝ խաղողի կարճ հատմանը եւ ան կը ծաղկի ու բերք կու տայ ամեն տարի։ Ծաղիկները մանր են, ծաղկաբոյլ կը կազմ են բարդ վրձին:

Կախուած՝ կը ծաղկի արական եւ իգական մասնաբաժինէն՝ անոնց զարգացածութեան աստիճանէն կառանձնացուին ծաղիկներու հետեւեալ երեք տեսակները՝ իսկական-իգական, արական, երկսեռ։ Խաղողի մօտ վերջին երեք տեսակները հիմնականն են։ Երկսեռ տեսակի ծաղիկը՝ յատկանշական է ընտանի տեսակներու համար։

Խաղողի պտուղները գնդիկանման կամ ձուանման հատապտուղներ են, կը կազմեն քիչ կամ շատ ցանցառ սակաւ խիտ ողկոյզներ։ Հատապտուղներու գունաւորումը տեսակէն կախեալ է ։

                                     

2. Բուսաբանական Դասակարգում

Vitis ցեղը ներկայացուած է 70 տեսակներով եւ կը բաժնուի երկու ենթացեղի՝ Euvitis Planch եւ Muscadinia Planch։ Euvitis Planch ենթացեղին կը պատկանին 68 տեսակ, որոնք կը բառնուին 3 խումբի։

  • ամերիկեան;
  • արեւելա-ասիական։
  • եւրոպա-ասիական;

Վաւիլովը առանձնացուցած է խաղողի ծագման եւ անոր մշակաբոյս դարձնելու հետեւեալ հիմնական կեդրոնները՝

  • միջինասիական, որ կը ներառէ Հիւսիս-Արեւմտեան Հնդկաստան, Աֆղանիստան, Թաճիքստան, Ուզպեքստան, Արեւմտեան Թեան-Շան
  • Առաջաւորասիական, որ կը ներառէ ներքին Փոքր Ասիան, Անդրկովկասը, Իրանը եւ Թուրքմենիստանի լեռնային մասը։ Այս տարածաշրջանին մէջ, խաղողը ներկայացուած է ընտանի եւ վայրի տեսակներու հսկայ բազմազանութեամբ։
                                     

3. Տեսակներ

Եւրոպա-ասիական խումբին կը պատկանի մէկ տեսակ՝ Vitis vinifera L.։

  • Կաղապար:Bt-latarm
  • Vitis × doaniana
  • Vitis × labarmcana
  • Vitis arizonica
  • Vitis rupestris
  • Vitis vulpina
  • Vitis labarmca
  • Vitis × novae-angliae
  • Vitis tiliifolia
  • Vitis riparia
  • Vitis monticola
  • Vitis × bourquina
  • Vitis girdiana
  • Vitis rotundifolia
  • Vitis lincecumii
  • Vitis acerifolia
  • Vitis mustangensis
  • Vitis palmata
  • Vitis × champinii
  • Vitis shuttleworthii
  • Vitis cinerea
  • Vitis aestivalis
  • Vitis californica
                                     

4. Կիրառութիւն Եւ Նշանակութիւն

Գիտական բժշկութիւնը խաղողը կօգտագործէ ախորժակի կորստի, նիւթափոխանակութեան անկման, նեարդային համակարգի հիւծուածութեան, նեֆրիտի, թոքախտի դէպքին մէջ։ Խաղողէն կը ստանան նաթուրոզա դեղամիջոցը, որ կօգտագործուի ներերակային սրսկումներու ձեւով արեան կորուստի, քոլլափսի, շոքի դէպքին մէջ։

Խաղողը մեղրի պէս ներս կը թափանցէ արեան մէջ։ Հեռու չէ այն օրը, երբ կը վերացուի խաղողը շաքարախտով հիւանդներուն հանձարարելու արգելքը, ինչպէս այդ արուեց մեղրի կապակցութեամբ։ Եւ պատահական չէ, որ շտուդգարդցի բժիշկ Հէյնը բազմաթիւ ապացոյցներ ունի խաղողի հիւթով արեան շաքարի տոկոսը իջեցնելու վերաբերեալ։ Ինչպէս միւս միրգերու, այնպէս ալ խաղողի դէպքին մէջ, անհրաժեշտ է խաղող ուտելը դատարկ ստամոքսին կամ՝ ուտելէն 2-3 ժամ յետոյ։

Կգտագործուի թարմ եւ վերամշակուած՝ գինի, քոնեակ, մուրաբա, խաղողահիւթ, դոշաբ, կոմպոտ, չամիչ, մարինադ, ընկոյզի միջուկով երշիկ եւ այլն։ Ունին նաեւ դիետիկ եւ բուժիչ նշանակութիւն բժշկութեան մէջ կայ առանձին բաժին՝ խաղողաբուժութիւն։

Գինեգործութեան մնացորդներէն կը ստանան սպիրտ, քացախ, գինեքարային թթու, գինեքար, պոտաշ, սերմերէն՝ թանկարժէք տեխնիկական եւ սննդային իւղ, տանին եւ այլն։

Տերեւները կօգտագործուին թափոններն ու վազերէն հեռացուող զանգուածը՝ իբրեւ անասնակեր։

Խաղողի վազը ցուրտին՝ չի դիմանար, այդ պատճառով ալ որոշ շրջաններուն մէջ, օրինակ՝ Արարատեան դաշտի մէջ, ուշ աշնան ան կը ծածկեն հողով այգեթաղ։ Իսկ խաղողի բերքահաւաքը այգեկութ շատ հին ժամանակներէն կը համարուի տօն։ Եկեղեցական հիմնական տօներէն է խաղողօրհնեքը:



                                     

5. Գրականութիւն

  • S. Nazimuddin & M. Qaiser։ Vitis in der Flora of Pakistan.
  • Walter Hillebrand, Heinz Lott, Franz Pfaff։ Taschenbuch der Rebsorten, 13. Auflage, Fachverlag Dr. Fraund GmbH, Mainz 2003, ISBN 3-921156-53-X für Systematik
  • Siegmund Seybold Hrsg.։ Schmeil-Fitschen interaktiv CD-Rom, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 für Merkmale
  • Hui Ren & Jun Wen։ Vitis, S. 210 - textgleich online wie gedrucktes Werk, In։ Wu Zheng-yi, Peter H. Raven, Deyuan Hong Herausgeber։ Flora of China, Volume 12 - Hippocastanaceae through Theaceae, Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 19. November 2007, ISBN 978-1-930723-64-1. Abschnitt Beschreibung, Verbreitung und Systematik
  • Francesco Emanuelli, Silvia Lorenzi, Lukasz Grzeskowiak, Valentina Catalano, Marco Stefanini, Michela Troggio, Sean Myles, José M. Martinez-Zapater, Eva Zyprian, Flavia M. Moreira, and M. Stella Grando 2013։ "Genetic diversity and population structure assessed by SSR and SNP markers in a large germplasm collection of grape" ։ BMC Plant Biology BioMed Central Ltd. 13: 39։ doi:10.1186/1471-2229-13-39
                                     

6. Արտաքին յղումներ

  • Rolf Blaich: Weinbau und Reben in der Flora Mitteleuropas - Ein online-Lehrbuch der Universität Hohenheim.
  • Wissenswertes zum Thema Wein.
  • bundderweinkenner.ch: Systematische Gliederung der Reben. 7. Dezember 2010

Կաղապար:Վիքիբառարան