Back

ⓘ Բիւզանդական Հայաստան




                                               

Տրդատ ճարտարապետ

Տրդատ ճարտարապետ, Բագրատունեաց հարստութեան դարաշրջանին հայ ճարտարապետ եւ քանդակագործ։ Շինարարական գործերը ծաւալած են գլխաւորաբար Շիրակի մէջ։ Անկէ ետք, երբ Աշոտ Գ. թագաւոր 961-ին մայրաքաղաքը Կարսէն Անի կը տեղափոխէ, հոն կը տեղափոխէ նաեւ կաթողիկոսական աթոռը։ Տրդատ կը կառուցէ Անիի մայր տաճարը եւ կաթողիկոսարանին շէնքը։ Ըստ հայ պատմիչներու վկայութեան, Կ. Պոլսոյ երկրաշարժէն ետք փլած է Ս. Սոֆիա մայր տաճարին գմբէթը, Տրդատ կը հրաւիրուի զայն վերականգնելու համար։ Ան գմբէթը կը կառուցէ 4 մոյթերու վրայ, անոր տալով հայկական ճարտարապետական ոճ մը։ Այդ աշխատանքները կաւարտին 994-ին։

Բիւզանդական Հայաստան
                                     

ⓘ Բիւզանդական Հայաստան

Բիւզանդական Հայաստան, Բիւզանդիոնի իշխանութեան տակ գտնուող Մեծ Հայքի քանի մը նահանգները, ինչպէս նաեւ Փոքր Հայքի գաւառները։ Յստակ սահմաններ չեն եղած, որովհետեւ անիկա միշտ փոփոխութեան ենթարկուած է։

Ստեղծուած է 387-ին Հայաստանի բաժանման ատեն, երբ Մեծ Հայքի շուրջ 20 առ հարիւրը, բարձր Հայքը, Ծոփքը, եւ Աղձնիքի մէկ մասը կանցնին Հռոմէական կայսրութեան գերիշխանութեան տակ 365-էն՝ Բիւզանդիոն, իսկ մնացածը՝ Սասանեան Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։ Անկէ ետք, Հայաստան երկրորդ անգամ կը բաժնուի, եւ կայսրութեան սահմանները կընդլայնին։ Այս վիճակը կը տեւէ մինչեւ արաբական արշաւանքները: Սակայն երբ Հայաստանի անկախութիւնը կը վերականգնի, Բագրատունիներու իշխանութեան տակ, Պատմական Հայաստանի որոշ մասեր կը շարունակեն մնալ Բիւզանդիոնի իշխանութեան տակ։

Հայերը մեծ տեղ գրաւած էին կայսրութեան կազմին մէջ։ Բիւզանդիոնի մէջ եղած են բազմաթիւ Հայազգի կայսրեր եւ զօրավարներ։ Նշանաւոր զօրավար էր Նարսէս, իսկ կայսրերն էին՝ Հերակլես, Վասիլ Ա. Մակեդոնացի, Ռոմանոս Ա., Յովհաննէս Ա. Չմշկիկ եւ Նիկեփոր Փոկաս: Բիւզանդացիները Հայաստանը կորսնցուցած են 1071-ին՝ Մանազկերտի Ճակատամարտէն ետք։

                                     

1. Արեւմտեան Հայաստանը Բիւզանդիոնի մէջ

Հայկական տարածքներէն մէկ մասը եւ Փոքր Հայքի գաւառները, Հռոմէական Հանրապետութիւնը նուաճած էր Ք.Ա. 70-ական թուականներու վերջը։ Հայ-Հռոմէական պատերազմէն 69 Ք.Ա 66 Ք.Ա. ետք, Արտաշատի պայմանագիրով 66 Ք.Ա., Եփրատ գետը կը դառնայ Մեծ Հայքի եւ Հռոմի հանրապետութեան Ք.Ա. 27-ին՝ Հռոմէական Կայսրութեան սահմանը։ Ժամանակի ընթացքին, այդ գաւառներու մէկ մասը կը նկատուի Արշակունեաց Թագաւորութեան մէկ մասը։ Պաշտօնապէս, Փոքր Հայքի ու Մեծ Հայքի այդ գաւառները կը նկատուին Հռոմէական Հայաստանի մէջ, որոնք Բիւզանդիոնին կանցնին Հայաստանի առաջին բաժանման ատեն։

