Back

ⓘ Թզենի




Թզենի
                                     

ⓘ Թզենի

Թզենի, թթազգիներու ընտանիքի մերձարեւադարձային պտղատու, տերեւաթափ ծառ կամ թուփ։ Կը հանդիպինք Տաւուշիի եւ Սիւնիքի մարզերու լեռնային գօտիներուն մէջ։ Մշտականաչ ծառեր եւ թուփեր են, երբեմն մագլցող լիաններ։

                                     

1. Տարածք

Կաճի կրահողերուն մէջ, քարքարոտ, ժայռոտ, արեւահար լանջերուն, կիրճերուն, գետահովիտներուն մէջ. գրանցուած է ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։ Արմատներու հզօր համակարգով, տերեւաթափ, խիտգնդաձեւ կամ լայնբրգաձեւ սաղարթով, կաթնանման հիւթ պարունակող բոյս է։ Ցողունի բարձրացումը՝ 5-12 մ է։ Տերեւները խոշոր են, բլթակաւոր, խորը կտրտուած, վերէն՝ կոշտ, խորդուբորդ, մուգ կանաչ, վարէն՝ թավոտ, մոխրականաչ։ Երկտուն է, բաժանասեռ։ Ծառերու բարձրութիւնը մինչեւ 40 մ է, տրամագիծը՝ 3-5 մեդր, յաճախ հիմքի մօտ տախտականման արմատներ կառաջանան։ Շատ տեսակներ իրենց կեանքը կը սկսին որպէս էպիֆիտներ, ետքը միայն կառաջանան գետնին հասնող յաւելեալ արմատներ, որոնք կը վերածուին հսկայական սաղարթը պահող հենասիւներու։ Որոշ վերաբուսական տեսակներու օդային արմատները փաթթուելով տեր-ծառին կը սպանեն անոր։ Տերեւները սովորաբար ամբողջաեզր են, մինչեւ 60-70 սմ երկարութեամբ։

                                     

2. Փոշոտում

Արական իգական ծաղիկները հաւաքուած են տանձանման, երբեմն՝ գնդաձեւ ծաղկաբոյլերուն մէջ։ Փոշոտումը խաչաձեւ է, կը կատարուի փոքրիկ միջատի՝ բլաստիֆագի միջոցով։ Պտուղներն ընկուզիկներ են, կառաջանան պտղակալէն եւ անոր մէջ գտնուող սերմերէն։ Պտղաբոյլերը գնդաձեւ են, տանձանման, կանաչավարդագոյն, սեւավարդագոյն, դեղնավարդագոյն։ Որոշ տեսակներ պտուղ կառաջացնեն առանց փոշոտման՝ կուսածնութեամբ։

                                     

3. Բազմացում

Կը բազմանայ սերմերով, արմատային մացառներով եւ կտրոններով։ Ջերմասէր եւ երաշտադիմացկուն է։ Պտղաբոյլը կը պարունակէ շաքարներ 12-23%, պեկտինային նիւթեր 0.5-4.2 %, որգանական թթուներ մինչեւ 1 %, կենսանիւթեր Cv B1 B2, հանք, աղեր, սպիտակուցներ, օսլայ եւ այլն։

                                     

4. Կիրառութիւն

Պտուղը կօգտագործուի թարմ եւ վերամշակած, բնափայտը՝ փայտագործութեան եւ խառատագործութեան մէջ։ ՀՀ-ի մէջ կը մշակուի Տաւուշի եւ Սիւնիքի մարզերուն մէջ, Արարատեան դաշտին մէջ, Երեւանին, Հրազդան գետի հովտի այգիներուն։ Բոյսի բոլոր մասերը կաթնահիւթ կը պարունակեն։ Ծաղիկները փոքր են, մեծ մասամբ միասեռ, կը զարգանան իւրայատուկ, գնդաձեւ կամ տանձաձեւ, գագաթին ճեղք ունեցող ծաղկաբոյլի ներքին մակերեւոյթին։ Փոշոտումը կը կատարուի թաղանթաթեւաւոր միջատներու միջոցով։ Որոշ տեսակներու պտղաբոյլերն կօգտագործուին սննունդի համար։ Շատ տեսակներու կաթնահիւթը քաուչուք կը պարունակէ, որը սակայն արդիւնաբերական նշանակութիւն չունի։

                                     

5. Ցեղատեսակներ

Յայտնի է մօտ 900 այլ տուեալներով՝ 1000, ՀՀ-ի մէջ՝ 1 տեսակ՝ Թզենի սովորական F. carica։ Յայտնի է թուզի աւելի քան 800 տեսակ՝ տարածուած արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային շրջաններուն մէջ։ Սենեակներուն մէջ կաճեցնեն քաուչուքատու թուզ F․ elastica, որուն կաթնահիւթը կը պարունակէ մինչեւ 30% քաուչուք։ Ցեղատեսակներ՝

  • Urostigma
  • Sycomorus
  • Pharmacosycea
  • Synoecia
  • Sycidium
  • Ficus
                                     
  • Կլիման բարեխառն է, տաք ու առողջարար Կ աճին պտղատու ծառեր, ձթենի, նռնենի, թզենի խաղող, հացահատիկներէն ցորեն, գարի, եգիպտացորեն Օգտակար հանածոներէն կան
  • Կաղապար: Taxobox արւմտ. Թուզ, կամ թզենի կամ գինու հատապտուղ լատ. Fícus cárica մալակասի Fícus cárica կամ ֆիքուս, մերձարեւադարձային տերեւաթափ ֆիքուս

Users also searched:

...
...
...