Back

ⓘ Հայերը Եգիպտոսի մէջ




                                     

ⓘ Հայերը Եգիպտոսի մէջ

Հայերը Եգիպտոսի մէջ հատատուած են հին դարերէ ի վեր։ Ներկայիս, Հայ գաղութին բնակչութիւնը Եգիպտոսի մէջ կը բաղկանայ 9.000 անձերէ Գահիրէի մէջ, եւ 4.000 Ալեքսանդրիոյ մէջ։ Հոն կը գտնուի 5 Հայ Առաքելական եկեղեցի, 3 Հայ Կաթոլիկ եկեղեցի, եւ 1 Հայ Աւետարանական եկեղեցի:

5 Հայ Առաքելական եկեղեցիները կը պատկանին Հայաստանի Առաքելական Սուրբ Եկեղեցոյ, Եգիպտոսի թեմին։ Տնտեսապէս Եգիպտահայերը եղած են ինքնազբաղ գործարարներ կամ արհեստաւորներ, եւ ունեցած են բարձր մակարդակ կրթութիւն:

                                     

1. Հին Ժամանակաշրջան

Հայերը Եգիպտոսի մէջ գոյութիւն ունեցած են 6-րդ եւ 7-րդ դարերէն ի վեր: Այդ ժամանակաշրջանին Հայկական զoրամասեր կազմուած են Եգիպտոսի մէջ, ուր Հայ գաղութը նաեւ Եգիպտոսի մէջ ստանցնած է կառավարական դիրքեր: Հայերը Եգիպտոսի մէջ կապրէին կայտառ ձեւով, ուր կը զբաղէին արտադրութեամբ, տնտեսութեամբ, եւ ճարտարապետութեամբ: Այսպիսով, անոնք կը բարելաւէին երկրին վիճակը:

                                     

2. Արաբական Խալիֆայութեան ժամանակաշրջան

Արաբական խալիֆայութեան տիրապետութեան տարիներուն ընթացքին, Հայ գաղութը Եգիպտոսի մէջ փոքրացած է։ Պատմական աղբիւրները որ կանդրադառնան Եգիպտահայերուն մասին Արբական Խալիֆայութեան տակ քիչ են: Անոնք միայն կընգրկեն յղումներ հաւատափոխ Հայ պաշտօնեաներու մասին: Օրինակ՝ խալիֆայութեան տիրապետութեան առաջին շրջաններէն կան յուշագրութիւններ Վարդան-էլ-Ռումի կոչուող Հայի մը մասին, որ, որպէս դրօշակակիր, ծառայած է խալիֆայութեան բանակին մէջ, մասնակցելով Ամր զօրավարի Եգիպտական արշաւանքներուն: Ան, ըստ յուշագրութիւններուն, ցուցաբերած է մեծ քաջութիւն: Տեղեկութիւններ կան ասոր մասին թէ Խալիֆայութեան տիրապետութենէն ետք Եգիպտոսի մէջ, Ամր զօրավարը հիմնած է Ֆուսթաթ քաղաքը, եւ անոր շինարարութեան աշխատանքներուն մասնակցած է նաեւ Վարդան-Էլ-Ռումին ուր այդ քաղաքին մէջ կառուցաղ է "Սուք-Էք-Վարդան" անունով շուկայ մը, եւ "Դար-Ալ-Նահաս" անունով պալատ մը:

Արաբական Խալիֆայութեան տիրապետութեան ազատագրումէն ետք, Եգիպտոսը պաշտօնապէս տիրապետած է իր կառավարիչները, որոնք կոչուած են էմիրներ։ Այդ էմիրներուն մէջ կը յիշուին նաեւ քանի մը Հայեր: Արաբական պատմիչները մեծապէս կը գովաբանեն Եգիպտահայ Ալի-Պին-Եահեա-Հասսան-Էլ-Էրմանի, որ երկու անգամ նշանակուած է որպէս Եգիպտոսի կառավարիչ՝ 841 թուականին եւ 849-850 թուականներուն ընթացքին։

                                     

2.1. Արաբական Խալիֆայութեան ժամանակաշրջան Ֆաթիմեան ժամանակաշրջան

Հայ գաղութը Եգիպտոսի մէջ ապրած է բարգաւաճ վիճակի մը մէջ Ֆաթիմեան ժամանակաշրջանին ընթացքին, ուր անոնք կը վայելէին առեւտրական, մշակութային, եւ կրօնական ազատութիւն: Այս ժամանակաշրջանին, 10-րդ դարուն, Եգիպտահայերուն թիւը բարձրացաւ երբ աւելի շատ Հայեր Սուրիայէն եւ Պաղեստինէն գաղթեցին դէպի Եգիպտոս ազատագրուելու Սելճուքներու տիրապետութենէն: Հայերը սկսան իրենց քաղաքական կեանքը Եգիպտոսի մէջ 1074 թուականին, երբ անոնց բնակչութեան թիւն էր մօտաւորապէս 30.000: Հայկական ծագումով նախարարներ ձեւաւորած են Ֆաթիմեան ժամանակաշրջանին պատմութիւնը՝ սկսելով Պատր-ալ-ժամալիէն եւ անոր որդին՝ Ալ-Աֆտալ Շահանշահ, հասնելով Թալալ-ըպն-Ռուզիքին ու անոր որդին՝ Ռուզի-ըպն-Թալալ:

                                     

