Back

ⓘ Թէյ




Թէյ
                                     

ⓘ Թէյ

Թէյը անուշբոյր ըմպելիք մըն է, որ կը պատրաստուի թէյենիին մշակուած թերթիկներուն վրայ լեցնելով գաղջ կամ եռացած ջուր։ Թէյենի մշտադալար թուփ մըն է, անոր հայրենիքը Ասիան է։ Ջուրէն ետք ամէնէն աւելի տարածուն գտած ըմպելիքն է։ Կարգ մը թէյեր, ինչպէս "Տարճիլինկ" ը եւ չինական կանաչ թէյը ունին զովացնող յատկութիւն, քիչ մը լեղի եւ փոթոթող համ, մինչ այլ տեսակի թէյեր ունին աւելի անոյշ եւ համային տարբեր առանձնայատկութիւններ։ Թէյին հայրենիքը Չինաստանն է։ Գործածուած է որպէս բժշկական ըմպելիք։ Արեւմուտք հասած է շնորհիւ փորթուկալցի կղերականներու եւ վաճառականներու, որոնք թէյը Եւրոպա ներմուծեցին 16-րդ դարուն։ 17-րդ դարուն թէյ խմելը կենցաղային նորաձեւութիւն դարձած էր անգլիացիներուն մօտ, որոնք սկսան Հնդկաստանի մէջ մեծ քանակով թէյ մշակել, արտադրել եւ վաճառել, խափանելով Չինաստանի մենատիրութիւնը թէյի վաճառականութեան մէջ։

Բոյսերէ պատրաստուած թէյը herbal tea պտուղներէ եւ խոտաբոյսերէ պատրաստուած ըմպելիքներ են, որոնք չեն պարունակեր թէյ։ Ասոնք ճանչցուած են Tisane կամ herbal infusion անունով, որ կը նշանակէ բուսական թէյ։

                                     

1. Ստուգաբանութիւն

Թէյ բառին չինական արտայայտութիւնն է 茶: Բառը Չինաստանի տարբեր շրջաններու մէջ հնչուած է տարբեր ձեւով. Մանտարինի մէջ Չինաստանի հիւսիսը եւ հարաւ արեւմտեան շրջանը հնչուած է "չա", Wu չինարէնի մէջ՝ "զօ", իսկ մին չինարէնի մէջ՝ "թա" կամ "թէ": Սակայն մէջ առաջադրանք կայ, որ թէյի տարբեր անունանումները յառաջացած են հին չինարէնի տարբեր բառերէ

                                     

2. Թէյին օգտագործումը

Թէյը կրնան օգտագործիլ վաղ առաւօտեան, ինչը կը տայ առոյգութիւն՝ իր մէջ պարունակող L-թէանինին, թէոֆիլինին եւ քոֆէինին երբեմն կըսեն՝ թէին շնորհիւ: Անկէ բացի, որ ջուրէն ետք թէյը կը համարուի մարդկութեան ամենէ օգտագործող խմելիքը, շատ մշակոյթները ան նաեւ կօգտագործեն տարբեր իրադարձութիւններու ժամանակ, ինչպիսիք են ետճաշեայ թէյը կամ թէյախմութիւնը: Քանի մը մշակոյթներին մէջ, ինչպէս չինականը եւ ճափոնականն են, յառաջացած են թէյի ծիսակատարութիւն, որոնց ատենը իրենց հաճոյքին համար նրբաճաշակ կահաւորած միջավայրին ներսը կօգտագործեն թէյի պատրաստման աւանդական եւ արարողակարգային եղանակներ:

Միացեալ Թագաւորութեան մէջ կօգտագործեն ամեն օր եւ յաճախ՝ երկրի բնակչութեան մէծամասնութիւնը եւ կը յաւակնէ դառնալ Պրիթանական մշակութային ըմպելիքներէն մին: Պրիթանիոյ տուներուն մէջ լաւ վարուելակերպերէն կը համարուի մտնելէ անմիջապէս ետք հիւրերուն թէյ առաջարկիլը: Նուրբ ճենապակիէ սպասքով եւ քաղցրավենիքով ետճաշեայ թէյը մշակութային կարծրատիպ կը համարուի, երբեմն կը հանդիպեն հրաշագեղ թէյի տուներուն մէջ։ Անգլիոյ հարաւ-արեւմուտքին մէջ շատ սրճարաններ կը հրամցնեն "քրէմ" թէյը, որ բաղկացած է թխուածքներէ, հարած սէրուցքէ եւ մուրաբաներէ: Նաեւ մաս կը կազմէ երեկոյան սեղանին:

Թուրքական թէյը թուրքական խոհանոցին կարեւորագոյն մասը կը կազմէ, եւ ամենէ շատ հանդիպող տաք ըմպելիքը կը համարուէ, չի նայած, որ սուրճին օգտագործումը երկրին մէջ շատոնց յայտնի է: 2004-ին Թուրքիան արտադրած է 205 500 թօն թէյ աշխարհի ամբողջ արտադրած քանակին 6.4%-ը, ինչը կը դարձնէ անոր աշխարհին ամենէ մէծ շուկաներէն մին՝ Ինչ կը վերաբերէ 2013-ին, ամեն շունչին ընկնող հաշվարկով թէյին սպառումը կը կազմէ տարին 13.8 ք.կ.

