Back

ⓘ Արծաթ




Արծաթ
                                     

ⓘ Արծաթ

Արծաթ, քիմիական տարր է, որուն նշանն է Ag, տարրերու պարբերական համակարգի 1-ին խումբի քիմիական տարր։ Ազնիւ մետաղ է, կը պատկանի անցումային տարրերու շարքին, կարգահամարը՝ 47, աթոմական զանգուածը՝107.868։ Արծաթը d տարր է, անոր աթոմի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցվածքն է՝ 4s 2 4p 6 4d 10 5s 1 ։ К, L, М թաղանթները լրացուած են։

Արծաթը գեղեցիկ, սպիտակ, փափուկ մետաղ է, խտութիւնը՝ 10.50 կ/սմ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 960.5 °C, կարծրութիւնը՝ 25 կգուժ/մմ², ըստ Մոսի՝ 2.5։

                                     

1. Պատմութիւն

Արծաթը յայտնի է շատ վաղուց։ Եգիպտոսի մէջ պեղուած են աւելի քան 6000 տարուան հնութիւն ունեցող արծաթէ զարդեր։ Աւելի ուշ արծաթը կօգտագործուէր դրամային համաձուլուածքներու մէջ։ Ք.ա. 2500 թուականին շատ երկիրներու մէջ արծաթը օգտագործուած է որպէս մետաղադրամ։ Արծաթէն պատրաստուած գեղարուեստական առարկաներ գտնուած են նաեւ Էրեբունիի, Երզնկայի մ.թ.ա. 5-4-րդ դարերուն, Արտաշատի մէջ ք. ա. 2-1-ին դարերուն։

                                     

2. Անուան Ծագում

Ակնյայտ է, որ ռուս.՝ серебро, լեհ.՝ srebro, պուլկար․՝ сребро, հին սլավոներէն՝ сьребро կը մտնէ *sьrebro պրոտո-սլաւոնական լեզուին մէջ, որ կը համապատասխանէ մերձպալթեան լիթ.՝ sidabras - sirablan եւ գերմաներէն լեզուներուն։

Արծաթի "ἄργυρος", "árgyros" - "արկիրոս", կապուած է անոր գեղեցիկ սպիտակափայլ գոյնի հետ։ Այստեղէն ալ ծագած է արծաթի լատ.՝ argentum մալակասի՝ argentum նոյնանշանակ անուանումը։

Ասորեստանի մէջ արծաթը կը համարուէր "Լուսնի մետաղ", իսկ քիմիագէտները զայն կը պատկերէին լուսնեղջիւրի տեսքով։ Արծաթէ, ոսկիէ եւ փլաթինէ իրերու ու զարդերու վրայ կը դրուի յարգանիշ, որ ցոյց կու տայ թանկարժէք մետաղի պարունակութիւնը։

                                     

3. Բնութեան Մէջ

Պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ 1, 10-5 զանգուածային % է, ծովաջուրին մէջ՝ 0.3-10 մկ/տ։ Բնութեան մէջ կը գտնուի ազատ վիճակի մէջ բնածին արծաթ, նաեւ միացութիւններու ձեւով, արկենտիտ՝ Ag 2 S, պիրարգիրիտ՝ Ag 3 PbS 3, պրուստիտ՝ Ag 3 AsS 3, կերարգիրիտ՝ AgCl եւ այլն։ Փոքր քանակով արծաթ կայ նաեւ բազմաթիւ այլ հանքանիւթերու մէջ։ Արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին 0.02%-էն աւելի արծաթ պարունակող հանքանիւթերը։

Բնութեան մէջ արծաթը կը հանդիպի ինչպէս բնածին վիճակի մէջ, այնպէս ալ միացութիւններու ձեւով.

  • պրուստիտ արծաթ-արսեն-ծծումբ
  • կերարգիրիտ արծաթ-քլոր
  • պրոմարգերիտ արծաթ-պրոմ
  • ստեֆանիտ արծաթ-ծարիր-ծծումբ
  • արկենտիտ արծաթ-ծծումբ
  • պիրարգիրիտ արծաթ-ծարիր-ծծումբ
  • ֆրեյբերգիտ պղինձ-ծծումբ-արծաթ
  • պոլիբազիտ արծաթ-պղինձ-ծարիր-ծծումբ
  • դիսկրազիտ արծաթ-ծարիր եւ այլն։

Արծաթի հիմնական մասը, որպէս կողմնակի արգասիք, կը կորզուի այլ մետաղներու արդիւնահանման ժամանակ։

                                     

3.1. Բնութեան Մէջ Հանքավայրեր

Արծաթի հանքաքարի ամենախոշոր հանքավայրերը կը գտնուին Մեքսիքայի, Քանատայի, Աւստրալիոյ, ԱՄՆու, Ճափոնի, Ռուսաստանի, Գերմանիոյ, Սպանիոյ, Փերուի, Չիլիի,

Չինաստանի, Լեհաստանի, Ղազախստանի, Ռումանիոյ, Շուէտի, Չեխիոյ, Սլովաքիոյ, Աւստրիոյ, Հունգարիոյ, Նորվեկիոյ մէջ: Ինչպէս նաեւ արծաթի հանքավայրեր կան Հայաստանի, Կիպրոսի եւ Սարտինիոյ մէջ:

                                     

4. Ստացում

Արդիւնաբերութեան մէջ արծաթը կը ստանան հիմնականօրէն կապարի եւ պղինձի խտացումներու վերամշակումէն։ Սեւ պղինձէն արծաթը կանջատեն ելեկտրոլիտային ռաֆինացման ժամանակ։ Սեւ կապարէն արծաթը կանջատեն զինքի միջոցով։ Լուծուելով զինքին մէջ՝ անիկա կանջատուի զինքի փրփուրի հետ, որմէ զինքը կը հեռացնեն թորելով 1250 °C։

Արծաթի վերջնական մաքրումը կը կատարուի ելեկտրոլիզով։ Արծաթային հանքանիւթերէն արծաթը ստանալու համար հանքանիւթերը կենթարկեն գրաւիտացիոն հարստացման, ապա կանջատեն արծաթը ցիանացման եղանակով։ Պիրիտային եւ այլ թափոններու մէջ պարունակուող արծաթը անջատելու համար կենթարկեն քլորացնող բովման եւ ապա ցիանացման։ Ցիանային լուծոյթէն արծաթը կը նստեցնեն զինքով կամ ալիւմինով։ Արծաթը կանջատեն նաեւ իոնափոխանակման եղանակով եւ օրկանական լուծիչներով արտահանելով։

                                     

5. Ֆիզիքական Յատկութիւններ

Արծաթը գեղեցիկ, սպիտակափայլ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 960.5°C, եռալունը՝ 2212°C, խտութիւնը՝ 10503.4 քկ/մ 3 ։ Արծաթը աւելի լաւ է յայտնի քան միւս մետաղները, կանդրադարձնէ լոյսը յատկապէս ինֆրակարմիր, կը հաղորդէ ջերմութիւնը եւ ելեկտրականութիւնը։ Չափազանց փլաստիկ է, արծաթէն կարելի է գլանել մինչեւ 10-8 մմ. հաստութեան փայլաթիթեղ։ Քիմիապէս քիչ աշխոյժ, միացութիւններու մէջ միարժէք, երբեմն երկարժէք եւ եռարժէք է։

Արծաթը կը կտրուի դանակով, 1 կրամը կը ձգուի շուրջ 1800 մեթր եւ կը գլանուի մինչեւ 0.00025 մմ. հաստութեամբ նրբաթիթեղի, կը փայլեցուի մինչեւ հայելափայլի, անդրադարձման գործակիցը 95-97% է, կայուն է հիմքերու, օքսիտներու, փաղաղութեան նկատմամբ, բայց կը լուծուի խիտ ազոտական թթուի, քալիումի ցիանիտի լուծոյթի մէջ, անգամ օդի աննշան ծծմբային կազէն կը սեւնայ՝ ծածկուելով արծաթի սուլֆատի ¥AgS¤ շերտով։ Արծաթի օրինականացուած յարգերն են՝ 800, 830, 875, 925, 960։ Որքան ցածր է արծաթի յարգը, այնքան շուտ կը սեւնայ։ Տարեկան հանոյթը կը կազմէ 100000 տ, հիմնական արտահանողներն են Մեքսիքան, Քանատան, ԱՄՆ-ը։



                                     

6. Քիմիական Յատկութիւններ

Խոնաւ օդին մէջ արծաթը կը կլանէ թթուածին՝ յառաջացնելով օքսիտի չափազանց բարակ ~12A պաշտպանական շերտ։

A g + O 2 = A g 2 O {\displaystyle {\mathsf {Ag+O_{2}=Ag_{2}O}}}

Արծաթի միացութիւնները թթուածինի հետ կը ստանան անուղղակի ճանապարհով։ Յայտնի են Ag 2 O եւ AgO կայուն եւ չափազանց անկայուն Ag 2 O 3 օքսիտները։

4 A g + O 3 = A g 2 O 2 + A g 2 O {\displaystyle {\mathsf {4Ag+O_{3}=Ag_{2}O_{2}+Ag_{2}O}}}

Ag 2 O լոյսի ազդեցութեամբ դանդաղ քայքայուող դարչնագոյն բիւրեղական նիւթ է։

2 A g + 1 / 2 O 2 + H 2 S = A g 2 S + H 2 O {\displaystyle {\mathsf {2Ag+1/2O_{2}+H_{2}S=Ag_{2}S+H_{2}O}}}

Հեշտութեամբ կը վերականգնի ջրածինով։ Կը լուծուի ջուրի, թթուներու եւ ամոնիումի հիտրօքսիտի մէջ։

3 A g + H C l + H N O 3 = 3 A g C l + N O + 2 H 2 O {\displaystyle {\mathsf {3Ag+HCl+HNO_{3}=3AgCl+NO+2H_{2}O}}}

Կօգտագործուի օրկանական սինթեզի մէջ, հակակազերու մէջ։ Ag 2 O-ի ջրային լուծոյթը հիմնային է, որ, ըստ երեւոյթին, արծաթի հիտրօքսիտի AgOH առկայութեան արդիւնք է։ AgO-ն մութ մոխրագոյն մետաղափայլ բիւրեղական նիւթ է։ Կը քայքայուի 100°C-ին, 110°C-ին պայթիւնով։ Կը լուծուի թթուներու հետ, օքսիտիչ է։ Կօգտագործուի "գերօքսիտային" կալուանական տարրեր պատրաստելու։ Աթոմական ջրածինի եւ արծաթի փոխազդմամբ կը ստացուի արծաթի հիտրիտը՝ AgH, որ խոնաւութեան առկայութեամբ արագ քայքայուող սպիտակ բիւրեղական նիւթ է։

Սենեկային ջերմաստիճանի մէջ արծաթը կը փոխազդէ հալոկեններու հետ՝ յառաջացնելով համապատասխան հալոկենիտի պաշտպանական շերտ։ Ջերմաստիճանի բարձրացումը եւ խոնաւութեան առկայութիւնը կը հեշտացնեն հալոկենիտի յառաջացումը։ AgF բաց դեղնաւուն, ամորֆ նիւթ է։ Լաւ կը լուծուի ջուրին հետ։ AgF 2 եւ Ag 2 F ջուրի առկայութեամբ անկայուն են։

A g + F 2 = 2 A g F 2 {\displaystyle {\mathsf {Ag+F_{2}=2AgF_{2}}}}

Չոր օդի եւ տեսանելի լոյսի ազդեցութեամբ ֆտորիտները կայուն են։

2 A g + I 2 = 2 A g I {\displaystyle {\mathsf {2Ag+I_{2}=2AgI}}}

Արծաթի եօտիտը բաց դեղնաւուն բիւրեղներ ջուրին մէջ վատ լուծուող նիւթ է։ Լոյսի ազդեցութեամբ կը քայքայուի, կօգտագործուի լուսանկարչութեան մէջ։ Արծաթը կը միանայ ծծումբին եւ անոր ցնդող միացութիւններուն՝ յառաջացնելով սուլֆիտ՝ Ag 2 S, որ սեւ, ջուրին մէջ անլուծելի լուսազգայուն նիւթ է․ կը ստացուի արծաթի լուծելի աղերու եւ ծծմբածխածինի փոխազդմամբ։

2 A g + S = A g 2 S {\displaystyle {\mathsf {2Ag+S=Ag_{2}S}}} 2 A g + H 2 S = A g 2 S + H 2 ↑ {\displaystyle {\mathsf {2Ag+H_{2}S=Ag_{2}S+H_{2}{\uparrow }}}}

Արծաթը ազոտին անմիջականօրէն չի միանար։ Յայտնի են անկայուն արծաթի նիթրիտը՝ Ag 3 N շագանակագոյն, պինդ նիւթ, եւ արծաթի ազիտը՝ AgN 3 = A g N O 3 + N O 2 ↑ + H 2 O {\displaystyle {\mathsf {Ag+2HNO_{3conc}=AgNO_{3}+NO_{2}{\uparrow }+H_{2}O}}} 2 A g + H 2 S O 4 = A g 2 S O 4 + S O 2 + H 2 O {\displaystyle {\mathsf {2Ag+H_{2}SO_{4}=Ag_{2}SO_{4}+SO_{2}+H_{2}O}}}

