Back

ⓘ Արեւմտահայերէն




                                               

Մարզ

Մարզ, վարչատարածքային կամ երբեմն ֆիզիկաաշխարհագրական մաս։ Ան կրնայ ըլլալ առաջին աստիճանի միաւոր, երբ պետութիւնը ուղղակիորեն բաղկացած է մարզերէն, եւ երկրորդական, երբ մարզերը կը մտնեն նահանգներուն մէջ:

                                               

Հայկական պար (արեւմտահայերէն)

                                               

Կենցաղ

Կենցաղ, հասարակութեան կեանքի ոլորտ, որ կ՛ընդգրկէ արտադրական, հասարակական, քաղաքական գործունէութենէն դուրս այն միջավայրը, ուր կը կատարուի մարդոց սնունդի, հագուստի, բնակարանի, առողջութեան պահպանման պահանջներու, հոգեւոր բարիքներու, մշակոյթի իւրացման, հանգիստի, զուարճութիւններու բաւարարումը։ Լայն առումով կենցաղը առօրեայ կեանքի կենսաձեւ է։ Կը տարբերին հասարակական, քաղաքային, գիւղական եւ անհատական կենցաղները։ Կենցաղի ձեւաւորման կը նպաստեն ժողովուրդներու սովորոյթները, բարքերը, աւանդոյթները, ինչպէս նաեւ տուեալ հասարակարգի ընկերա-տնտեսական պայմանները, դասակարգային յարաբերութիւնները։ Հակամարտ հասարա ...

                                               

Saturday Night Live

"Շաբաթ Երեկոյեան Ուղիղ Եթերով", ամերիկեան երաժշտական եւ ծիծաղեցնող պատկերասփիւռային յայտագիր, որ կը հեռարձակուի NBC պատկերասփիւռի ընկերութեամբ: Այն ստեղծուած է Լորըն Մայքըլզի կողմէ եւ առաջին անգամ հեռարձակուած է 1975 թուականի 11 Հոկտեմբերին: Իւրաքանչիւր թողարկում կը վարէ մէկ հիւր աստղ, ինչպէս նաեւ կունենայ հիւր երաժիշտ, զոր կը կատարէ երգեր: Պատկերասփիւռային յայտագիրը ստացած է բազմաթիւ մրցանակներ, որոնցմէ՝ 36 Primetime Emmy Award: "TV Guide" ամսագիրի կազմած "Բոլոր Ժամանակներու 50 Ամենահեղինակաւոր Պատկերասփիւռային Յայտագիրներ" -ու վարկանշային աղիւսակին մէջ այն գրաւած է 10-րդ դիրքը: Պատկերասփ ...

                                               

Շուն

Ընտանի շուն կամ շուն, կը պատկանին՝ շուներու կաթնասուն ընտանիքին։ Ան գորշ գայլի ենթատեսակներէն է, աշխարհի մէջ տարածուած եւ ընտելացած անասուններէն մէկը։ Ընտելացուած շուները գոյութիւն ունեցած են աւելի քան 33.000 տարի առաջ։ Անոնց նախորդները չեն գոյատեւած սառոյցի դարաշրջանին, որոնցմէ ետք՝ հնագոյն ընտելացուած շուներու մնացորդները, յայտնաբերուած են Ելիսեւիչի վերինփալեոլիթեան բանակավայրէն եւ վերապրած են մինչեւ 19.000 տարի։ Ընտելացումէն ի վեր՝ շուները պատմական դեր ունեցած են մարդու կեանքէն ներս։ Ապրելով մարդու հետ՝ մասնակցած են որսորդութեան, հսկած են տիրոջն ու բնակատեղիին։ Աշխարհի տարածքին շունը լա ...

                                               

Կարագ

Կարագ, կաթնամթերքային արտադրատեսակ մը, որ կը ստացուի սերուցքի կամ խնոցիացուած կաթի խմորումէն։ Անիկա կօգտագործուի թէ՛ որպէս հացի վրայ քսուկ եւ թէ՛ ճաշ պատրաստելու ատեն: Կարագ պատրաստելու համար շատ կարեւոր է կաթին սննդարար, հեշտ անջատուող, իւրայատուկ եւ որակով օժտուած բաղադրամասը՝ կաթնաիւղը։ ԱՊՀ երկիրներուն մէջ կարտադրուի շուրջ 20 տեսակի կարագ՝ 52-82.5% իւղայնութեամբ, 16-35% ջուրի 1-2.5-3.0% չոր իւղազուրկ մնացորդային նիւթի պարունակութեամբ։ Կաթնաիւղը օրկանիզմին մէջ կը մարսուի բարձր՝ 97% գործակիցով, իսկ փլազմայի չոր նիւթերը՝ 94.1%։ Կաթնաիւղի լիարժէքութիւնը պայմանաւորուած է նաեւ անոր մէջ առկայ ...

                                               

Վաղարշ Ա.

                                               

Ծաղրածու

Հայ միջնադարեան թատրոնի կատակերգակ դերասանները եւս կոչուած են ծաղրածուներ։ Երբեմն, ծաղրածու կ՛անուանէին նաեւ միայնակ կատակաբաններուն՝ մարդկային վարքագիծին ձեւերը ծաղրողներուն, ինչպէս նաեւ օրէնքէ ու պատիժէ ազատ մարդոց, որոնք խնճոյքներու ընթացքին եւ շուկայի, թատրոնի եւ ժողովրդական այլ հաւաքատեղիներու մէջ պատմութիւններով ու ձեռնածութիւններով կը զուարճացնէին ներկաներուն։ Ծաղրածուն համարուած է նաեւ խաղակատակ եւ խեղկատակ։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի կրկէսի ականաւոր ծաղրածուներէն են Կարանդաշ Միխայիլ Ռումեանցեւ, Օլեկ Փոփով, Եուրի Նիկուլին, Լեոնիտ Ենգիբարեան։

                                               

Չորեքշաբթի

Չորեքշաբթի, արեւմտեան երկրներու մեծամասնութեան՝ շաբաթուան 3-րդ օրը, իսկ ըստ Յուդա-Քրիստոնէական օրացույցի՝ 4-րդ օրը։ Երկուշաբթիի եւ Երեքշաբթիի օրերուն միջեւ կը գտնուի։

Արեւմտահայերէն
                                     

ⓘ Արեւմտահայերէն

Արեւմտահայերէն ժամանակակից հայերէնի երկու ճիւղերէն մէկը։ Արեւմտահայերէն կը խօսի սփիւռքահայութեան մեծ մասը ։ Ձեւաւորուած է XIX դարու սկիզբներուն՝ Թրքահայաստանի հայութեան բարբառի հիման վրայ։

                                     

1.1. Արեւմտահայերէնի պատմութիւն Հնչիւնաբանութիւն

Արեւմտահայերէնի հնչիւնական համակարգը զգալիօրէն տարբեր է արեւելահայերէնէն։ Գրութեան մէջ պահելով աւանդական համակարգը՝ արեւմտահայերէնը տարբերութիւն չի ներկայացներ արեւելահայերէնէն եւ կը պահպանէ բոլոր գրանիշները։ Սակայն արտասանութեան մէջ կան շարք մը տարբերութիւններ։

                                     

1.2. Արեւմտահայերէնի պատմութիւն Բառագիտութիւն

Հայերէնի բառապաշարի մեծ մասը թէ՛ ձեւով, թէ՛ բովանդակութեամբ ընդհանուր է երկու տարբերակներուն համար։ Նոյն ատեն առանձին են ձեւիմաստային տարբերութիւններ, որոնք արդիւնք են լեզուական եւ արտալեզուական բազմաթիւ գործօններու՝ սկսած տարբերակներու ակունքներէն գրաբար, միջին հայերէն, բարբառային հիմքերէն Արարատեան, Պոլսոյ ու յարակից շրջաններու եւ վերջացնելով քաղաքական, տնտեսական կամ աշխարհագրական հանգամանքներով։

Արեւմտահայերէնի բառապաշար ըսելով սովորաբար նկատի կ՝ առնուին այն բառերը, բառաձեւերը եւ դարձուածքները, որոնք արեւելահայերէնի մէջ գործածուող ձեւերու համեմատ ունին առնուազն մէկ ձեւային կամ իմաստային տարբերութիւն։ Արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի բառապաշարային տարբերութիւններու գիտական բնութագրին առաջին անգամ անդրադարձած է Հրաչեայ Աճառեանը՝ ներկայացնելով զանոնք որոշակի խումբերով, որոնք յետագայ ճշգրտումներէ եւ լրացումներէ յետոյ կը ներկայացնեն հետեւեալ ձեւիմաստային խումբերը.