Ռուսիան ունէ երկար եւ հարուստ թէյի աւանդոյթ՝ 1638 թուականէն սկսած, երբ Միխայիլ 1-ին ցարը կը ներդնէ զայն: Հանրային միջոցառումները թերի կը համարուին առանց թէյախմութիւնը, որը սովորաբար կը եփեն "սամովարներուն" ռուս.՝ самовар մէջ։ Այսօր ռուսաստանցիներու 82 %-ը ամեն օր թէյ կօգտագործէ:

                                     

3.1. Ըմպելիքին Պատրաստումը Սեւ Թէյ

Սեւ թէյին առոյգ նիւթերէն շատերը չեն զարգանար 90°-էն ցածր ջերմաստիճաններուն: Որպէս հետեւանք, Արեւմուտքին մէջ սեւ թէյը սովորաբար կը թրմեն եռացումին մօտ ջերմաստիճանին՝ շուրջ 99°: Սեւ թէյին պատրաստման հետ կապուած ամենէ մէծ սխալն անիկա է, երբ կօգտագործեն շատ ցածր ջերմաստիճանի ջուր: Քանի որ եռման կետը կիջնէ բարձրութեանը զուգահեռ, լեռնային շրջաններին մէջ կը դժուարանայ թէյին պատրաստումը: Թէյին ամանի տաքացումը թրմելէ առաջ ունէ մէծ նշանակութիւն ցանկացած բարձրութեան պարագային:

Արեւմուտքին մէջ թէյը սովորաբար կը թրմուէ շուրջ չորս վայրկեան: Հնդկաստանին մէջ թէյը յաճախ կը եռացնեն տասնհինգ վայրկեան եւ աւելի, մասալայ ստանալուն համար:

                                     

3.2. Ըմպելիքին Պատրաստումը Կանանչ թէյ

Թեթեւ ըմպելիք նախընտրող տարածաշրջաններուն մէջ, ինչպէս Արեւմուտքը եւ Հեռաւոր Արեւելքն են, կանանչ թէյը կը թրմուէ շուրջ 80÷85 °C ջուրի մէջ։ Անանկ երկիրներուն մէջ, ինչպիսիք Հիւսիսային Ափրիկէի եւ Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներն են, կը նախընտրեն դառը թէյ, ատոր համար կօգտագործեն աւելի տաք ջուր: Մարոքին մէջ կանաչ թէյը կընկղմուի ջուրին մէջ 15 վայրկեանին տեւողութեամբ:

Թէյին համար նախատեսուած տարողութիւնը յաճախ նախապես կը տաքացնեն՝ ժամանակէն շուտ հովանալէն խուսափելուն համար: Բարձրորակ կանանչ եւ սպիտակ թէյերուն քանի մը անգամ նօրեն ջուր աւելացնել կարելի է:

                                     

3.3. Ըմպելիքին Պատրաստումը Սպասք

Թուրմ դնելուն համար սովորաբար կօգտագործուի չջնարակուած հախճապակեայ թէյաման: Սպասարկող թէյամանը ճէնապակիէն է, որը ջերմութիւնը լաւ կը պահէ: Մէծ թէյամանները 19-րդ դարէն ետք յայտնագործուած են, քանի որ մինչ այդ թէյը հազւագիւտ եւ խիստ սուղ եղած էր։ Փորձառու թէյ ըմպողները յաճախ կը պնդեն, որ թէյը խառնիլ կարելի չէ, քանի դեռ ան կը թրմուէ: Անոնք կըսեն, որ ատիկա բաւարար չէ թէյը մուգցնելուն համար, եւ որը, սակայն, հաւանաբար, թանինի հասուննալը կուշացնէ: Նոյն ատիկա պատճառաւ պետք չէ մզել ծրարին վերջին կաթիլները՝ աւելի թունդ թէյ ստանալուն համար աւելի շատ թէյի տերեւներ օգտագործել պետք է:

                                     

4. Արտադրութիւնը

2003-ին թէյին արտադրութիւնը աշխարհին վրայ կազմած է 3.21 մլն թօն 2010-ին ան 4.52 մլն տօնէ աւելիին հասած է 2009-ի համեմատ 5.7%-ով աւելցած ըլլալով: 2013-ին աշխարհին թէյին արտադրութիւնը 5.34 մլն թօնը հասած է, 2012-ին համեմատած 6.17%-ով աճած ըլլալով: Ամենէ շատ արտադրողներ կը համարուին Չինաստանը, Հնդկաստանը, Քենիաը, Շրի Լանքան եւ Թուրքիան:

Վաճառքը

Համաձայն ՄԱԿ-ին պարենի եւ գիւղտնտեսութեան կազմակերպութեան FAO, 2007-ի տվեալներով, թէյին խոշորագոյն ներկուծողը ըստ քաշի, Ռուսիան եղած է, որուն կը հետեւին Միացեալ Թագաւորութիւնը, Փաքիստանը եւ Միացեալ Նահանգները: Քենիան, Չինաստանը եւ Շրի Լանքան 2007-ին ամենէ շատ արտահանած երկիրները եղած են:՝ 374 229, 292 199, 193 459 եւ 190 203 համապատասխանաբար: Սեւ թէյը ամենէ մէծ արտահանողը Քենիա եղած է, այն դեպքը, երբ մամենէ շատ արտադրած եւ սպառած երկիրը Հնդկաստանն է: