Back

ⓘ Գրիգոր Լուսաւորիչ




                                               

Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Շարժա)

Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին կը գտնուի Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու Շարժա քաղաքի Յարմուկ թաղամասին մէջ։ Ան հիմնուած է 1980 թուականին տեղի հայ համայնքի միջոցներով։ Եկեղեցիին կից կը գործէ կիրակնօրեայ հայկական դպրոց։ Շարժայի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին կառուցուած է Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ Կիլիկիոյ թեմի թոյլտուութեամբ ու Շարժայի էմիրաթի հովանաւորութեամբ։ Ան ԱՄԷ-ի մէջ առաջին հայկական եկեղեցին է։ 1998 թուականին եկեղեցին օծած է Մեծի տան Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.։ Եկեղեցւոյ կառուցման համար հողատարածքը նուիրուած էր Գերագոյն խորհուրդի անդամ եւ Շարժայի էմիր Շեյխ Դոկտոր Սուլթան պին Մուհ ...

                                               

Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Անի)

Գագկաշէն կամ Անիի Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի, հայկական ճարտարապետական յուշարձան։ Եկեղեցին կառուցած է ճարտարապետ Տրդատ, 1001-1010 թուականներուն: Եկեղեցւոյ կառուցման գաղափարը յղացած է Գագիկ Ա․ Բագրատունի թագաւորը, որ ուզած է վերակերտել Զուարթնոցի տաճարը։ Հնագէտ Նիքոլա Մարր եկեղեցւոյ պեղումները սկսած է 1905-1906 թուականներուն, որոնց ընթացքին յայտնաբերուած է Գագիկ Ա․ թագաւորի բոլորաքանդակը, մեծադիր արձանը՝ եկեղեցւոյ մանրակերտը ձեռքին։ Ներկայիս եկեղեցին ամբողջովին աւերակ վիճակի մէջ կը գտնուի:

                                               

Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Դսեղ)

Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի, Հայ Առաքելական եկեղեցի Լոռիի մարզի Դսեղ գիւղին մէջ։ Ընդգրկուած է Դսեղի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

                                               

Հռոմկլա

Հռոմկլա, Հռոմ-Քար, Կլան Հռոմէական։ Բերդաքաղաք Եփրատեսիա նահանգին մէջ, Եփրատ գետի աջ ափին, Փարզման վտակի միախառնման տեղին մէջ, սեպաձեւ հրուանդանի վրայ։ Շրջափակուած էր դժուարամատչելի ժայռերով, երեք կողմէն կ՛ողողուէր Եփրատի ու Փարզմանի ջուրերով, ուներ քառաշարք պարիսպ ու աշտարակաձեւ, երկյարկանի մաշիկուլներով 7 դարպաս։ Ժայռերուն խարսխուած բարձր պարիսպներն ամրացուած էին ուղղանկիւն կտրուածքի աշտարակներով։ Բերդի ներսը պահպանուած են աշխարհիկ շէնքերու աւերակներ։ Հռոմկլան հռչակաւոր էր ձիթենիի, թզենիի, պիստակենիի ծառերով, ձմերուկի, սեխի, դդումի մշակութեամբ։ Հռոմկլայի հիմնադրման մասին տեղեկութիւններ չե ...

                                               

Կիւմիւշեան Վարժարան

Կը գտնուի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ բակը եւ կը նկատուի նոյն թաղին ծխական վարժարանը։ Դանիէլ եւ Յովհաննէս Կիւմիւշեան եղբայրներ կը հիմնեն այս վարժարանը ի յիշատակ իրենց հօր Սարգիս Կիւմիւշեանին։ Կիւմիւշեաններուն շինած շէնքը միայարկ, պարզ սրահ մը ըլլալուն, աշակերտութեան նեղ գալով, անոր վրայ աւելցուած են մասեր։ Ժամանակի ընթացքին Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին շրջապատուեցաւ դպրոցական շէնքերով, որոնք իրեն հետ միատեղ տարածուած էին 2207 ք. մէթրի վրայ։ Կիւմիւշեան Վարժարանը՝ ուր յաճախող տղաքը առհասարակ աղքատ դասակարքի կը պատկանէին ժողովուրդը կը կոչէր "նալինլի մէքթէպ", քանի որ աշակերտները դպրոց կ ...

                                               

Սիտնիի Հայերը

Կը գործեն հայ առաքելական Սուրբ Հարութիւն, Սիտնիի հայ ավետարանական եկեղեցին կաթողիկէ եւ ավետարանական եկեղեցիներ։ Սիտնիի մէջ առաջին հայկական դպրոցը հիմնուած է Արամայիս քահանա Միրզաեանը՝ 1960 թուականին։ Ներկայիս Կը գործեն Համազգայինի Արշակ եւ Սոֆի Գոլստըն, ՀԲԸՄ Ալեքսանդր, հայ կաթողիկէներուն Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ ամենօրեայ եւ Ալեք Մանուկեան, Թարգմանչաց, Փափազեան, Թումանեան մեկօրյա վարժարանները։

                                               

Շիքակոյի Հայերը

Շիքակոյի Հայերը հիմնականօէն արհեստաւորներ, ծառայողներ, առեւտրականներ, մտաւորականներ են։ Շիքակոյի մէջ եւ անոր արուարձաններուն մէջ կը գործեն Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ, Ամենայն Սրբոց, Սուրբ Պօղոս, Սուրբ Փրկիչ առաքելական եկեղեցիները, Շիքակոյի հայ աւետարանական եկեղեցին, որոնց կից՝ Դանիէլ Վարուժան, ՀԲԸՄ-ի Վարժապետեան, Մեսրոպեան միօրեայ դպրոցները։ Համայնքի ձեւավորումէն ի վեր այստեղ կը գործեն հայ ազգային կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները, Հայ կրթական հիմնարկութիւնը, ՀԲԸՄ-ի մասնաճիւղը, ՀՕՄ-ի "Անահիտ" կրտսերաց մասնաճիւղը, Շիքակոյի համալսարանի հայ ուսանողներու ընկերակցութիւնը, համագաղութայ ...

                                               

Շաւարշ Ա. Քհնյ. Մեհրապեան

Հ.Մ.Ը.Մ.ի աւագ սերունդի ներկայացուցիչներէն է Շաւարշ Ա. Քհնյ. Մեհրապեանը, աւազանի անունով՝ Համազասպ։ Ծնած է 1905-ին, Բարձր Հայքի Դերջան գաւառի Դըւնիկ գիւղը։ Ան իր քահանայ հօր եւ երկու քոյրերուն հետ 1913-ին կ՚անցնի Պոլիս, իսկ 1914-ին՝ Կիլիկիա։ Ֆնտըճաքի հերոսամարտէն ետք, իր հօր՝ Տէր Եղիշէ քահանային հետ կը բռնէ աքսորի ճամբան, Հալէպէն Ղաթմա, Ռաս Իւլ Այն եւ Մուսուլ, օրհասական երեք տարիներու ոդիսական մը ապրելով։ Ռաս Իւլ Այնի մէջ, Տէր Եղիշէ կը վարէ տարագիր 30 հազար հայերու հոգեւոր հովութիւնը, մինչ պատանի Համազասպ, անչափահաս 11 բախտակիցներու հետ, քանի մը անգամ մահէ ազատելէ ետք, կը վիրաւորուի գանկէն ...

Գրիգոր Լուսաւորիչ
                                     

ⓘ Գրիգոր Լուսաւորիչ

Գրիգոր հայոց արքայ Խոսրով Ա ը սպաննած ազգութեամբ պարթեւ Անակի որդին էր։ Արշակունիներու վրէժխնդրութենէն հեռացնելու նպատակով ստնտու Սոփրիան եւ ոմն Եւթաղ զայն փախցուցին Կապադովկիոյ Կեսարիա քաղաքը, ուր ան մկրտուեցաւ որպէս քրիստոնեայ, կրթուեցաւ եւ դաստիարակուեցաւ Փիրմիլիանոս եպիսկոպոսի մօտ։ Չափահաս տարիքին ամուսնացաւ Դաւիթ անունով իշխանի դստեր Մարիամի հետ, որմէ ունեցաւ երկու զաւակ։ Շուտով Մարիամը կրտսեր որդիի՝ Արիստակէսի հետ մտաւ կուսանոց, իսկ Գրիգոր Լուսաւորիչը, աւագ որդի Վրթանէսը տալով խնամատուին, 287-ին քարոզչական առաքելութեամբ վերադարձաւ Մեծ Հայք։ Գրիգոր Լուսաւորիչը կրցաւ Տրդատ Գ. թագաւորի արքունիքին մէջ դառնալ պալատական պաշտօնեայ եւ քրիստոնէական ուսմունքի համար հող նախապատրաստել Վաղարշապատ մայրաքաղաքին մէջ։

                                     

1. Քրիստոնէութեան ընդունումը

Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսեր օգնութեամբ 287 թ-ին Մեծ Հայքի թագաւորութեան գահը բարձրացած Տրդատ Գ., իր հովանաւորի օրինակով, սկիզբը հալածեց քրիստոնեաններուն՝ իբրեւ քաղաքական վտանգաւոր ուժի, իսկ նրանց պարագլուխ Գրիգոր Լուսաւորիչին նետեց Արտաշատ քաղաքի Խոր Վիրապ կոչուող յանցագործներու համար նախատեսուած բանտը։ Սակայն շուտով համոզուելով, որ Հայաստանի նկատմամբ Հռոմը կը վարէ խարդախ ու զավթողական քաղաքականութիւն, Տրդատը հիասթափուեցաւ անոր "դաշնակցութիւնէն" եւ դադրեցուց նաեւ քրիստոնիաններու հալածանքները։ Քրիստոնէութիւնը, որ I-III դարերուն Ասորիքէն ու Փոքր Ասիայէն ներթափանցեց եւ տարածուեցաւ Հայաստան, 3-րդ դարի վերջ արդէն դադրած էր սոսկ ճնշուածներու կրօն ըլլալ։ 301-ին քրիստոնէութիւնը Հայաստանի մէջ ճանչցուեցաւ որպէս պետական կրօն։ Նոր կրօնը բռնութեամբ տարածուեցաւ ժողովուրդի մէջ։

Գրիգորի առաջարկութեամբ թագաւորն ու իշխանները խորհուրդ կընէին իսպառ վերցնելու հեթանոսութիւնը, կործանելու հին կրօնքի կրօնական կեդրոնները։ Տրդատը հրաման կու տայ այդ գործի իրականացումը յանձնարարել Գրիգորին։ Թագաւորը ինքն անձամբ ամբողջ զօրքով Գրիգորի հետ միասին, Վաղարշապատէն կը շարժուի, կերթայ Արտաշատ։ Անոնք նախ Արտաշատի ճանապարհին՝ Երազամոյն կոչուած տեղը, ուր կը բարձրանային Որմիզդի գրիչի Դիւան անունով Տէր աստուծոյ մեհեանը, կաւերեն եւ կը կործանեն։ Տեղի քուրմերը իրենց պահապան գունդերով չկարողանալով դիմադրել արքունի զօրքին, կը նահանջեն Արտաշատ գտնուող Անահիտ դիցուհիի մեհեանը։

Երբ Տրդատը զօրքով կը մտնէ Արտաշատ եւ շրջապատով մեհեանը ուժեղ դիմադրութիւն ցոյց կու տան, պարիսպներու վրայէն յարձակողներուն վրայ նետերու ու քարերու տարափ կը տեղան, որոշ չափով կը կասեցնեն յարձակումը։ Բայց մեհեանը յարձակողներու ճնշումին տակ կը կործանուի, կրակի կը մատնուի, կաւերուի։ Այնուհետեւ Գրիգորը Տրդատի հետ միասին զօրքով կերթան Դարանաղեաց գաւառը։ Այստեղ Թորդան գիւղը կը գտնուէր սպիտակափառ Բարշամինա աստծոյ մեհեանը։ Նախ կը կործանեն մեհեանը, կը փշրեն կուռքի արձանը, կուտակուած գանձերը, ոսկին ու արծաթը աւարի կը մատնեն։ Իսկ գիւղը իր բոլոր դաստակերտներով ու կալուածքներով կը նուիրեն եկեղեցւոյ, գաւառի բնակիչներուն կը քարոզէ նոր կրօնքի վարդապետութիւնը։ Թագաւորն ու Գրիգորը Թորդանից կանցնին Անի ամրոց, ուր ամփոփուած էին հայոց թագաւորներու գերեզմաններն ու գանձերը։ Այստեղ կը գտնուէր նաեւ աստուածներու հայր Արամազդի արձանը։ Անոնք կաւերեն եւ տեղը խաչ կը կանգնեցնեն, իսկ աւանը իր ամրութիւններով հանդերձ կը նուիրէ եկեղեցւոյ։ Այստեղէն Տրդատն ու Գրիգորը կանցնեն սահմանակից Եկեղեաց գաւառ, ուր կը գտնվուէին հայոց թագաւորներու բուն պաշտամունքի վայրերը։ Անոնցմէ գլխաւորը Երիզա աւանին մէջ գտնուող Անահիտ դիցուհիի մեհեանն էր, որ վահանաւոր զինուորներով կը պահպանէին քուրմերը՝ ընդդէմ արքունի զօրքի։ Սակայն, անոնց դիմադրութիւնը շուտով կը կոտրուի, տաճարի բարձրաբերձ պարիսպները կը կործանուին։ Գրիգորը թագաւորով հանդերձ եւ զօրքի օժանդակութեամբ կը փշրեն Անահիտ դիցուհիի ոսկեայ արձանը, կը քանդեն տաճարը, ոսկին ու արծաթր աւարի կը մատնեն։ Ապա այնտեղէն Գայլ գետի վրայով կանցնին Թիլ աւանը, ուր կը գտնուէր Արամազդի դուստր Նանէի մեհեանը։ Զոյգ մեհեաններու գանձերը աւարի ենթարկելով՝ կալուածքները ամբողջութեամբ կը նուիրեն եկեղեցւոյ։ Այնուհետեւ նոր կրօնքը տարածելու նպատակով Գրիգորն ու Տրդատը զօրքով կանցնին Դերջան գաւառը։ Բագահառիջ գիւղը գտնուող Արամազդի որդի Միհրի մեհեանը հիմքէն կը քանդեն, կուտակուած գանձերը աւարի կը մատնեն, իսկ կալուածքները կը նուիրեն եկեղեցւոյ։ Հեթանոսական մեհեանները քանդելէն ետք, անոնց տեղերը խաչեր տեղադրելէն ետք, թագաւորն ու Գրիգորը կը վերադառնան Վաղարշապատ։ Տրդատը այստեղ իր կին Աշխէն տիկնոջ եւ քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի համաձայնութեամբ հրաման կու տայ իր բոլոր զօրքերուն, իրենց զօրահրամանատարներով միատեղ ժողովի հաւաքուած են։ Երբ բոլոր զօրքերը իրենց իշխաններու, զօրապետներու եւ բոլոր նշանաւոր մարդոց հետ կը ներկայացնեն թագաւորին, վերջինս բոլորին հետ խորհրդակցելով, կառաջարկէ Գրիգորին դարձնել հոգեւոր հովիւ, այսինքն՝ կրօնական առաջնորդ, որպէսզի ժողովրդին քրիստոնեայ դարձնէ եւ մկրտէ։ Այնուհետեւ Տրդատը կը հաւաքէ Հայոց աշխարհի 16 գլխաւոր նախարարներուն ու կուսակալներուն եւ յատուկ հրովարտակով Գրիգորի հետ կուղարկէ Կեսարիա քաղաք, Գրիգորին Հայոց աշխարհի քահանայապետ օծելու համար։ Իշխաններն ու կուսակալները կազմ ու պատրաստ, իրենց հետ կը վերցնեն տարբեր ընծաներ՝ ոսկի ու արծաթ, ձիեր ու ջորիներ, զանազան շքեղ հանդերձներ, Գրիգորին կը նստեցնեն սպիտակ ջորիներ լծած արքունական ոսկեպատ կառքը, իրենք ալ կը նստին կառքերու կամ երիվարներու վրայ, իւրաքանչիւրը իր զօրագունդով, զինանշաններով Վաղարշապատէն կը մեկնին Յունաց կողմերը։ Հասնելով Կեսարիա՝ անոնք կը ներկայանան Ղեւոնդիոս կաթողիկոսին, կը յանձնեն Տրդատի հրովարտակն ու ընծաները։

Ղեւոնդիոսն ու միւս քահանայապետները կընդունին հայոց պատուիրակութիւնը՝ պատշաճ պատիւներու արժանացնելով։ Ապա Ղեւոնդիոսը եպիսկոպոսական մեծ ժողով կը գումարէ եւ Գրիգորին կը ձեռնադրեն Հայոց աշխարհի քահանայապետ՝ անոր շնորհելով եպիսկոպոսի աստիճան։ Այնուհետեւ Կեսարիոյ կաթողիկոսն ու եպիսկոպոսները մեծ պատիւով, յատուկ նամակով ու ընծաներով հայոց պատուիրակութեան կառաջնորդեն դէպի Հայաստան։ Պատուիրակութիւնը կու գայ եւ կը հասնի Սեբաստիա քաղաք, ուր Գրիգորը կը հանդիպի բազմաթիւ քրիստոնեայ կրօնաւորներու, կը համոզէ անոնց իր հետ գալ քահանայութեան կարգի արժանացնելու, քրիստոնէութիւնը տարածելու եւ ամրապնդելու համար։ Կրօնաւորներու մեծ խումբեր հաւաքելով՝ Գրիգոր թագաւորի պատուիրակութեան հետ մեծ շուքով կը վերադառնայ Հայաստան։ Երբ կու գայ եւ կը հասնի Հայաստանի սահմանները, Գրիգորը կիմանայ, որ տակաւին կանգուն կը մնայ Տարօն գաւառի Վահեվանեան հռչակաւոր ու մեծագանձ մեհեանը՝ լի ոսկիով ու արծաթով եւ մեծամեծ թագաւորներու կողմէն նուիրաբերուած հարուստ ու բազմազան ընծաներով։ Վահեվանեան մեհեանը հայոց ութերորդ հռչակաւոր պաշտամունքատեղն էր՝ ձոնուած Վիշապաքաղ Վահագնին, որ կը գտնուէր Եփրատ գետի ափին, Քարքէ լերան վրայ՝ Տաւրոս մեծ լերան դիմաց։ Վահագնի այս մեհեանը Մեծ Հայքի թագաւորներու զոհատեղին էր, որ յաճախ կը կոչուէր Աշտիշատ։ Այստեղ Վահագնի Վահեվանեան մեհեանի կողքին տակաւին շէն ու կանգուն կը մնային նաեւ Անահիտին կամ Ոսկեմայր դիցուհիին ձօնուած բագինը, ինչպէս նաեւ Աստղիկ դիցուհիի մեհեանը, որ կը կոչուէր Սենեակ Վահագնի։ Գրիգորը կու գայ Աշտիշատ, որպէսզի քանդէ ու կործանէ այս երեք մեհեանները, ուր մարդիկ կը հետեւէին հին կրօնքին։ Գրիգորը Կեսարիայէն իր հետ բերած էր նաեւ Յովհաննէս Մկրտիչի եւ Աթանագինէսի նշխարները։ Երբ պատուիրակութիւնը կու գայ եւ կը հասնի Եփրատ գետի ափին, մեհեաններու դիմաց եւ կը կամենայ վեր բարձրանալ դէպի այն բարձրաւանդակը, ուր կառուցուած էին մեհեանները, սպիտակ ջորիներ լծած կառքը, որու վրայ դրուած էին սուրբերու նշխարները, կանգ կառնէ եւ այլեւս չի կարողանար ձորակ անցնիլ։ Այդ պահին Գրիգորին տեսիլ կերեւայ եւ անոր ցոյց կը տրուի նոյն այդ տեղը կառուցել մատուռ եւ քրիստոնէական սուրբերու ոսկորները այնտեղ թաղել։   Գրիգորի կարգադրութեամբ զօրքը իսկոյն գործի կանցնի, արագ կը կառուցէ մատուռը, գերեզման կը փորէ եւ քրիստոնէական սուրբերու ոսկորները կամփոփէ այնտեղ։ Գրիգորը զօրքին հրաման կու տայ՝ բարձրանալ վեր եւ մուրճերով կործանել հեթանոս աստուածներու մեհեանները։ Սկիզբը այդ զօրքը չի յաջողիր, բայց Գրիգորի քաջալերանքով ու օգնութեամբ հիմնովին կաւերէ մեհեանները, քուրմերուն ու անոնց մօտ ծառայութեան եղած մարդոց կոտորումով։ Գրիգորը կը հաւաքէ տեղի բնակիչները, քրիստոնէութիւն կը քարոզէ, ապա մեհեաններուն տեղը եկեղեցւոյ հիմքեր կը շինէ եւ պաշտամունքի սեղան ու մկրտութեան աւազան կը կառուցէ։ Եւ քանի որ ինք օծուած եպիսկոպոս էր, այստեղ Տարօնի մէջն ալ ան հիմք կը դնէ եկեղեցիներու շինարարութեան։ Գրիգորը Տարօնի մէջ կը մնայ քսան օր եւ տեղացի բնակիչներուն մօտ 190000 մարդու կը մկրտէ, կը դարձնէ քրիստոնեայ։ Այնուհետեւ այս նոյն օրինակով ան Տարոնի տարբեր վայրերուն մէջ եկեղեցիներ կը կառուցէ եւ քահանաներ կը կարգէ։ Տրդատը, երբ կը լսէ Գրիգորի գալուստը, կը վերցնէ տիկնոջը՝ Աշխէնին եւ քրոջը՝ Խոսրովիդուխտին, ու մեծ զօրքով Վաղարշապատէն կելլէ կու գայ Գրիգորին դիմաւորելու։ Ան կու գայ եւ կը հասնի Բագաւան գիւղաքաղաք, ու կը սպասէին Գրիգորին։

Գրիգորը այդ ընթացքին տարբեր գաւառներու, գիւղերու ու աւաններու մէջ եկեղեցիներ կը կառուցէ, մկրտութիւն կը կատարէ, քահանաներ կը կարգէ։ Ապա կու գայ կը հասնի Բագավան։ Թագաւորը ամբողջ զօրքով դուրս կու գայ անոր ընդառաջ եւ Եփրատ գետի ափին կը դիմաւորէ զինք։ Տրդատին կը յանձնեն Ղեւոնդիոս կաթողիկոսի օրհնութեան նամակը, որ կընդունուի մեծ ցնծութեամբ ու ուրախութեամբ։ Գրիգորը այնուհետեւ կը կարգադրէ արքայական բանակին պասով ու աղօթքով անցկացնել, իսկ ինքը Բագավանում եւ կից գաւառներուն մէջ կը շարունակէ նոր կրօնքը քարոզը, եկեղեցիներու կառուցումը, քահանաներու կարգումը։ Երբ պասի ու աղօթքի ժամկէտը կը լրանայ, Գրիգորը կը վերցնէ ամբողջ զօրքը, թագաւորին, թագուհիին, Խոսրովիդուխտին, բոլոր մեծամեծներուն ու իշխաններուն, վաղ առաւօտեան կիջնէ Եփրատի ափը եւ բոլորին կը մկրտէ։ Այնուհետեւ ան եօթը օր կը շարունակէ այդ արարողութիւնը եւ կը մկրտէ շուրջ չորս միլիոն մարդ՝ կին, տղամարդ ու մանուկ։ Քրիստոնէութեան ուսմունքի նահատակներու՝ Յովհաննէս Մկրտիչի եւ Աթանագինեսի յիշատակը յաւերժացնելու նպատակով, Գրիգորը կը կարգադրէ Բագավանի մէջ պաշտող Ամանոր եւ Վանատուր հեթանոս աստուածներու տօնը՝ Նավասարդի օրը, վերածել այդ քրիստոնէական սուրբերու տօնի։ Ան Տրդատէն կը խնդրէ երկիրի տարբեր տեղերէն աշակերտներ հաւաքել, տալ ուսման, գիտութիւն եւ քրիստոնէական վարդապետութիւն ուսուցանելու համար։ Տրդատ թագաւորը Հայոց երկրի տարբեր կողմերէն կը հաւաքէ ու կը բերէ ուշիմ, ուսման համար պատրաստ մանուկներու բազմաթիւ խումբեր եւ անոնց վրայ կը կարգէ հմուտ ուսուցիչներ։ Ան յատկապէս հաւաքած է քուրմերու կամ անոնց ցեղին պատկանող մանուկներուն, ապրուստի թոշակ նշանակում, խումբերու բաժանում, մասի մը կուտան յունական, միւս մասին՝ ասորական կրթութիւն։ Անոնց մեծ մասը յետագային կը դառնան քրիստոնեայ եկեղեցական նշանաւոր գործիչներ։ Այդպէս, Գրիգոր Լուսաւորիչի եւ Տրդատ Մեծ թագաւորի ջանքերով Հայոց աշխարհին մէջ կը տարածուին քրիստոնէութիւնն ու օտար լեզուներով դպրութիւնն ու լուսաւորութիւնը։