Լաւ կը լուծուին նիթրաթը, ֆտորիտը, գերքլորատը։ Լուծելի աղերը անգոյն են եւ թունաւոր։ Արծաթի սուլֆատը՝ Ag 2 SO 4, սպիտակ բիւրեղական, ջուրին մէջ վատ լուծուող նիւթ է ։

4 A g + 2 H 2 S + O 2 = 2 A g 2 S + 2 H 2 O {\displaystyle {\mathsf {4Ag+2H_{2}S+O_{2}=2Ag_{2}S+2H_{2}O}}}

Արծաթի քարպոնաթը՝ Ag 2 CO 3, դեղնաւուն, լուսազգայուն նիւթ է, կօգտագործուի օրկանական սինթեզի մէջ։ Արծաթի աղերը համապատասխան անիոններու աւելցուկի առկայութեամբ կը յառաջացնեն կոմպլեքսային միացութիւններ՝ K+2Ag}}}



                                     

7. Բնութագիր Յատկանիշներ

Բոլոր մետաղներէն ամենամեծ ելեկտրական հաղորդականութիւնը արծաթը ունի, անիկա նոյնիսկ բարձր է պղինձի հաղորդականութենէն։ Բայց իր թանկարժէքութեան եւ լաքոտուելու յատկութեան պատճառով անիկա իր լայն կիրառութիւնը չէ գտած ելեկտրական նպատակներու համար։

Մաքուր արծաթը ունի ամենաբարձր ջերմային հաղորդականութիւնը, ամենասպիտակ գոյնը, ամենաբարձր օպտիկական անդրադարձողականութիւնը։ Համեմատած այլ մետաղներու հետ՝ արծաթը ունի ամենացած հաղորդակցութեան դիմադրողականութիւնը։

                                     

8. Իզոթոփներ

Բնական արծաթը բաղկացած է 107 Ag51.35 % եւ 109 Ag48.65 % կայուն իզոթոփներէ։ Արհեստականօրէն ստացուած են 102-117 զանգուածի թիւերով ռատիօակտիւ իզոթոփներ, որոնցմէ ամենակայունը 110 Ag է T 1/2 = 253 օր։

                                     

9. Կիրառութիւն

Արծաթը մեծ մասամբ կօգտագործուի համաձուլուածքներու ձեւով մանրադրամներ, ոսկերչական զարդեր, կենցաղային իրեր պատրաստելու համար։ Մաքուր արծաթը կօգտագործուի արտադրական սարքեր եւ ռատիօմասեր երեսապատելու, զինքարծաթային կուտակիչներ պատրաստելու համար։ Մաքուր արծաթը կը կիրառուի նաեւ քիմիական սինթեզի մէջ որպէս քաթալիզատոր։ Քոլոիտային արծաթը կօգտագործուի բժշկութեան մէջ, անիկա հականեխիչ միջոց է լորձաթաղանթի համար ։

Թանկարժէք մետաղներու եւ քարերու համադրութեամբ արծաթէն կը պատրաստեն ապարանջաններ, մատանիներ, ականջօղեր, մանեակներ, գօտիներ, սեղանի եւ եկեղեցական սպասներ։ Ներկայիս յատուկ յոբելեաններու առիթով կը թողարկուին նաեւ արծաթէ յուշադրամներ։ Ի տարբերութիւն այլ մետաղներու՝ արծաթը գրեթէ ամբողջութեամբ կանդրադարձնէ իր վրայ ինկած տեսանելի լոյսը։ Այդ յատկութեան շնորհիւ զայն կօգտագործեն հայելիներու արտադրութեան մէջ։ Առաջին հայելիները եղած են արծաթէ փայլաթիթեղները։

Հետագային մշակուած են արծաթապատող լուծոյթներ, որոնք չնչին փոփոխութիւններով պահպանուած են մինչեւ մեր օրերը։ Արծաթապատումը կիրականացուի մետաղական արծաթով, որ կը ստացուի արծաթի աղերու ամոնիակային լուծոյթի եւ գլիւկոզայի կամ ֆորմալինի փոխազդեցութեամբ այդ երեւոյթը յայտնի է որպէս արծաթահայելիի շարժում։ Արծաթապատումը կը կիրառուի արդիւնաբերութեան մէջ՝ ինքնաշարժներու ցոլարձակ լապտերներու եւ լուսարձակներու պատրաստման համար։



                                     

9.1. Կիրառութիւն Բժշկութեան մէջ

Մանրէասպան յատկութիւններու շնորհիւ արծաթը կօգտագործուի բժշկութեան մէջ։ Անիկա հականեխիչ միջոց է լորձաթաղանթի համար: Անոր միջոցով կը վարակազերծեն ջուրը, սակայն Ag + իոններու մեծ խտացումը մարդու համար թունաւոր է։

Մեծ կիրառութիւն ունին նաեւ արծաթի աղերը։ Լիապիսը արծաթի նիթրաթը՝ AgNO 3 կօգտագործուի բժշկութեան մէջ՝ որպէս հականեխիչ եւ աղաղող նիւթ։ Արծաթի որոշ աղեր լուսազգայուն են. լոյսի ազդեցութեամբ կը քայքայուին եւ կը սեւնան, այդ պատճառով կօգտագործուին լուսանկարչական ժապաւէններու եւ թուղթերու արտադրութեան մէջ։

                                     

10. Արտաքին յղումներ

  • Colloidal silver not approved Коллоидное серебро не одобрено անգլերէն
  • Соединения серебра токсикологическая химия
  • Вторичное серебро
  • Физико-химические свойства серебра справочник
  • Серебро в Популярной библиотеке химических элементов
  • Серебро на Webelements
  • Термодинамические свойства серебра online расчет
  • Учебник "Неорганическая химия" под редакцией Ю. Д. Третьякова
  • Термодинамические свойства серебра Mathcad Calculation Server
  • Энциклопедия Кругосвет
  • Серебро в Большой советской энциклопедии
                                     
  • կ ամրացուէր արծաթեայ շամշիկ զարդը, որ կը բաղկանար տասներկու մեծ եւ փոքր արծաթ շարաններէ: Վերնազգեստին տակէն կը հագնէին պարզ կերպասէ կարուած շապիկ, որ
  • մէջ քիմիական գիտելիքներու բարձր մակարդակի մասին կը վկայէ ոչ միայն ոսկի, արծաթ պղինձ, այլեւ մալաքիտ, անուշադր, պաղլեղներ, որդան կարմիր, աղաղանիւթեր, օծանելիք
  • վերագրուի լիւդիացիներուն Հրոմէացիները Moneta անունը տուած են լիւդիացիներու արծաթ դրամին Juno moneta մեհեանին մէջ Ն.Ք. 269 - ին կտրուած դրամին համար Հոմերոս
  • համարուէր Նախկինին սնդիկը կը համարուէր հեղուկ արծաթ հին յուն ὕδωρ ջուր եւ հին յուն ἄργυρος արծաթ ուրկէ կու գայ անոր լատիներէն անուանումը Սնդիկ
  • ծիսակատարութիւնը: Ամուսնութեան օրը երիտասարդները իրենց ծնողներէն նուէր կը ստանային արծաթ գօտի: Այր մարդիկը կը գործածէին գառնուկի մորթէ կարուած կոնաձեւ բարձր գլխարկ:
  • տեսնել զանազան կենդանիներու եւ բոյսերու տեսակներ: Անտեան լեռներու հողերէն արծաթ կապար, զինկ, կլայեկ, պղինձ, ածուխ, երկաթ, զմրուխտ, եւ ոսկիի մետաղներ կը
  • հացահատիկներէն ցորեն, գարի, եգիպտացորեն Օգտակար հանածոներէն կան երկաթ, արծաթ Կան նաեւ հանքային ջուրեր Զէյթունի հայերը կը զբաղէին արհեստագործութեամբ
  • անյաջողութիւններու հանդիպիլ: Ուռհացիները միայն հարսնցուներու կաղանդչէք կու տային ոսկի, արծաթ թաւիշ, զերտէ կամ հալվա Վարդավառին իրարու վրայ ջուր կը թափէին: Ս. Ծննդեան
  • AgAuTe4 եւ այլն, սովորաբար կ ուղեկցուին նրբափոշի բնածին ոսկիով Բնածին ոսկին արծաթ մինչեւ 43  երբեմն նաեւ պիսմութ, սնդիկ, պլատին, մանգան մինչեւ 0, 9 
  • երկու տեսակ գօտի. առաջինը նեղ էր, զարդարուած ուլունքներով, խխունջներով եւ արծաթ դրամներով: Երկրորդ տեսակը հիւսուած կ ըլլար գոյնզգոյն բուրդէ կամ բամպակէ
  • գլխաշորերով, որոնց ճակատը ծածկող հատուածը նոյնպէս շարուած կ ըլլար ոսկի կամ արծաթ դրամներու խիտ շարքով: Կիլիկիոյ մէջ սովորութիւն էր, որ 8 - 10 տարեկանէն սկսեալ