  • Բառակազմական տարբեր բաղադրիչներով կազմուած բառեր
  • Արեւելահայ-արեւմտահայ յամանուն եւ բազմիմաստ բառեր
  • Միայն արեւմտահայերէնին բնորոշ բառեր
  • Առաւելաբար արեւմտահայերէնին բնորոշ բառեր
  • Ուղղագրական-հնչիւնափոխական տարբերակներ
  • Միայն արեւմտահայերէնի մէջ պահպանուած գրաբարեան բառեր
  • Հայերէն բառեր օտար բառերու դիմաց
                                     

2.1. Ձեւաբանութիւն Գոյական անուն

Գոյականին հոլովները վեցն են՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական՝

                                     

2.2. Ձեւաբանութիւն Բայի Հրամայականը

Հրամայականը ունի միայն երկրորդ դէմք դու եւ դուք 1.Բուն հրամայական՝ Եզակի թիւ՝ Ա. Պարզ անածանց լծորդութիւններու հրամայականի եզակին կը կազմուի հիմքին ց տառը ձգելով. գրել- գրէ՛, խօսել -խօսէ՛, կարդալ -կարդա՛ ։ Նկատելի է ուղղագրութեան փոփոխութիւնը ե-է, քանզի բառավերջին միայն է կրնայ գրուիլ։ Սա է վերջաւորութիւնը ծագում առած է գրաբարեան եա վերջաւորութենէն. գրեա՛։ Ուշագրաւ է նաեւ որ կարդա ՛ ձեւին վրայ յ տառ չկայ։ Բ. Ածանցաւոր բայերուն հրամայականը կ՚առնէ -ի՛ր վերջաւորութիւնը, որը նոյնպէս անցեալ կատարեալի հիմքին վրայ կը դրուի. հասկ-ց-ի՛ր, մօտ-եց-ի՛ր, մտ-ի՛ր, թռ-ի՛ր եւ այլն։ Գ. Քանի մը բայեր հրամայականին համար որեւէ վերջաւորութիւն չեն առներ։ Ասոնք մեր ամենահին ու ամենագործածելի բայերէն են։ Ահա բոլորը. տե՛ս, ե՛լ ելի՛ր, բա՛ց, լա՛ց, ա՛ռ, պա՛գ պագի՛ր, թո՛ւք թքի՛ր, խա՛ծ խածի՛ր, բե՛ր, դի՛ր, զա՛րկ, տա՛ր, տո՛ւր, կե՛ր ։ Փակագիծերու մէջ աւելի խօսակցական ձեւերն են։ Դ. Ըսել, ընել կանոնաւոր են՝ ըսէ՛, ըրէ՛ ։ Երթալ՝ գնա՛ ։ Գալ՝ եկո՛ւր ։ Նստիլ եւ սկսիլ երկու ձեւ ունին. նստի՛ր կամ նստէ՛, սկսի՛ր կամ սկսէ՛ ։ Երկրորդ ձեւերը կարծես կանոնաւորութեան կը ձգտին։ Ե. Պատճառական բայեր. ներկայա-ցո՛ւր ։

2.Արգելական հրամայական



                                     

2.3. Ձեւաբանութիւն Պատճառական Բայեր

Պատճառական բայերը կը կազմուեն "-ցնել" վերջաւորութիւնով՝ լռել-լռեցնել, խօսիլ-խօսեցնել, մօտենալ-մօտեցնել, հասնիլ-հասցնել, փախչիլ-փախցնել, եւ այլն։ Երկու "ց" -երու պարագային՝ մէկը կը ջնջուի։ Շատ բայերու անցեալ կատարեալի հիմքին ձայնաւորը արեւմտահայերէնի մէջ կիյնայ` խմել-խմցնել, խաղալ-խաղցնել, սպասել-սպասցնել։

"Ուտել" բային պատճառականն է "կերցնել", "կորսուիլ" բայինը՝ "կորսնցնել", "դառնալ" բայինը՝ "դարձնել", "անցնիլ" բայինը՝ "անցնել" արտասանութիւնը՝ անցընել։ Ընդհանրապէս, արեւմտահայերէն՝ "ցնել" վերջաւորութեան մէջ "ը" հնչիւնը աւելի կը լսուի։

Պատճառական բայերու անցեալ կատարեալի հիմքը "ցուց" վերջաւորութեամբ է։ Հետեւաբար՝ "ներկայացնել" կընէ "ներկայացուցի, ներկայացուցիր, ներկայացուց, ներկայացուցինք, ներկայացուցիք, ներկայացուցին", անցեալ դերբայ՝ "ներկայացուցած", հրամայական՝ "ներկայացո՛ւր, ներկայացուցէ՛ք" ։

                                     

2.4. Ձեւաբանութիւն Դերբայներ

Արեւմտահայերէնի մէջ տարբեր են հետեւեալ հինգ դերբայները՝ անորոշ, ապառնի, վաղակատար, հարակատար, ենթակայական։ Այսպէսով, արեւելահայերէնի հետ բաղդատած համեմատութեամբ կը բացակային անկատար առաջին գրում, կարդում եւ անկատար երկրորդ կամ համակատար գրելիս, կարդալիս դերբայները։ Ժխտական կամ ժխտման դերբայը գրի, կարդա, թէեւ առկայ է արեւմտահայերէնի մէջ, սակայն քերականներու կողմէն քիչ նկարագրուած ու բնութագրուած է։

                                     

2.5. Ձեւաբանութիւն Մակբայ

Արեւելահայերէնի ու արեւմտահայերէնի կապերու տարբերութիւնը բառային է եւ ոչ խօսքիմաստային։ Պարզապէս արեւմտահայերէնն ունի կապեր, որոնք բացակայ են արեւելահայերէնի մէջ, ինչպէս օրինակ՝ ասդին, անդին, ետք, քով, վասն, ի գին, ի սէր եւ այլն։ Մի քանի կապեր տարբեր են արեւելահայերէնի համարժէքներու գրաբարեան ձեւերուն տրուող նախապատւութեամբ կամ արեւմտահայերէնին բնորոշ հոլովման առանձնահատութիւններով, ինչպէս օրինակ՝ ձեռամբ, պատճառաւ, կողմէ կողմանէ, պահուն, սկսեալ, սիրոյն, բաղդատմամբ եւայլն։

Մէջ ետադրութիւնը արեւմտահայերէնի մէջ, տարբերութեամբ արեւելահայերէնէն, հոլովուած ժամանակ չի ենթարկուիր է -ի ընդհանրական հնչիւնափոխութեան. մէջ-մէջի-մէջէն-մէջով, փոխանակ արեւելահայերէնի մեջ-միջի-միջից-միջով հարացոյցային ձեւերու։

Հոլովառութեամբ եւս կապերը նոյնն են. միակ տարբերութիւնը ի յայտ կու գայ դէպի, մինչեւ ուղղութեան կապերու՝ անձնական դերանուններու առաջին եւ երկրորդ դէմքերու հետ գործածութեան ատեն, քանի որ արեւմտահայերէնի մէջ անձնական դերանունները տրականի համար ունին զատ ձեւեր, կը յառաջանայ արեւելահայերէնի համեմատ տարբերակուած գործածութիւն գոյականներու ու դերանունների հետ, ուր յիշեալ դերանուններու տրականի ու հայցականի ձեւերը չունին ձեւային տարբերութիւն։



                                     

2.6. Ձեւաբանութիւն Շաղկապ

Շաղկապներու տարբերութիւնը արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի բառային է, երբեմն ալ՝ ոճական։ Տարբերութիւններն կը յառաջանան արեւմտահայերէնի գրաբարեան ձեւերուն նախապատուութիւն տալէն, երբեմն ալ արդիւնք են կամ արեւմտահայ բառաձեւի առկայութեան հակառակ անոր որ կամ արեւմտահայերէնին բնորոշ հնչիւնափոխութեան։ Այսպէս արեւելահայերէնի մէջ կայ այ - է, իսկ արեւմտահայերէնի մէջ՝ այ - ա հնչիւնափոխութիւնը։ իբրեւեւ այդ հնչիւնափոխութեան հետեւանք՝ արեւելահայերէնն ունի էլ, իսկ արեւմտահայերէնը՝ ալ շաղկապը։

Արեւելահայերէնի ոչ թէ շաղկապի փոխարէն խօսակցական արեւմտահայերէնի մէջ կը հանդիպինք նաեւ չէ թէ շաղկապին։

Թօփալ Յակոբ
                                               

Թօփալ Յակոբ

Թօփալ Յակոբ, Տարագրութեան օրերուն, հասած էր Պապ եւ հոն մսագործութիւն կ՚ընէր: Կոչուած էր թօփալ անոր համար որ իր գիւղի անտառներէն մէկուն մէջ փայտ կտրած ատեն, իժէ մը խայթուած էր: Նոյն վայրկեանին խայթուած տեղը, ձեռքի տապարին մէկ հարուածով թռցուցած էր ու շապիկը վէրքին կապելով՝ կեանքը ազատած: Փախչելով Պապ էն ապաստանած էր իր հայրենի լեռները: Ինթիլլի երկաթուղագծին վրայ աշխատող տասնեակ հազարաւոր հայերուն քարոզած էր: