Back

ⓘ Թունուզ




Թունուզ
                                     

ⓘ Թունուզ

Թունուզի Հանրապետութիւն, պետութիւն ի մէջ։ Հիւսիսէն եւ արեւելքէն կողողուի Միջերկրական ծովով։ Սահմանակից է Ալճերիոյ եւ Լիպիոյ։ Տարածքը 164.2 հազար քմ 2 է, բնակչութիւնը՝ 11 037 225 ։ Մայրաքաղաքը՝ Թունուզ: Վարչականորէն կը բաժնուի 18 նահանգի՝ Պեճա, Պիզերատա, Տապես, Գաֆսա, Ճենտուպա, Կայրուան, Կասերին, Մահդիա, Մետենին, Մոնաստիր, Նապուլ, Քամուտա, Սիլիանա, Սուս, Սֆաքս, Թունուզ, Թունուզ-Հարաւային, Էլ-Կեֆ։

                                     

1.1. Պատմութիւն Վաղ Շրջան

Թունուզի տարածքին մարդը բնակութիւն կը հաստատէ հնագույն ժամանակներէն։ Պահպանուած են ստորին, միջին եւ վերին պալեոլիթի գործիքներ։ Մ.թ.ա. 12-րդ դարուն Թունուզի տարածքին մէջ յայտնուած են յոյները, ապա՝ փիւնիկցիները։ Կարեւոր դեր խաղցած է փիւնիկցիներուն հիմնած Կարթագէնը։ Փիւնիկեան պատերազմներու հետեւանքով մ.թ.ա. 264 - 146 Կարթագէնը կործանուած է, Թունուզի տարածքը անցած է Հռոմին, մտած է Ափրիկէի տարածքին մէջ։ 1-ին դարուն Թունուզի մէջ տարածուած է քրիստոնէութիւնը։ 439-ին վանդալները նուաճած են Թունուզը եւ նպաստած ֆեոտալական յարաբերութիւններու ձեւաւորման։

                                     

1.2. Պատմութիւն Միջին Դարեր

534-ին նուաճած է Բիւզանդիան, իսկ VII դարու վերջին՝ արաբները։ 7-րդ դարու վերջին - 8-րդ դարու սկիզբը տիրապետող կրօնը դարձած է իսլամը։ 800-ին Թունուզը անջատուած է Աբբասեաններու խալիֆայութենէն, դարձած է ինքնուրույն պետութիւն՝ Աղլապեաններու 800 - 909, ապա արաբական այլ թագաւորութեան իշխանութեան տակ։ XVI դ. Թունուզը զաւթած են թուրքերը եւ դարձուցած են Օսմանեան կայսրութեան նահանգ։ 1705-ին Հուսէյնեաններու թագաւորական հիմնած է ինքնուրույն պետութիւն։ Արտաքին առեւտուրի աճը եւ ապրանքա-դրամական հարաբերութիւններու զարգացումը պայմանաւորեցին ընկերային վերափոխումները XIX դ.:

                                     

1.3. Պատմութիւն Նոր շրջան

1830-ին ստեղծուեցան Թունուզի կանոնաւոր բանակի առաջին միաւորումները, հիմնուեցան պետական գործարաններ եւ ընկերութիւններ, բացուեցան աշխարհիկ ուսումնական հաստատութիւններ։ 1861-ին լիպերալ բարեփոխիչ Հայրատտին ատ-Թունուզիի նախագահութեամբ ընդունուեցաւ Թունուզի 1-ին սահմանադրութիւնը "Տեսթուր"։

                                     

