Back

ⓘ Ֆրետերիք Թէյլըր




Ֆրետերիք Թէյլըր
                                     

ⓘ Ֆրետերիք Թէյլըր

Ֆրետերիք Ուինսլու Թէյլըր, Ֆիլատելֆիա, Փենսիլվանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի ճարտարագէտ, աշխատանքի եւ ղեկավարութեան գիտական կազմակերպման հիմնադիր։

                                     

1. Կենսագրութիւն

Ֆրետերիք Ուինսլու Թէյլըր ծնած է իրաւաբան ընտանիքի մէջ։ Կրթութիւնը ստացած է Գերմանիոյ, Ֆրանսայի, ապա՝ Նիւ Հէմփշըրի մէջ գտնուող Ֆ. Էքստերի ակադեմիայի մէջ։ 1876 թուականին աւարտած է Հարվըրտի իրաւաբանական քոլէճը, բայց տեսողական խնդիրներու պաճառաւ չէ կրցած շարունակել կրթութիւնը եւ աշխատանքի անցած է Ֆիլադելֆիոյ հիտրոթեքնիկական սարքաւորումներու գործարանի արտադրական արհեստանոցին մէջ։ 1878 թուականին՝ տնտեսական ճգնաժամի գագաթնակէտին հասնելու ժամանակ, աշխատանքի կանցնի Միդվելեան պողպատի գործարանին մէջ։

1882-1883 թուականներուն որպէս ղեկավար աշխատած է մեքենաշինութեան արհեստանոցին մէջ։ Զուգահեռաբար ստացած է գիտական կրթութիւն ։ 1884 թուականին Թէյլըր դարձած է ճարտարագէտ, նոյն թուականին ալ ան առաջին անգամ կազմած է աշխատանքի արտադրողականութեան համար տրուող տիֆերենցիալ վճարման համակարգը։

1890-1893 թուականներուն Թէյլըր եղած է Ֆիլատելֆիայի մէջ գտնուող Արտադրողական ներդրումներու կազմակերպութեան գլխաւոր ղեկավար, Մենի եւ Ուիսքոնսընի թղթի արտադրութեան հաստոցներու սեփականատէր, կազմակերպած է կառավարչական խորհրդի ոլորտի սեփական գործը՝ առաջինը կառավարութեան պատմութեան մէջ։

1906 թուականին Թէյլըր դարձած է ճարտարագէտ-մեխանիկներու ամերիկեան ընկերութեան նախագահ, իսկ 1911 թուականին հիմնած է գիտական կառավարաբանութեան աջակցութեան ընկերութիւնը։

1895 թուականէն Թէյլըր կը սկսի իր հանրայայտ հետազօտութիւնները աշխատանքի գիտական կազմակերպման։ Կազմած է մօտաւորապէս իր հարիւր յայտնագործութիւններու արտօնագրերը։

Թէյլըր մահացած է 21 Մարտ 1915 թուականին թոքերու բորբոքումէն Ֆիլատելֆիայի մէջ։

                                     

2. Հիմնական ներդրումը

Թէյլըր ժամանակին ԱՄՆ-ի մէջ ենթարկուած է բազմաթիւ քննադատութիւններու։ "Համընդհանուր արհամարհանքի" քարոզարշաւը, որ բարձրացուած էր արհիմիութենական ղեկավարութեան կողմէ՝ ընդդէմ Թէյլըրի, որ կը համարուի ամենադաժաններէն մէկը Ամերիկայի պատմութեան մէջ։ Թէյլըրի համաձայն՝ իւրաքանչիւր որակաւորուած եւ չորակաւորուած աշխատանք կարող է վերլուծութեան ենթարկուիլ, համակարգուիլ եւ ուսուցման գործի ընթացքին փոխանցուիլ։ Անոր գաղափարներու հետեւանքով առաջացաւ ժամանակաւոր մասնագիտական տեխնիկական ուսուցման համակարգը։ Այդ ժամանակուան արհիմիութիւններն ալ հիմնականին մէջ խաւային կրթութիւն ստացածներն էին, որոնք սրբօրէն կը պահպանէին իրենց "վարպետութեան գաղտնիքները", չէին համակարգէր իրենց գիտելիքները եւ տուեալ պահուն չունէին անոնց գրաւոր ապացոյցը։ Թէյլըրի գաղափարները այնքան կը շօշափէին անոնց հետաքրքութիւնները, որ արհիմիութենական առաջնորդները հասան Քոնկրէսի այն որոշման, որ արգիլուեցան "աշխատանքային գործընթացներու հետազօտութիւնները" զէնքի պետական գործարաններուն եւ նաւերուն մէջ։ Ժողովրդավարական Ամերիկայի պատմութեան մեջ այսպիսի նախադէպերու առջեւ չափազանց հազուադէպ էին։ Այս արգելքները կը գործուէին նոյնիսկ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք։ Քաբիդալիստները կը քննադատէին Թէյլըրին, որ "կառավարման գիտական մեթոտներու" ներդրումէն գոյացած եկամուտներու հսկայ բաժինը կը հասնի ոչ թէ աշխատողներուն, այլ կազմակերպութեան ղեկավարներուն։