                                     

1.1. Արեւմտեան Հայաստանը Բիւզանդիոնի մէջ Հայաստանի առաջին բաժանումը

Հռոմի վերջին կայսր՝ Թէոդոս Ա. Մեծ 379-392 եւ պարսիկ շահ Շապուհ Գ. 384-388 387-ին Հայաստանը կը բաժնեն իրենց միջեւ: Երկու կողմերը պայմանագիր մը կը ստորագրեն, որովհետեւ Մեծ Հայքի թագաւորութեան Արշակ Գ ի իշխանութեան տակ գտնուող շրջանները իբրեւ ենթակայ թագաւորութիւն կանցնին Հռոմին, իսկ Խոսրով Դ ի իշխանութեան տակ գտնուող երկիրը իբրեւ հպատակ թագաւորութիւն կանցնի Պարսկաստանի: Այս պատճառով, Մեծ Հայքի շրջանին եկած երկու թագաւորութիւնները կը դառնան կիսանկախ պետական միութիւններ։

Հռոմի կանցնի Մեծ Հայքի Արեւմտեան փոքր հատուածը՝ Բարձր Հայք, Ծոփք եւ Աղձնիք նահանգները։ Փոքր Հայքը, ինչպէս յայտնի է, կանցնի Հռոմին Հայ-Հռոմէական պատերազմէն ետք։ Մեծ Հայքի մնացած 12 նահանգները կանցնին Պարսկաստանի: Սակայն Մեծ Հայքի թագաւորութեան իշխանութիւնը չի սահմանափակուիր այդ նահանգներով։ Շատ չանցած Ատրապատկանի սահմաններուն մէջ կընդգրկուին Պարսկահայքը եւ Փայտակարանը, որոնք աստիճանաբար կը զրկուին Հայկական ինքնութենէն եւ այլեւս երբեք որեւէ Հայկական իշխանութեան կամ թագաւորութեան մէջ չեն մտներ։ Աղուանքին կը միացնեն Ուտիքը, աւելի ուշ՝ Արցախը: Հայկական թագաւորութիւններէն կանջատուին նաեւ Կորճայքը եւ Հայկական Միջագետքը:

389-ին Արշակ Գ. կը մահանայ։ Հռոմէացիները անմիջապէս կօգտուին այս առիթէն եւ կը լուծեն իրենց իշխանութեան մէջ գտնուող Հայկական թագաւորութիւնը։ Երեք նահանգները կը միանան Փոքր Հայքի եւ կը սկսին կառավարուիլ իբրեւ Հռոմէական սովորական նահանգ։ Երկիրը կը պահպանէր ներքին ինքնավարութիւնը։ Պարսիկ արքունիքը 387-ին իր իշխանութեան տակ կառնէ հայկական տարածքները զանոնք գրաւելով Արեւելահայկական Թագաւորութեան կողմէն:

                                     

1.2. Արեւմտեան Հայաստանը Բիւզանդիոնի մէջ Մեծ Հայքը առաջին բաժանումէն ետք

Հայոց թագաւորութիւնը բաժնուելէ ետք, Բիւզանդիա Հռոմէական Կայսրութեան 395-ի բաժանումէն ետք, կը յառաջանայ Արեւելեան կողմը։Սասանեան Պարսկաստան ամէն ձեւով կը ձգտէր սահմանափակել հայ իշխաններու իրաւունքները եւ երկրին մէջ տարածել իր պաշտօնական կրօնքը։ Սակայն Քրիստոնեայ Բիւզանդիան նոյն քաղաքականութեան հետ չէր։

Բիւզանդիա այս քաղաքականութեան հետեւորդ կը դառնայ 451-էն ետք, երբ բիւզանդական մայրաքաղաքին՝ Կոստանդուպոլսոյ, մօտակայքը գտնուող Քաղկեդոն քաղաքին մէջ տեղի կունենայ քրիստոնէական եկեղեցւոյ 4-րդ տիեզերական ժողովը։

Դաւաբանական վէճեր տեղի կունենան Յիսուս Քրիստոսի մէկ կամ երկու բնութիւն ունենալու հարցին շուրջ։ Բիւզանդական հոգեւորականութիւնը ի վերջոյ կը դաւանի այն ուղղութիւնը, թէ Յիսուս Քրիստոս ունեցած է երկու բնութիւն, այսինքն՝ Ան միաժամանակ եղած է թէ՛ Աստուած, եւ թէ մարդ։ Քաղկեդոնի ժողովի հետեւորդները այնուհետեւ կը կոչուին երկաբնակներ կամ քաղկեդոնականներ: Վարդանանց ապստամբութեան պատճառով Հայ հոգեւորականները չեն մասնակցիր Քաղկեդոնի ժողովին։ Ապա, երբ Բիւզանդացիները կը փորձեն Հայերուն պարտադրել Քաղկեդոնի ժողովին որոշումները, Հայոց եկեղեցին վճռականօրէն կը մերժէ երկաբնակութիւնը։ Դուինի մէջ 506-ին, կը գումարուի եկեղեցական ժողով մը, որուն կը մասնակցին նաեւ Վրացի ու Աղուան եպիսկոպոսներ, ուր կը մերժեն Քաղկեդոնի ժողովին որոշումները։ Այդ պատճառով ալ Հայերը կը սկսին կոչուիլ միաբնակներ կամ հակաքաղկեդոնականներ:

Պաշտօնապէս ընդունուած դաւանանքը Բիւզանդիոնի քաղաքականութեան իբրեւ գործիք կը ծառայէր։ Արեւելեան միւս Քրիստոնէական եկեղեցիները եւս կը մերժեն Քաղկեդոնի ժողովին որոշումները։ Հայերը՝ միաբնակները, կուղղուին դէպի ասորիները, ղպտիները եւ հապէշները։ Բիւզանդական եւ Արեւելեան եկեղեցիները վերջնականապէս կը բաժնուին իրարմէ։ Յաջորդ դարերու ընթացքին, եւս բիւզանդական եկեղեցին ամէն գնով կը ձգտէր իրեն ենթարկել Հայոց եկեղեցին եւ հայերուն պարտադրել քաղկեդոնականութիւնը, սակայն արդիւնքի չի հասնիր:



                                     

1.3. Արեւմտեան Հայաստանը Բիւզանդիոնի մէջ Վարչական բաժանմունք

Բիւզանդական կայսրութիւն, Բիւզանդական տիրապետութեան մէջ գտնուող Արեւմտեան Հայաստանը կընդգրկէ Փոքր Հայք, Ներքին Հայք եւ Նախարարական Սատրապական Հայք վարչական միութիւնները։

Հռոմէական կայսրութիւնը Փոքր Հայքը Դ. դարու վերջին բաժինն էր. Առաջին Հայք Սեբաստիա կեդրոնով եւ Երկրորդ Հայք Մալաթիա Կեդրոնով նահանգները։

Մեծ Հայքի 3 նահանգները, որոնք անցած են Բիւզանդացիներուն, կը մտնեն վարչաքաղաքական 2 նահանգներու մէջ. Ներքին Հայքը, որ կընդգրկէ Բարձր Հայքը եւ Նախարարական Հայքը ։ Արեւմտեան Հայաստանի նահանգներուն մէջ, Հայ նախարարները կը պահպանեն իրենց ժառանգական, սեփական ռազմական ուժերը եւ աւանդական իրաւունքները։ Վիճակը կը փոխուի, երբ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գահ կը բարձրանայ Յուստինիանոս Ա. կայսրը:

                                     

2.1. Բիւզանդական Հայաստան Զ. դարուն Յուստինիանոս կայսրը եւ Արեւմտեան Հայաստանը

Յուստինիանոս Ա. կայսրը 527-565 529-ին ջնջած է Հայ նախարարներու սեփական զօրամասեր ունենալու իրաւունքը եւ զանոնք զրկած իրենց ռազմական հզօրութենէն։ Կայսրութեան ենթակայ հայկական բոլոր հողերը բիւզանդացի ռազմավարութեան գլխաւորութեամբ կը միացուին առանձին ռազմական շրջանի մէջ, որու կեդրոնը կը դառնայ Կարին քաղաքը։

536-ին նոյնիսկ նախարարներու որդիներուն իրաւունքն էր պահել հաւասար կալուածներ։ Այս պատճառով կայսրութիւնը չի յաջողիր գործել իր մտադրութիւնները Արեւմտեան Հայաստանի մէջ:

Հայ նախարարները կը զրկուին վարչական եւ ռազմական իշխանութիւններէ, սակայն կը շարունակեն տիրել իրենց կալուածներուն։ Կայսրը երկու օրէնք կը հրատարակէ, որոնց նպատակը Հայ նախարարներու տնտեսական հզօրութիւնը թոյլցնել էր։ Ան կը խախտէ հին Հայկական աւանդութիւնը, եւ առանձին օրէնքով կալուածներ բաժին ստանալու իրաւունքներ կու տայ։

Յուստինիանոսի փոփոխութիւները պայմաններ կը ստեղծեն Արեւմտահայաստանի համար:

                                     

2.2. Բիւզանդական Հայաստան Զ. դարուն Հայ իշխաններու ապստամբութիւնները

Յուստինիանոս կայսեր, զէնքի կը դիմէ բիւզանդական վարչակարգին դէմ։ Ամենամեծ ելոյթը տեղի կունենայ 539-ին, Առաջին Հայքի մէջ։ Հայերը կը գլխաւորէ Յովհաննէս Արշակունին: Հայերը կը սպաննեն Բիւզանդական կառավարիչը։

Շուտով Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Սիտտաս զօրավարին գլխաւորութեամբ զօրքեր կուղարկուին։ Ան, սկիզբը կեղծ խոստումներ կու տայ ապստամբներուն, սակայն չի յաջողիր եւ ապստամբութիւնը ճնշելու հրաման կու տայ։ Բայց Հայերը կը ջախջախեն ու կը հալածեն անոր զօրամասերը։ Կը սպաննուի նաեւ Սիտտաս:

Բիւզանդացիները նոր զօրաբանակ մը կուղարկեն եւ դարձեալ կը փորձեն ճնշել ապստամբութիւնը։ Բիւզանդական զօրավարը սպաննել կու տայ ղեկավար Յովհաննէս Արշակունին:

Հայերը կը ձգտէին վրէժ լուծել Յուստինիանոսէն։ 548-ին զինք սպաննելու նպատակով Արշակ Արշակունին եւ սպաննուած Յովհաննէս Արշակունիի որդին Արտաւանը դաւադրութիւն մը կը կազմակերպեն։ Սակայն անոնք կը ձախողին եւ կը բանտարկուին։ Կայսրը ատեն մը ետք զանոնք ազատ կարձակէ:



                                     

2.3. Բիւզանդական Հայաստան Զ. դարուն Հայաստանի երկրորդ բաժանումը

Սասանեան Պարսկաստանի ու Բիւզանդական կայսրութեան միջեւ 572-ին պատերազմ մը կը սկսի, որ 20 տարի կը տեւէ 572-591։ Ռազմական գործողութիւնները կը կատարուին Հայաստանի մէջ։

Ի վերջոյ, 591-ին հաշտութիւն կը տիրէ, որովհետեւ Հայաստան երկրորդ անգամ կը բաժնուի իրենց միջեւ: Կայսրութիւնը կընդլայնէ իր սահմանները. Բիւզանդիոնի կանցնին Տուրուբերանը, Տայքը եւ Այրարատի մեծ մասը։ Հայաստանի մէջ կը դժուարանան տնտեսական կապերը եւ անոնց զարգացումը:

Մեծ Հայքի նահանգները կը սկսին նմանիլ Փոքր Հայքի։ Բիւզանդիոն չի գնահատեր այն մեծ աջակցութիւնը, զոր Հայերը կը ցուցաբերեն։ Կայսրերը կը շարունակեն ոչնչացնել իրենց քաղաքականութիւնը։ Մորիկ կայսեր հրամանով հայ նախարարական գունդերը կը տեղափոխուէին հեռաւոր երկիրներ եւ կը կռուէին կայսրութեան թշնամիներուն դէմ։

Հայ զօրավարները սակայն, չէին ենթարկուեր Կայսեր հրամաններուն։ Հայ իշխաններէն Սմբատ Բագրատունի չենթարկուելով բիւզանդացիներուն, կը ձերբակալուի։ Սակայն ան կրկէսի մը ընթացքին կը սպաննէ իրեն դէմ արձակուած արջ մը, ցուլ մը եւ արծիւ մը, բիւզանդացի կայսրը կը ներէ զինք։

Արեւմտեան Հայաստան կը մնայ Բիւզանդիոնի տիրապետութեան տակ մինչեւ Արաբական Արշաւանքները: Հայկական տարածքները կը միանան, եւ Վրաստանի ու արդէն գոյութիւն չունեցող Աղուանքի հետ կը կազմուի նոր նահանգ մը՝ Արմենիոյ կուսակալութիւն՝ Արաբական խալիֆայութեան շրջանին։ Փոքր Հայքը, սակայն, կը շարունակէ մնալ Բիւզանդական կայսրութեան շրջանին մէջ։ Ժ. դարու երկրորդ կիսուն եւ ԺԱ. դարուն՝ Բիւզանդիա իրը կը համարէր Անիի թագաւորութեան տարբեր գաւառները։ Սակայն 1071-ին՝ Մանազկերտի ճակատամարտէն ետք, կայսրութիւնը կը զրկուի ոչ միայն հայկական տարածքներէն, այլեւ ամբողջ Փոքր Ասիայէն՝ նորաստեղծ Սելճուքեան սուլթանութեան պատճառով։

                                     
  • թուականին Աշոտ Երկաթ Ատրպատականի ամիրային հետ դիմակայած են եւ հետ շպրտած բիւզանդական զօրքերը Աշոտ Երկաթ իր վերջին օրերուն նուիրուեցաւ շինարարութեան, մեռաւ
  • Բիւզանդական կայսրութիւնը, որ Արեւելքի մէջ կը յաջորդէր Հռոմի, ընդունած եղաւ պարսկական գերակայութիւնը Հայաստանի վրայ Այս թուականէն ետք Բիւզանդական կայսրութեան
  • 80 հազարնոց բանակով մը յարձակած է Տարօնի ճամբով դէպի Միջագետք արշաւող բիւզանդական զօրքերուն դէմ հեռացնելով Հայաստանին սպառնացող վտանգը Յովհան Չմշկիկ
  • վերջին թագաւորութիւնը Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւնը: Անկում ապրած էին Բիւզանդական կայսրութիւնն ու Վրացական թագաւորութիւնը, ասպարեզէն հեռացած էին դարաւոր
  • հրամանատարներու փոփոխութիւն եւ Հերակլիոսին հրամայուեցաւ ետ վերադառնալ Բիւզանդական Հայաստան Հերակլիոսը կը յիշուի մէկ տարի ետք 589 թուականի աշնան տեղի ունեցած
  • մէջ քրիստոնէութեան պետականօրէն ընդունումը 301 կը շփոթեն քրիստոնէութեան Հայաստան մուտք գործելուն հետ Ա. դար Ք.Ե. Ա.դարուն կը վերագրուի Գողթնի Եկեղեցւոյ
  • անյուսալի այն շրջանը երբ պարսկական ու բիւզանդական քաղաքական ախորժակներու եւ մրցակցութեանց որպէս արդիւնք, Հայաստան քայքայուած ու արիւնաքամ Է. դարուն կ ենթարկուէր

Users also searched:

...
...
...