1.4. Պատմութիւն Ֆրանսական Գաղութ

XIX դ. 50-ական թթ. եւրոպական դրամատէրերը բաժիններ ստացան Թունուզին մէջ։ Հարկային ճնշումը եւ եւրոպացիներուն արտօնութիւններ տրամադրելը դժգոհութիւն յառաջացուցին բնակչութեան մէջ եւ հանգեցուցին 1864 - 1865-ի ապստամբութեան։ 1869-ին Անգլիան, Ֆրանսան, Իտալիան Թունուզի մէջ հաստատեցին միասնական ֆինանսական հսկողութիւն։ 1881-ին ֆրանսական զորքերը ներխուժեցին Թունուզ եւ ստիպեցին պայմանագիր ստորագրել խնամակալներուն մասին։ Թունուզը փաստորեն դարձավ Ֆրանսայի գաղութը։ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան ազդեցութեամբ Թունուզի մէջ զօրացավ ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1920-ին հիմնուեցաւ Թունուզի կոմունիստական կուսակցութիւնը։ Ազգային քաղքենիութիւնը 1920-ին ստեղծեց լիպերալ-սահմանադրական կուսակցութիւնը Տեսթուր, Տուսթուր։ Ան կը պահանջէր սահմանադրական կառավարութիւն եւ արաբներու իրավունքներու հաւասարեցում ֆրանսացիներու հետ։ 1934-ին Հապիպ Պուրկիպան ստեղծեց Նոր տեսթուր ձախ ազգայնական կուսակցութիւնը, որ ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարութիւնէն դուրս մղեց նախկին տեսթուրի ղեկավարներուն, որոնք հիմնած էին Հին տեսթուր կուսակցութիւնը։ 1940 - 1942-ին Թունուզը գտնուած է "Վիշիի" կառավարութեան իշխանութեան ներքոյ, ապա զայն գրաւած են իտալալական-գերմանական գործիչնըրը։ Ֆաշիզմի դէմ յաղթանակը խթանեց ազգային-ազատագրական շարժումը։ Ֆրանսական գաղութային իշխանութիւնները որոշ զիջումներ արեցին։



                                     

1.5. Պատմութիւն Թունուզի Հանրապետութիւն

1946-ին Թունուզը ստացավ Ֆրանսական միութեան "Միացուած պետութեան" վիճակը։ 1947-ին սկսաւ գործադուլային լայն շարժում։ 1952-ի Յունուարին մասսայական ձերբակալութիւններ եղան կոմկուսի եւ արհմիութիւններու ղեկավարներու շրջանին։ Թունուզի հարցը քննարկուեցաւ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ժողովի 7-րդ եւ 8-րդ նստաշրշաններուն 1952 եւ 1953։ 1954-ին Ֆրանսան Թունուզին տուաւ ներքին ինքնավարութիւն, իսկ 20 Մարտ 1956-ին ճանչցաւ անոր անկախութիւնը։ Ընտրութիւններու ժամանակ Սահմանադիր ժողովին մէջ բոլոր տեղերը ստացավ "Ազգային ճակատ" պուրժուա-դեմոկրատական խմբաւորումը՝ Նոր տեսթուր կուսակցութեան ղեկավարութեամբ։ Անոր առաջնորդ Հ. Պուրկիպան կազմեց կառավարութիւն։ 25 Յուլիսի 1957-ին Թունուզը հռչակուեցաւ հանրապետութիւն, նախագահ ընտրուեցաւ Պուրկիպան։ 1957-ին Թունուզը տնտեսական եւ տեխնիկական օգնութեան համաձայնագիր կնքեց ԱՄՆ-ի հետ եւ հաւանութիւն տուաւ "Էյզենհաուերի տոքթրինային": Թունուզը քայլեր ձեռնարկեց Հիւսիսաֆրիքեան Դաշնակցութիւն ստեղծելու ուղղութեամբ։ 1962-ին մշակուեցաւ Թունուզի զարգացման տասնամեայ ծրագիր, որուն հիմքին ինկավ այսպէս կոչուած տեսթուրեան սոցիալիզմի տեսակետը. տնտեսութեան մէջ 3 բաժանմունքներու պետական, գործակցական եւ մասնաւոր առկայութիւնը՝ պետութեան ղեկավար դերով։ Ընկերա-տնտեսական

վերափոխումները կը հանդիպէին արքայական մենաշնորհի դրութիւններու եւ ներքին հետադիմութեան դիմադրութեան։ 1970-ին ծրագրի իրագործումը դադրեցաւ, առաջադիմական բարեփոխումներու կողմնակիցները դուրս եկան կառավարութէնեն, խրախուսեցաւ մասնաւոր դրամագլուխը։ 1974-ին Հ. Պուրկիպան ընտրուեցաւ ցմահ նախագահ։ Թունուզը ՄԱԿ-ի 1956-ին, Արաբական պետութիւններու դաշնակցութիւններուն 1958-ին, Ափրիկէյի միասնութեան կազմակերպութեան 1963-ին անդամ է։ Արտաքին քաղաքականութեան ասպարէզին մէջ կը վարէ դրական չեզոքութեան քաղաքականութիւն, հանդէս գալով գաղութատիրութեան վերացման, միջազգային լարուածութեան հետագայ թուլացման օգտին։ 1956-ին դիւանագիտական հարաբերութիւններ հաստատուած են Թունուզի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ։ 1950 - 1960-ական թթ. կնքուեցաւ սովիէթա-Թունուզեան համաձայնագրեր, ԽՍՀՄ-ը վարկաւորեց U տեխնիկական օժանդակութիւն ցույց տուաւ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու կառուցման գործին մէջ։

                                     

2. Աշխարհագրութիւն

Թունուզի տարածքը կը ձգուի հիւսիսէն հարաւ, Միջերկրական ծովէն մինչեւ Սահարա անապատը՝ մոտ 800 քմ երկարութեամբ։ Ափագիծը 1200 քմ է։ Հիւսիսի մէջ ծովափը բարձր է, տեղ-տեղ զառիթափ, արեւելքին մէջ՝ ցածրադիր, ծովալճակներով։ Նշանաւոր են Թունուզի, Համամետ, Տապես ծոցերը եւ Ճերպա, Քերքենա, Տալիտ կղզիները։ Ռելիեֆը գերազանցապէս բլրապատ է։ Տարածքի 1/3-ը զբաղուած է Թել Աթլասի եւ Սահարական Աթլասի արեւելեան լեռնաբազուկներով 1000 - 1200 մ. բարձրութեամբ եւ միջլեռնային սարաւանդներով Հիւսիտաին եւ Բարձր Թել։ Թունուզի լեռնաշղթայի արեւմուտքին կը գտնուի Շամբի լեռը 1544 մ՝ երկրի ամենաբարձր կետը։ Տարածքի մնացած մասը հիւսիսը կը զբաղեցնէ Թունուզի հարթավայրը Ցածր Թել, հարաւը՝ էս-Սահիլը աշխարհագրական մարզ։ Երկրի կեդրոնական մասի աղուտային անհոսք ցածրավայրերը՝ շոթերը Ճերիտ, Էլ-Ղա-սա, ծովի մակարդակէն ցած են եւ եզրաւորուած են լեռներով։ Երկրաբանական տեսակետէն Թունուզը կը բաժնեն հիւսիսային ծալքածածկութային սինկլինալային Թել Աթլաս, ավլակոգեն Պերպերիտ՝ Թունուզի Աթլասին մէջ եւ հարաւային՝ սալայատակային Սահարական սալ մասերու։



                                     

2.1. Աշխարհագրութիւն Օգտակար Հանածոներ

Օգտակար հանածոներէն կան երկաթ, ֆոսֆորիտներ, նաւթ, բնական կազ, զինք, կապար, սնդիկ, ֆլիւյորիտ, պարիա, մանկան, քալիումական աղեր են։

                                     

2.2. Աշխարհագրութիւն Գետեր

Գետերը մեծ մասամբ ունին ժամանակաւոր կամ պարբերական հոսք ունդներ։ Խոշոր գետը Մեշերտան է, որուն ջուրերը կօգտագործուին ելեկտրականութեան հոսանք ստեղծելու նպատակներով։ Հիւսիսը կը գտնուին քփզերտա եւ Գարաետ Աշկել աղի լիճերը։

                                     

2.3. Աշխարհագրութիւն Հողեր

Հողաբուսական ծածկույթին մէջ կը գերակշռեն միջերկրածովեան տիպերը։ Հիւսիսին մէջ տարածուած են դարչնագույն քարպոնաթային, Աթլասի լեռները՝ գորշ անտառային, հարաւը՝ մոխրադարչնագույն եւ աղակալած կիսաանապատային եւ անապատային հողերը։

                                     

2.4. Աշխարհագրութիւն Բուսական Աշխարհ

Անտառները պահպանուած են լեռներուն մէջ, ներկայացուած են սաղարթաւոր եւ փշատերեւ ծառատեսակներով՝ հատկապէս կաղնի, խցանակաղնի, սոճի, կենսածառ։ Մեծ տարածութիւններ կը զբաղեցնեն մակվիսի թփուտները։ Չոր տափաստաններուն մէջ եւ կիսաանապատներուն մէջ կը գերակշռէ չորասեր խոտածածկույթը, անապատներուն մէջ՝ էֆեմեր բույսերը, աղուտներուն մէջ՝ օշանը, ունդներու հովիտներուն մէջ՝ ակացիան, կարմրանը։

                                     

2.5. Աշխարհագրութիւն Կենդանական Աշխարհ

Կենդանական աշխարհը համեմատաբար աղքատ է։ Պահպանուած են հովազը, վայրի խոզը եւ ոչխարը։ Կիսաանապատներուն մէջ բնորոշ են վագրակատուն, շնագայլը, վայրի կատուն, աղուեսը եւ կրծողները։ Բազմազան եւ հարուստ է թռչնաշխարհը։ Շատ են սողունները։ Գիւղատնտեսութեան մեծ վնաս կը հասցնէ մորեխը։ Առափնեայ ջուրերը հարուստ են ձուկերով։ Թունուզին մէջ է Ճեպել-Պու-Խսեդմա արգելանոցը։

                                     

3. Բնակչութիւն

Բնակչութիւնը 2015 թուականի կազմած է 11.037.225 մարդ։ Բնակչութեան 99%-֊ը արաբներն են։ Կան նաեւ եւրոպացիներ։ Պետական լեզուն արաբերէնն է, կրոնը՝ իսլամը։ Միջին խտութիւնը՝ 1 քմ-ի վրայ 67 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 52% է 2015։ Խսոշոր քաղաքներն են Թունուզը, Աֆաքսը, Սուիսը, Պիզերթան, Կայրուանը։

                                     

4. Պետական Կարգ

Թունուզը խորհրդարանական հանրապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնն ընդունուածէ 1959-ին։ Պետութեան ղեկավարը եւ զինուած ուժերու գերագույն գլխաւոր հրամանատարը նախագահն է։ Նախագահը կընտրուի համաժողովրդական ընտրութիւններու արդիւնքով՝ 5 տարի ժամկետով ներկայիս նախագահն է Պեճի Սաիտ Էսեպսին ընտրուած է 31 Դեկտեմբեր 2014-ին։ Կառավարութեան ղեկավարը Վարչապետն է։ Օրենսդրական բարձրագույն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է՝ Ազգային ժողովը։

                                     

5.1. Տնտեսութիւն Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ

Թունուզը ագրարային երկիր է՝ համեմատաբար զարգացած լեռնահանքային արդիւնաբերութեամբ։ Աֆրիքեան երկիրներու մէջ առաջինն է ձիթապտուղի եւ ցորենի արտադրութեամբ, ֆոսֆորիտների հանույթով։ Անկախութիւն ստանալէն ետք ազգայնացուած են երկաթուղիները, առեւտրական նաւատորմը, քաղաքային փոխադրամիջոցը, կապը, որոշ դրամատուներ, օտարերկրացիներուն պատկանող հողերու մէկ մասը, սահմանափակուած են ֆրանսական դրամատէրերու դերը, ֆեոտ, հողատիրութիւնը։ Արտաքին առեւտուրի վրայ սահմանուած է պետական հսկողութիւն։ Պետութիւնը կը վարէ պետական, գործակցական եւ մասնաւոր բաժանմունքներու համագործակցելու քաղաքականութիւն։ Տնտեսութեան մէջ կը թափանցէ ԱՄՆ-ի, Գերմանիոյ, Իտալիոյ, Շուետի դրամագլուխը։ Դրամական միաւորը Թունուզեան տինարն է։

                                     

5.2. Տնտեսութիւն Արտաքին Առեւտուր

Կարտահանէ ֆոսֆորիտներ, նաւթ, սուբըրֆոսֆատ, մետաղի հանքաքար, ձիթայուղ, գինի: Կը Ներմուծէ մեքենաներ եւ փոխադրական սարքաւորումներ, սննդամթերք, լայն սպառման ապրանքներ։ Առեւտրական հիմնական գործընկերներն են Եւրոպայի տնտեսական համագործակցութեան երկիրները հատկապէս Ֆրանսան, ԱՄՆ-ը։

                                     

5.3. Տնտեսութիւն Արդիւնաբերութիւն

Արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղը լեռնահանքային արդիւնաբերութիւնն է, հատկապէս նաւթի հանույթը։ Կարեւոր են նաեւ մետալուրգիական, մեքենաշինական, նաւթավերամշակման, քիմիական արդիւնաբերութեան ճիւղերը։

                                     

5.4. Տնտեսութիւն Գիւղատնտեսութիւն

Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Հիմնական ճիւղերն են հացահատիկային մշակութիւնը եւ անասնապահութիւնը։ Ագրարային բարեփոխումներու հետեւանքով առաջացած են մասնաւոր եւ պետական դրամային ֆերմաներ, միջին եւ մանր գիւղացիական տնտեսութիւններ։ Ունեւոր գիւղացիներու միացման փորձեր կը կատարուին։ Գիւղացիներու զգալի մասը հողազուրկ կամ սակավահող է։ Արտահանութեան համար կարեւորը ձիթապտուղի մշակութիւնն է։ Անասնապահութիւնը հիւսիսի մէջ եւ հիւսիս-արեւելքին մէջ ունի արոտավայրային, իսկ կեդրոնական եւ հարաւային շրջաններուն մէջ՝ քոչուոր եւ կիսաքոչուոր բնույթ։ Կը բուծեն գլխաւորապէս մանր եւ խոշոր եղջերաւոր անասուններ, ինչպէս նաեւ ուղտեր, աւանակներ, ձիեր, ջորիներ։

                                     

6. Փոխադրամիջոց

Երկաթուղիներու երկարութիւնը աւելի քան 2.1 հազար քմ է, խճուղիներինը՝ 19 հազար քմ։ Կը կառուցուի Գաֆսա - Գաբես երկաթուղին։ Ծովային փոխադրամիջոցով կը կատարուի համարեայ ամբողջ արտաքին առեւտուրը։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են՝ Սեխիրան, Սֆաքսը, Պիզերան, Թունուզը, Սուսը։ Միջազգային օդակայանը՝ Քա Էլ-Աուինայում Թունուզ քաղաքի մոտ։

                                     

7. Գրականութիւն

Թունուզին մէջ գիր եւ գրականութիւն ստեղծուած է դեռեւս ք.ա. I հազարամեակին մէջ՝ փիւնիկերէն։ Հռոմեական տիրապետութեան շրջանին համաշխարհային գրականութեան շարք մը ականաւոր ներկայացուցիչներ Ապուլեյ, Օգոստոս Երանելի եւ ուրիշներ եղած են Թունուզցի։ Սեփական գրականութեան ինքնատիպ գիծերը երեւցած են X - XI դդ.՝ ներբողագիր բանաստեղծներ Իպն Հանի ալ-Անտալուսիի 931 - 973 եւ Ալի ատ-Թունուզի X դ., գեդոնիստ գրողներ Իպրահիմ ալ-Խուսրիի, Իպրահիմ ար-Դակիկի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւններուն մէջ։ XII - XIV դդ. արաբ, դասական բանաստեղծութեան անկման շրշանին մէջ գերակշռած են արձակի ժանրերը։ Միջնադարի մեծագույն գրողն է Ապտուռահման իպն թալտունը 1332 - 1406։ XV դ. ստեղծուած է կենցաղային հարուստ գրականութիւն, XV - XVI դդ. ժողովրդական գրականութիւն՝ արաբերէնի Թունուզեան բարբառով։ XVIII դ. աշխուժացած է պալատական ներբողային բանաստեղծութիւնը։ XIX - XX դդ. բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններուն մէջ կը հնչեն ազգային-ազատագրական պայքարի զգացումները։ 1920 - 1930-ական թթ. ան նշանաւորուած է բանաստեղծ-նորարար Ապուլ-Քասիմ աշ Շապպիի 1909 - 1934, պատմաբան Աւի-ատ-Դուաժիի 1909 - 1949, հրապարակախոս Տահար Հատտատի 1901 - 1936 ստեղծագործութիւններով։ Ազգային վեպի կազմաւորումը կապուած է Պշիր Խրայեֆի եւ Մհամմետ Լարուսի ալ-Մութուիի անուններուն հետ։ 1960-ական թթ. գրականութեան մտան խումբ մը առաջադեմ գրողներ, որոնք արձակ եւ թատերական գործերը կը գրեն արաբերէն, իսկ բանաստեղծութիւնը՝ ֆրանսերէն։ Երիտասարդ արձակագիրներ եւ դրամատուրգներ ստեղծագործութեան բնորոշ են գաղափարական եւ ոճական որոնումները։



                                     

8. ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ

Թունուզի տարածքին մէջ պահպանուած են քարի դարի, փիւնիկեան, հռոմեական ժամանակներու արուեստի հուշարձաններ։ Միջին դարերուն ձեւաւորուած է իսլամական ճարտարապետութիւնները։ Դղեակներու շուրջ առաջացած են քաղաքներ, ընդհանուր կառուցապատման մէջ գերիշխող միջնաբերդով։ Միջնադարեան կերպարուեստին բնորոշ է արհեստական մարմարի քանդակազարդումը, անջնարակ եւ ջնարակուած խեցեղենի, գեղարուեստական ապակիի, ոսկերչական իրերու, գորգերու, արծաթով եւ ոսկով ընդելուզուած զենքերու պատրաստումը։ Մինչեւ 1956-ը Թունուզին մէջ շինարարութիւնը կատարած են ֆրանսական ճարտարապետները, որոնք ձգտած են զուգորդել տեղական աւանդույթները եւ եւրոպական սկզբունքները։ Երկրի անկախութիւնէն ետք կաշխատին Թունուզցի ճարտարապետ։ 1950 - 1960-ական թթ. բուռն զարգացած է կերպարուեստի ագգային դպրոցը, ուր կը գոյակցին իրաւաբանական եւ նորաձեւական ուղղութիւնները։

                                     

9. Երաժշտութիւն

Երաժշտական ֆոլքլորը արաբական ճիւղը, առկայ է նաեւ պերպերականը լատային հիմքով, մեթրոռիթմով, գործիքարանով ազգակից է արեւմտեան արաբական երկիրներու երաժշտութեան։ Դասական երաժշտութիւնը սկզբնաւորուած է XV դ.: 1960-ական թթ. կը գործէ սիմֆոնիք նուագախումբը, ստեղծուած է Ազգային երաժշտանոց։ Խոշոր գործիչներէն է արաբ, երաժշտական մշակույթի մասնագէտ Սալահ ալ-Մահտին։

                                     

10. Թատրոն

Իսլամի արգելքով մինչեւ XIX դ. թատերարուեստը կազմաւորուած չէ։ 1848-ին Մ. ալՆաղաշը արաբերէն թարգմանուած է եւ բեմադրել Մոլիերի "Ագահը": Ֆրանսացիներու տիրապետութեան օրով գործած են ֆրանսական թատերախումբեր։ Ազգային առաջին թատերախումբը ստեղծուած է դերասան Խ. Զազիրին, 1950-ին։ Թունուզի հանրապետութիւն հռչակուելէն ետք Թունուզ քաղաքին մէջ կազմակերպուած է տեղական թատերախումբ։