Թէյլըր իր աշխատանքներուն մէջ կը գրէր.

Թէյլըր նաեւ կը համարէր, որ կազմակերպութեան իշխանութիւնը պէտք չէ պատկանի միայն սեփական տիրոջ՝ հիմնելով մեքենաշինութեան իրաւունքի վրայ։ Պիտի կառավարեն յատուկ պատրաստուած մարդիկ, որոնք ժամանակին եզրաբանութեան մէջ կը կոչուէին կառավարիչներ մենեճըրներ։ Այդ ժամանակուան գաբիդալիստներու համար ան հերետիկոսութիւն կընէր։ Թերթերը՝ անոր ակնարկով "սոցիալիստ" եւ "խռովարար" էին։ Ամերիկայի այդ ժամանակուան կազմակերպութիւնները, որոնք հերթականօրէն կը ներդրէին Թէյլըրի գիտական օրէնքները, չէր արձանագրուած եւ ոչ մէկ գործադուլ կամ որեւէ այլ ընկերային հակասութիւն՝ չնայած այն բարդութիւններուն, որոնց կը հանդիպէին նորարարութիւններու ներմուծման ժամանակ։ Ինչքան ալ, որ անոր տեսութիւնը կազդէ թերութիւններով, այնուամենայնիւ, համագործակցութեան ոգին աշխատողի եւ ղեկավարի միջեւ դարձած է աշխատանքի մարդասիրական հիմք։ Անոր կառավարաբանութեան տեսութիւնները, արտադրական կառավարման կեդրոնական գործօնը դարձած է մարդկային գործօնը։ Թէյլըր նկատի ունենալով, որպէս գիտելիքներու աղբիւր՝ կառավարաբանութիւնը, կը գրէր.

                                     

3. Յիշատակը գրականութեան մէջ

  • Եւկենի Զամյատինի "Մենք", որ տեղի կ՝ունենայ ապագային, Ֆրետերիք Ուինսլու Թէյլըրը կը համարէ հին ժամանակներու մեծագոյն անձնաւորութիւնը։ Ան անցաւ նոյնիսկ իր ազգանաւանակցին՝ Բ. Թէյլըրին իր ճանչցուածութեամբ։
  • "Թէյլըրը ամերիկեան ճարտարագետ էր եւ վառ, անհաւասարակշռուած մարդ։ 1915 թուականին իր մահուան պահուն ան նուաճած էր "աշխատաւորներու գլխաւոր թշնամի" հեղինակութիւնը, այն բանէն յետոյ, երբ 1911 թուականին անոր հրաւիրած էին պաշտպանելու իր կառավարման համակարգը ԱՄՆ-ի Պալատի ներկայացուցիչներու դիմաց։ Երթալով ամենաքննադատուող կազմակերպման տեսաբաններէն մէկը՝ ան դարձաւ նաեւ ամենաազդեցիկներէն մէկը։ Գիտական կառավարաբանութեան անոր սկզբունքները անկիւնքար էին աշխատանքի կազմակերպման գործին 20-րդ դարու առաջին կէսին, իսկ շատ եւ շատ իրավիճակներուն մէջ այն կը գերիշխէ մինչեւ օրս":// Մորկան, Գերեթ. Կազմակերպական ձեւեր. Մ., 2008-էջ 42