Back

ⓘ Բամպակենի




Բամպակենի
                                     

ⓘ Բամպակենի

Բամպակ, մոլոշազգիներու ընտանիքի բազմամեայ բոյսերու ցեղ։ Յայտնի է 35 տեսակ, որմէ 5-ը՝ մշակովի։ Ծառեր եւ թուփեր են։ Մշակութեան մէջ կօգտագործուին միայն կեանքի առաջին տարին եւ այդ պատճառով ալ սխալմամբ կը համարուին միամեայ։ Գլխաւոր արմատը լաւ կը զարգանայ, ցօղունը ճիւղաւոր է, ընձիւղները՝ մոնոփոտիական եւ սիմփոտիական են։ Տերեւաթրթեղները ունին 3-5-7 բլթակ։ Տերեւակիցները 2-ն են, կոկոնը շրջապատուած է 3 ծաղկակիցներով։ Բաժակը ձուլաթերթ է, պսակը բաժանաթերթ է՝ 5 պսակաթերթերով։ Պսակաթերթերու գոյնը աւելի յաճախ բաց դեղին է՝ հիմքին մոռագոյն բիծերով։ Երեկոյեան դէմ պսակը կը դառնայ կարմրակապոյտ։ Ինքնափոշոտուն եւ խաչաձեւ փոշոտում կը կատարուի։ Գինեցեիւմը ցենոկարպ է, սերմնարանը՝ վերնադիր, 3-5 բնով, իւրաքանչիւր բնում քանի մը սերմնասկզբնակ։ Պտուղը տուփիկ է։ Սերմերու ամբողջ մակերեսը ծածկուած է խաւով եւ երկար մազիկներով կամ թէ սերմերը լերկ են։ Էնտոսփերմ չկայ։ Մազիկներու երկարութիւնը տարբեր է՝ 10-էն մինչեւ 65մմ։ Հենց մազիկներու համար ալ բամպակը կը մշակեն։ Բամպակը շատ բազմազան կիրառութիւն ունի։ Սերմերէն կըստանան 16-20% ճարպաիւղ։

Ծաղկի բանաձեւը՝ ∗ K 3 + 5 C 5 A ∞ G 5 _ {\displaystyle \ast K_{3+5}\;C_{5}\;A_{\infty}\;G_{{\underline {5}}}} ։ Ծաղկումը կը սկսի Յունիսին եւ կը շարունակուի մինչեւ ցուրտերը։ Վայրի բամպակը կաճի երկրագունդի բոլոր մայր ցամաքներուն վրայ։

                                     

1. Արտաքին տեսք

Բամպակենին թուփ է՝ կանգուն, ճիւղաւորուող ցօղունով, բարձրութիւնը՝ 70–140 սմ եւ աւելի։ Տերեւները կանաչ են՝ 3–7-բլթականի։ Ծաղիկը խոշոր է, դեղին, բաց դեղին, վարդագոյն, հիմնականին՝ ինքնափոշոտուող, երբեմն՝ խաչաձեւ փոշոտուող։ Պտուղը 3–5-բնանի, բաց կամ մուգ կանաչ, երբեմն՝ կարմիր, հարթ կամ մանր փոսիկներով տուփիկ է կնգուղ, կը պարունակէ 20–40 ձվաձեւ, մազմզուկապատ սերմ փաթիլ։ Սերմու կեղեւի արտաքին բջիջներէն կ՝ առաջանայ բամպակի թելերը։ Բամբակենին արժէքաւոր տեխնիկական, թելատու, ձիթատու եւ մեղրատու բոյս է։

                                     

2. Տեսակներ

Աճեցուած տեսակներէն ամէնէն արժէքաւորը եւ տարածուածը 3-ն են. սովորական կամ մեքսիկական բամպակենին կու տայ բամպակի համաշխարհային հումքի 70%-ը. Կը մշակուի ԱՄՆ-ի, Մեքսիքայի Պրազիլի, Արժանթինի Հնդկաստանի, Չինաստանի, Ափրիկէյի եւ Աւստրալիոյ որոշ շրջաններուն մէջ։ Փերուական բամպակենրուն եգիպտական եւ խորհրդային նրբաթել բամպակենին է, որմէ կը ստացուի երկարութեամբ, բարակութեամբ եւ ամրութեամբ լաւագոյն թելը։ Կը մշակուի Եգիպտոսի, Սուտանի, Պրազիլի, Փերուի մէջ։ Հնդկաչինական բամպակները կը մշակուին Հնդկաստանի, Փաքիստանի, Չինաստանի, միջինասիական պետութիւններուն, Ազրպէյճանի մէջ։ Տեսակներէն են նաեւ՝

  • ասիական բամպակ, G. herbaceum՝ տուփիկը հասունացած վիճակին մէջ թոյլ կը բացուի։
  • սարահարթային բամպակ, G. hirsutum՝ ծաղկակիցները կարճ են։
  • եգիպտական բամպակ, G. barbadense՝ տերեւակիցները երկար են, նշտարաձեւ։
                                     

3. Մշակում

Բամպակենին շատ կը սիրէ ջերմութիւն, լոյս, արգաւանդ հող եւ խոնավութիւն։ Սովորաբար զայն կաճեցնեն արհեստական ոռոգմամբ։ Երբ պտուղը կը հասուննայ, անոր փեղկերը կը բացուին, եւ անոնցմէ դուրս կու գայ սպիտակ, փափուկ մանրաթելի փոքրիկ զանգուած մը։ Մանրաթելը կը հաւաքեն սերմերու հետ միասին՝ հիմնականին բամպակահաւաք մեքենաներով։ Յատուկ մեքենաներ սերմերու վրայէն կը հեռացնեն մանրաթելը եւ կուղարկեն մանուածքային գործատուներ, ուր բամպակը կը մանեն ու գործուածքներ կը գործեն։ Բամպակէն կը պատրաստեն նաեւ կերպընկալ փլասթիք, թաղանթանիւթ, լուսանկարչական ժապաւէն ու թուղթ։ Բամպակենու սերմերէն կը քամեն ձէթ, որ կօգտագործեն պահածոներու արդիւնաբերութեան, բուսակն իւղերու եւ օճառի արտադրութեան մէջ։ Ձէթը քամելէն ետք կը մնայ կոպտոնը, զոր անասունի խտացոած կեր է, կը պարունակէ մինչեւ 40% սպիտակուցներ։ Ձէթը քամելու ընթացքին առաջացած միւս մնացորդներէն կանջատեն կուպրը, որ կօգտագործեն ճանապարհային ամուր ծածկոյթներու եւ ջերմակայուն ջնարակներ պատրաստելու համար։ Սերմերու կեղեւը կը կիրառեն եթիլ եւ մեթիլ սպիրտներու արտադրութեան մէջ։ Ցօղունը վառելանիւթ է եւ շինանիւթ։ Տերեւներէն կը զատեն կիտրոնաթթու եւ խնձորաթթու: