Back

ⓘ Թատերգական սեռ




Թատերգական սեռ
                                     

ⓘ Թատերգական սեռ

-Ի՞նչ բնորոշ գիծեր ունին թատերգական սեռի երկերը, այսինքն՝ թատերգութիւնները ։

  • Ինչպէս պատմողական սեռի երկերը, ասոնք եւս կը զարգանան գործողութիւններու եւ կերպարներու միջոցով։ Բայց հեղինակը չի միջամտեր գործողութիւնները պատմելու կամ կերպարները ներկայացնելու համար։ Կերպարները՝ թատերգութեան գործող անձերը, կը ներկայանան ուղղակի։ Իրենց խօսքով եւ շարժումներով՝ անոնք "կը ստեղծեն" զիրենք եւ կը կատարեն գործողութիւնը - իբր տեղւոյն վրայ ծնող, իրականացող գործողութիւն եւ ոչ՝ արդէն տեղի ունեցած ու հիմա պատմուող - ինչպէս կըլլայ պատմողական սեռի պարագային։

-Հեղինակային այս "բացակայութիւն" կը դժուարացնէ թատերագիրին գործը։ Իրեն համար, արտայայտուելու միակ ճամբան՝ գործող անձերու խօսքն է. ան պարտաւոր է եւ կերպարներու հոգեբանութիւնը, եւ գործողութեան զարգացումը - ամէ՛ն բան՝ տեղաւորել այդ խօսքերուն մէջ։ Առաւելագոյնը՝ կրնայ փակագծուած շատ կարճ նշումներ արձանագրել -բեմանկարի, կերպարներու ելեւմուտքին, կամ որոշ պահերու՝ անոնց կեցուածքին մասին։

  • Թատերգութեան բնորոշ այս յատկանիշը՝ հեղինակային "բացակայութիւն" եւ կերպարներու խօսքի կենսական պաշտօն,– կը նշէ երկրորդ հանգամանք մը.– թատերակ մը, գրեթէ միշտ, կը գրուի բեմադրուելու համար - թատրոնի համար։ Թատրոնը այն համադրական, "խառն" արուեստի վայրն է, ուր կը միանան գրականութիւն եւ բեմական ներկայացում։

-Թատրոնը թատերակներուն կը պարտադրէ մասնաւոր կառոյց։ Հանրութեան դադարներ տալու եւ բեմանկար փոխելու համար, անոնք՝ գործողութեան ընթացքին համաձայն՝ բաժնուած կ՛ըլլան արարներու, 3 էն 5 արար։ Արարները իրենց կարգին բաժնուած կ՛ըլլան պատկերներու կամ եւ տեսիլներու։

  • Նշուած յատկանիշներով՝ կը բացատրուի նաեւ թատերգութեան գործողութեան կուռ կառուցուածքը՝ կեդրոնացումը, լարումն ու արագութիւնը։ Որեւէ շեղում կամ դանդաղում, որ այս կամ այն ձեւ կարելի պիտի ըլլար վէպի կամ բանաստեղծութեան մէջ,– ըմբռնելի եւ ընդունելի չէ հոս։
                                     

1. Թատերգական Սեռի Տեսակներ

Թատերգական սեռի երկերը տեսակներու կը բաժնուին ըստ իրենց հիմնական նիւթին, բայց մանաւանդ արտայայտած տրամադրութիւններու "գոյնին" ։ Այդ տեսակները երեք են՝

  • Կատակերգութիւն
  • Ողբերգութիւն
  • Տռամա
                                     

1.1. Թատերգական Սեռի Տեսակներ Ողբերգութիւն

Թատերգական այս տեսակը կը ցուցահանէ կեանքի պատկերներ՝ իրականութեան տխուր երեսներու խտացած ներկայացումով եւ անխուսափելի ողբերգական վերջաւորութեամբ մինչ՝ այլ տեսակներ ողբերգական դրուագներ կը ներկայացնեն "պարագայաբար միայն։

Ողբերգութիւնը հնադարու դիցաբանական ժամանակներէն ժառանգ հասած է հելլէն դասական գրականութեան։ Այդ դասական շրջանին է Ք.Ա. 5-րդ–4-րդ դարեր, որ անիկա ստացած է իր առաջին գրական կայուն ձեւը։

Դիցաբանական խորքի վրայ, գլխաւոր գործող անձը՝ ողբերգական հերոսը, մարդկային արտասովոր տիպար էր առհասարակ։ Ան կ՛ապրէր ճակատագրական բախում մը, կը գործէր ճակատագրական սխալ մը, որ իր կործանումը կը բերէր։ Հետեւելով անհատական իր ճակատագրին, հանդիսատեսին մէջ ան կը ստեղծէր կարեկցութիւն մը, որ գեղագիտական յուզումին ու բարոյական իտէալին միացած՝ կ՛ունենար զգալի դաստիարակիչ ազդեցութիւն։

Հակառակ իրենց այս մասնայատկութիւններուն, հնադարու հելլէն մեծ ողբերգակներու գործերը յաջողեցան ընել մարդկային–բարոյական ընդհանրական հարցադրումներ, որոնք իբր ժառանգութիւն փոխանցուեցան ու մնացին անփոփոխ՝ յետագայ դարերուն եւ հազարամեակներուն՝ տեսակի հոլովոյթին ու ձեւաւորումներուն մէջ։

Ողբերգութիւնը երկրորդ ծնունդ մը ունեցաւ նոր ժամանակներուն, եւրոպական Վերածնունդի մթնոլորտին մէջ։ 16-րդ դարուն՝ Անգլիան Շէյքսփիր, իսկ աւելի ետք՝ Ֆրանսան Փ. Քորնէյ, ժ. Ռասին, Գերմանիան Շիլլեր, Կէօթէ, Ռուսիա Պուշկին եւ ուրիշներ, նոր ձեւեր տուին անոր։

Հայ նոր գրականութիւնը, որուն առաջին քայլերուն՝ ողբերգութիւնը իբր տեսակ մօտեցած էր սպառման փուլին, չէ արտադրած ուշագրաւ ողբերգական գործեր։

                                     

1.2. Թատերգական Սեռի Տեսակներ Կատակերգութիւն

Կատակերգութիւնը ամենածաւալունն է երգիծական շեշտ կրող տեսակներէն։ Ինչպէս այլ սեռերու երգիծական տեսակներու համար, անոր սկզբունքն է կեանքը դրսեւորել իր հեգնելի, ծաղրելի կողմերուն, թերիներուն տեսանկիւնէն։

Դասական կատակերգութեան ծագումը, ինչպէս ողբերգութեանը, կը տեղադրուի հելլէնական հնադարուն Արիստոֆանէս, փայլուն վերածաղկումով մը լատին գրականութեան ծաղկման դարերուն, Հռոմ։

Հնադարու դասական այս կատակերգութիւնները ունէին թեմաթիք լայն ընդգրկում - մարդկային տիպարներու, բայց մանաւանդ հանրային կեանքի թերիներու մատնանշումով, երբեմն հանճարեղ երգիծական շեշտով։

Նոր ժամանակներուն, եւրոպական գրականութիւնները երկրորդ շունչ մը տուին նաեւ կատակերգութեան տեսակին Շէյքսփիր, ՄոլիԷռ, Կոկոլ.

Իսկ հայ գրականութեան մէջ յիշատակութեան արժանի են Յ․ Պարոնեանը եւ Գ. Սունդուկեանը վերջինին նուազ ծանօթ գործերէն մի քանին։

Կատակերգութեան առաջադրանքը կեանքը եւ կերպարները տալ թերիներու, ծաղրելի երեսներու մէջէն, ունի պատկերումի մի քանի ձեւեր, որոնք կը նոյնանան երգիծանքի ստեղծման ընդհանուր սկզբունքներուն հետ։

Ասոնցմէ գլխաւորներն են՝

  • Բնականոնի չափազանցումը, խտացումը, երբեմն մինչեւ այլանդակում։

.Օրինակ՝ կատակերգութեան մէջ է միայն, որ փաստաբան մը "նրբացուցիչ դէպք յանցանաց" ի կրնայ տալ ծիծաղելիօրէն անիմաստ այնպիսի սահմանում մը, ինչպէս՝ "Պաղտասար Աղբար" թատերակին փաստաբանը։

  • Գործող անձերու միջեւ՝ անսպասելի վիճակ մը, տեսողական պատկեր կամ յարաբերական կացութիւն։

. Օրինակ՝ նոյն Պաղտասարը իր հակառակորդին դէմ պաշտպանութիւն եւ խորհուրդ կը խնդրէ իր "բարեկամ" Կիպարէն, առանց գիտնալու, որ ան է նոյնինքն իր հակառակորդը։

Խօսելով կատակերգութեան ենթատեսակներուն մասին, կարելի է յիշել՝

  • "Նկարագրային" կատակերգութիւնը, որ աւելի կը կեդրոնանայ անհատներու, նկարագրային տիպերու վրայ։ Այս ենթատեսակը լուրջ միտումներ ու մթնոլորտ կ՛ունենայ աւելի յաճախ՝ քան նախորդները, եւ որոշ գործերու պարագային՝ տեղ-տեղ կրնայ հասնիլ մինչեւ իսկ ողբերգական շեշտի։
  • Զաւեշտը, որ աւելի՝ կոպիտ միջոցներով "ծանր" խնդուք կը ստեղծէ.
  • Կենցաղային կատակերգութիւնը, որ առաւելաբար ընկերային երեւոյթներ, բարքեր թիրախ կը դարձնէ.

Հասկնալի է անշուշտ, որ այս ենթատեսակները նոյնպէս երբեմն իրար միջեւ խառնուին. այսպէս, լուրջ տիպի կատակերգութիւն մը կրնայ ունենալ զաւեշտային մասեր։



                                     

1.3. Թատերգական Սեռի Տեսակներ Տռամա

Թատերգութեան երրորդ տեսակը տռաման է, որ 18-րդ դարէն ծնունդ առած՝ յաջորդական փոքր փոփոխութիւններէ անցնելով յանգած է ձեւի մը, որ մօտ է ժամանակակից թատերգական գործերուն։

Տռամայի զարգացման կարեւորագոյն փուլը եղած է 19-րդ դարու առաջին կէսի վիպապաշտ հոսանքը կամ դպրոցը ՇիլլԷր, Հիլկօ։

Հայկական թատերգութեան ամենածանօթ տռամաներն են Գ. Սունդուկեանի եւ Ալ. Շիրվանզադէի թատերակները։ Լ. Շանթի թատերական գործերը նոյնպէս տռամայի տարբերակներ են։

Իր ընդհանուր գիծերուն մէջ, տռաման՝

  • Կ՛արտայայտէ կեանքի բնական հոսքը, անոր իրական պատկերը, ուր ծիծաղ եւ արցունք խառնուած են իրարու՝ սովորական դէպքերու եւ տիպերու շարանի մը մէջ.
  • Կը խուսափի սքեմայական խտացումներէ, միակողմանի դիտանկիւններէ ողբերգութիւն, չափազանցումներէ կատակերգութիւն։ Կերպարները կը ներկայացնէ իրենց իրական բարդութեան մէջ։
  • Այս երկուքէն տարրեր ունենալով հանդերձ, անիկա սակայն պարզ "խառնուրդ" մը չէ. ունի ուրոյն յատկանիշներ.
  • Կը կայացնէ միջին եզրը՝ ողբերգութեան եւ կատակերգութեան միջեւ.
                                     

2. Բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն սենարիօ

Շարժանկարի մը պատրաստութեան հիմ ծառայող գրութիւնը անոր համառօտ պատմութեամբ եւ խօսակցութիւններով, կը կոչուի բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն, կամ տակաւին՝ միջազգային գործածութեան հասած բառով մը՝ սենարիօ։ Ճիշդ կ՛ըլլայ այս վերջինը նկատել թատերգական տեսակ մը, մանաւանդ եթէ ստեղծագործ արտադրութիւն է, եւ ոչ պատշաճեցում՝ արդէն գոյութիւն ունեցող պատմողական կամ թատերգական գործէ մը։

Բեմագրութիւնը իբր բնագիր՝ կը յիշեցնէ թատերգութիւնը։ Բայց բնականաբար աւելի անկախ է բեմական հրամայականներէ, հեղինակային նշումները, որոնք թատերգութեան մէջ տեսանք քանի մը բառը չեն անցնիր. հոս կրնան աւելի երկար ըլլալ եւ ուրուագծել պատմութիւնը։