Back

ⓘ Արցախի Երաժշտութիւն




Արցախի Երաժշտութիւն
                                     

ⓘ Արցախի Երաժշտութիւն

ԼՂՀ երաժշտութիւն, Արցախի մէջ ժողովրդական երաժշտարուեստը զարգացած է հայ ազգային երաժշտութեան բազմադարեան աւանդոյթներով։ Տեղի բարբառի եւ երաժշտական ելեւէջներու զուգորդումը երաժշտարուեստին, հատկապէս քաղաքային ժողովրդական երգերուն հաղորդած է ինքնատիպ երանգ։ Գիւղական երգերու մէջ դրսեւորուած են հայ ժողովրդական երգի բոլոր ժանրերը։

Արցախը հայկական աւանդական հորովելու նշանաւոր կեդրոններիէն մէկն է. թերեւս 1890-ական թուականներու Կոմիտասը կը ձայնագրէ Վանանդի "Ձիգ տոր, քաշի", իսկ 1900-ական թուականներու՝ Ջրաբերդի "Հրեն, հրեն թումբումը" հորովելները, որոնք այդ ժանրի բարձրարուեստ նմուշներէն են։ Նոյն շրջանին մէջ Գրիգոր Սիւնին Միրգաեան գրառած է "Մանած թիլս հաստ եկավ" ճախարակի սրտառուչ դրսեւորուած են ղարաբաղցի գեղջկուհիի կեանքի դժուարին պայմանները եւ "Պապալ-պապալ էս տղեն" աշխոյժ երգերը։

Այդ ժանրի երգեր ձայնագրուած են նաեւ նոր ժամանակներուն մէջ։ Բանաստեղծ-երգահան Գուրգեն Գաբրիելեանի "Ղարաբաղի հորովել" երգը հաստատուն տեղ ունի մասնաքիտական եւ ինքնուս երգիչներու երգացանկերուն մէջ։ Ղարաբաղեան կեանքի ու կենցաղի բազմաբնոյթ կողմերն են արտացոլուած անոր "Խնեցուն երգը", "Կալին երգը", "Ըրկանքեն երգը" "Հրսընքեն կնանեքը" եւ այլ երգերու մէջ։ "Արցախեան նուագարան" -ով հաւաքուած են Գ. Գաբրիելեանի՝ տարբեր տարիներու հրատարակած ստեղծագործութիւններու լավագոյն նմուշները։

                                     

1. Այլ ստեղծագործութիւններ

Արցախը հարուստ է ոչ միայն հորովելներով, այլեւ նուագարանային մեղեդիներով, կենցաղային երգերով հատկապես՝ կատակերգեր, մենապարերով, զուգապարերով եւ խմբապարերով, արեւագալի երգերով ու այլ ստեղծագործութիւններով։ Հանրաճանաչ է Արամ Քոչարեանի ձայնագրած "Նախշուն աքիր" սոցիալական թեմայով կատակերգը։ Արցախի ժողովրդական երգերը հավաքուած են ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի դպրոցի եւ Երեւանի Կոմիտասի անուան դպրոցի գիտական արշաւախումբերն ու մէկ շարք անհատ երգահաւաքներ։

                                     

1.1. Այլ ստեղծագործութիւններ Հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստներ

Հնագոյն աւանդոյթներ ունին Արցախի հայ աշուղական եւ ժողովրդական նուագարանային արուեստները։ Նշանավոր է մեծթաղլարցի Չիթչեաններու աշուղական տոհմը յայտնի է 18-րդ դարի վերջէն՝ իր տասնեակէն աւելի ներկայացուցիչներով։

                                     

1.2. Այլ ստեղծագործութիւններ ժողովրդական երգիչներ եւ երաժիշտներ

Արցախը յայտնի է ժողովրդական երգիչներով եւ երաժիշտներով, որու համար ալ 20-րդ դարուն Շուշին անուանած են "Անդրկովկասի դպրոց" ։ 20-րդ դարի կէսերուն ճանչցուած էր գուսան Բագրատը։

Ժողովրդապրոֆեսիոնալ կատարող, արուեստն աչքի կինայ երաժիշտ-կատարողներով, նաեւ նուագարանագործ վարպետներով, որոնք իրենց գործունեութեամբ նպաստած են ոչ միայն հայկական այլեւ Մերձաւոր Արեւելքի եւ հարեւան այլ ժողովուրդներու երաժշտակատարողական արուեստի զարգացմանը։ Արցախի վարպետներու նուագարանները բարձր կը գնահատուին Անդրկովկասի մէջ, Միջին Ասիաի եւ այլուր։

Արցախի մէջ շարք մը գիւղեր համարվել են երաժիշտների բնօրրաններ։ Տեղի վարպետները կազմակերպել են պատանի երաժիշտների խմբեր Կոճոշոտում՝ թառահար Բախտի Հաթամեանը, անվճար կը սորվեցնեն գեղեցիկ հնչերանգներով նուագարաններ պատրաստել։

                                     

1.3. Այլ ստեղծագործութիւններ Նուագարանային արուեստ

Հանրածանօթ են արցախցի թառահարներ Միրզա Սադըղջանը կատարելագործած է թառը եւ անոր ձեւերը, Լազար Տեր-Վրթանեսեանը, Արսեն Յարամիշեանը, Լագար Գաբրիելեանը, Գրիգոր Մելիքովը եւ Բալա Մելիքեանը, քամանչահարներ Ավանես Ավանեսեանը, Արմենակ Սարեանը Շուշինսկի, որոնք իրենց արուեստով հռչակուած են Կովկասի մէջ, Ռուսաստանի եւ այլուր։ յայտնի էին նաեւ ազրպէյճանցի երգիչներ Հաջի Գուսին, Բուլբուլը Մուրթուզա Մամեդով, Սեյիդ եւ Խան Շուշինսկիները, թառահար Կուրբան Պրիմովը եւ ուրիշներ։

                                     

1.4. Այլ ստեղծագործութիւններ Երգչախումբեր

19-րդ դարի վերջէն ետք ԼՂ-ի եւ մասնաւորապէս Շուշիի հայ երաժշտական կեանքի աշխուժացմանը նպաստած են նաեւ Ստեփան Դեմուրեանի 1890-1910-ական թուականներուն եւ Գ. Սիւնու 1895 թուական երգչախումբերը։ Ս. Դեմուրեանի երգչախումբը հանդիսացած է համերգներով, մասնակցած Շուշիի եկեղեցւոյ պատարագներուն, բեմադրել Արմեն Տիգրանեանի "Անուշ" օփերան 1916-1917 թուականներ։ Շուշիի զինւորական նուագախումբ է ղեկավարած Հովհաննես Իոաննիսեանը։ Երաժշտարուեստի զարգացմանը նպաստած են նաեւ արցախցի դիրիժորներ Նիկոլայ Թեյմուրազեանը հիմնած է փողային նուագախումբ, Ալեքսանդր Մելիք-Փաշաեւը, երաժշտութիւն յօրինողն Ալեքսանդր Ալեքսանդրեանը, Դանիել Ղազարեանը, Եղիշե Բաղդա¬սարեանը Շուշիի մէջ կազմակերպած է ժողովրդական գործիքներու նուագախումբ՝ հայ անուանի երաժիշտներից, Անտրեյ Բաբաեւը, Մ. Չաղալեանը, Ալեքսեյ Հեքիմեանը։ Ռոմանոս Մելիքեանը եւ Ա. Քոչարեանը Ստեփանակերտի մէջ հիմնած "Հայ երաժշտանոց" երաժշտական ձեւերով1925-1927 թուականներ։

                                     

1.5. Այլ ստեղծագործութիւններ Գեղարուեստական հաւագածոներ

1920-1930 թուականներուն ստեղծուած են բազմաթիւ ինքնագործ գեղարուեստական հաւագածոներ։ 1925 թուականին քամանչահար Արսեն Սաղեանը Մարտունիի շրջկեդրոնի մշակոյթի տանը կազմակերպած է երգի-պարի գեղարուեստական ինքնագործ խումբ գիւղական բնակավայրերու երաժիշտներէ, համերգներով ելոյթներ ունեցած է մարզի բնակավայրերուն մէջ, նկատելի յաջողութիւններու հասած է մարզային եւ հանրապետական մրցոյթներու, ժողովրդական երաժշտարուեստի փառատոներու ընթացքին։ Շուշիի մէջ ծնած է անուանի պարուհի-երգչուհի, աշխարհի ժողովուրդներու պարերգերու լաւագոյն կատարող Արեւ Պաղտասարեանը։ 1958 թուականէն ԼՂ-ի մէջ ճանաչուած է նաեւ երգչուհի Նաիրուհի Ալավերդեանը։

                                     

1.6. Այլ ստեղծագործութիւններ Դպրոցներ եւ ուսումնարաններ

1937 թուականէն Արցախի մէջ կը գործէ Կոմիտասի անուան երաժշտական դպրոցը, 1961 թուականէն՝ Սայեաթ-Նովաի անուան երաժշտական ուսումնարանը, 1980 թուականէն՝ արուեստի դպրոցը, 1989 թուականէն՝ Հայֆիլհարմոնիաի բաժամունքը, 2001 թուականէն՝ պարարուեստի ուսումնարանը, նաեւ ԼՂՀ երգի-պարի պետական 1958 թուական, հիմնադիր՝ յօրինող Տ. Աւետիսեան, "Արփի" մանկապատանեկան պետական 1992 թուական, նախկինին՝ "Արցախի բալիկներ", "Ղարաբաղ" պետական էստրատային 1997 թուական անսամպլները, Արցախի պետական 1990 թուական, նախկինին՝ "Վարարակն", "Վարանդա" մանկապատանեկան պետական 1992 թուական, "Մռակած" պետական քամերային 1999 թուական երգչախումբերը, Արցախի պետական կամերային 1999 թուական, ճազային 2006 թուական նուագախումբերը։ ԼՂՀ բոլոր շրջաններուն մէջ կը գործեն ժողովրդական գործիքներու անսամպլներ, երաժշտական 6՝ իրենց մասնաճիւղերով եւ արուեստի 6 դպրոցներ։

Արցախի երաժշտական կեանքն կաշխուժացնեն երաժշտական ու երաժշտաթատերական հանդիսութիւնները, բացօթեայ ներկայացումները լարախաղացներու, կենդանավարժներու ելոյթները եւ այլն, փառատոնները եւ տոնախմբութիւնները։



                                     
  • յեղափոխական Լաւրենտի Ղալայեան Արցախի Հանրապետութեան օրհներգը Ազատ ու անկախ Արցախն է խօսք Վարդան Յակոբեանի, երաժշտութիւն Արմէն Նասիբեանի հաստատուած
  • 13 - րդ դար եւ այլն Պաքուն անցեալին եղած է նաեւ հայ մշակոյթի կեդրոն 500 - ին Արցախի հայոց Վաչական Բարեպաշտ թագաւորը քաղաքին մէջ կառուցած է հայկական առաջին եկեղեցին
  • դպրանոցին մէջ ժամակարգութիւն, տեսական շարականագիտութիւն եւ հայ հոգեւոր երաժշտութիւն առարկաները Յիշեալ ծառայութիւնները բարձր գնահատելով Վեհափառ Հայրապետ
  • Ախալքալաքի, Կարսի, Շիրակի եւ Տեկորի դաշտերը Հողը հրաբխային ըլլալով, բերրի է Արցախի եւ էրզրումի բարձրադիր սարահարթերը դաշտերու ամբողջութիւն մըն են Էրզրումի
  • արդարութեան վառ արփին, Մինչեւ հասնինք սէգ սարերուն Հայրենի Խօսք Մուշեղ Իշխան Երաժշտութիւն Բարսեղ Կանաչեան Նորկազմ Միութեան առած առաջին քայլերէն մին կ ըլլայ խմբագրել