2.2. Արաբական Խալիֆայութեան ժամանակաշրջան Մամլուքի ժամանակաշրջան

Մօտաւորապէս 10.000 Հայեր բռնուած են Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութեան արշաւանքին ընթացքին որ տեղի ունեցած է 1266 եւ 1375 թուականներուն ընթացքին: Այս Հայերը հասած են Եգիպտոս որպէս մամլուքներ, կամ՝ որպէս ստրուկներ: Անոնք կաշխատէին հողագործութեամբ եւ արհեստագիտութեամբ: Իսկ երիտասարդները ստացած են կրթութիւն բանակին ճամբարներուն միջոցաւ եւ ետքը ծառայած են բանակին մէջ:

14-րդ դարուն սկիզբին, պառակտում մը տեղի ունեցած է Հայկական եկեղեցոյ մէջ, որուն պատճառով Երուսաղեմի Սարգիս Պատրիարքը հրամանագիր մը խնդրած է սուլթան Ալ-Մալիք ալ-Նասիրէն: Այս հրամանագիրը արտօնած է Մամլուք Հայերը համախմբուին եւ միանան Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքութեան իրաւագիտութեան տակ: Ուրեմն՝ այս Հայերը արտօնութիւնը ունեցան կրօնական ազատութեան:

                                     

2.3. Արաբական Խալիֆայութեան ժամանակաշրջան Մոհամատ Ալի ժամանակաշրջան

Մոհամատ Ալիին իշխանութիւնը 1805–1849 զօրացուց Հայերու գաղթը դէպի Եգիպտոս: Մոհամատ Ալի տուած է Հայ գաղութին կարեւոր կառավարական դիրքեր: Հայերը նաեւ մեծ առիթներ ունէին զարգացնելու Եգիպտոսի տնտեսական վիճակը: Մոհամատ Ալիին իշխանութեան ժամանակաշրջանը նաեւ ականատես եղած է Հայ եկեղեցիներու կառուցման, ուր հիմնուեցան Հայ ուղղափառ եւ Կաթոլիկ եկեղեցիները: Հայ գաղթողներուն թիւը դէպի Եգիպտոս այդ ժամանակաշրջանին կը հաւասարէր 2.000-ի: Պողոս Եուսիֆեան 1768–1844, Եգիպտոսի Հայ բնակիչներէն մէկը այդ ժամանակ, կը զպաղէր առեւտրականութեամբ եւ դրամավարութեամբ: 1837 թուականին, Մոհամատ Ալին նշանակած է Պողոս Եուսիֆեանին որպէս վաճառական գրասենեակին պատասխանատու, ուր ան կը կառավարէր Մոհամատ Ալիին տնտեսական գործունէութիւնները:

1876 թուականին Նուպար Նուպարեանը 1825–1899 եղած է Եգիպտոսի առաջին վարչապետը:

19-րդ դարէն սկսեալ, Եգիպտոսը եղած է Հայ մշակութային եւ քաղաքական կեդրոն ուր այդ ժամանակաշրջանի կարեւոր դէմքերը, օրինակ՝ Կոմիտաս վարդապետ, Անդրանիկ Օզանեան, եւ Մարտիրոս Սարեան, այցելած են Եգիպտոսը:

Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութիւնը հիմնուած է Գահիրէի մէջ 1906 թուականին: Առաջին Հայկական շարժանկարը կոչուած է "Հայկական Սինեմա" եւ հրատարակուած է Գահիրէի մէջ 1912 թուականին Վահան Զարդարեանի միջոցաւ: Շարժանկարը ունեցած է իր թատերական առաջին ներկայացումը Գահիրէի մէջ, Մարտ 13, 1913 թուականին:



                                     

2.4. Արաբական Խալիֆայութեան ժամանակաշրջան Ցեղասպանութենէն ետք 1915 - 1952

Հայոց ցեղասպանութիւնը սկսաւ Ապրիլ 24, 1915 թուականին Հայ մտաւորականներու աքսորանքով: Հայ ժողովուրդէն մաս մը գաղթեց դէպի Եգիպտոս: Հայ գաղութին ընդհանուր թիւը Եգիպտոսի մէջ 1917 թուականին կը հաւասարէր 12.854-ի: Հայ գաղութին թիւը իր գագաթին հասաւ 1927 թուականին հաւասարելով 17.188-ի: Հայերուն մեծ մասը կը բնակէր Գահիրէի եւ Ալեքսանդրիոյ քաղաքներուն մէջ: Սակայն, կարք մը պատմականներ կը հաստատեն թէ 1952 թուականին Հայերուն թիւը Եգիպտոսի մէջ հասած է 40.000-ի:

Հայ գաղութը Եգիպտոսի մէջ կը հետեւէր Հայ Առաքելական եւ Հայ Կաթոլիկ եկեղեցիներուն: Հայերուն աւելի քան 80%-կը զբաղէր արհեստական կամ վարչական աշխատանքներով: Հայերուն միայն 5%-կը կաշխատէր որպէս բանուոր: Իսկ ալ աւելի քիչ առ հարիւր մը կը զբաղէր երկրագործութեամբ:

Այդ ժամանակաշրջանին, Եգիպտահայերը եղած են հարուստ գաղութ մը բախտատմամբ ուրիշ Հայ գաղութներու Միջին Արեւելքին մէջ:

Ճամալ Ապտուլ Նասէրի 1952 թուականի յեղափոխութենէն ետք, Եգիպտահայերը սկսած են գաղթել դէպի Եւրոպա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, եւ Աւստրալիա:



                                     

2.5. Արաբական Խալիֆայութեան ժամանակաշրջան 1952-ի յեղափոխութենէն ետք

Եգիպտահայերու գաղթ մը սկսաւ դէպի Արեւմուտք երկիրները 1956 թուականին: Այդ թուականին, այսինքն՝ Ճամալ Ապտուլ Նասէրի իշխանութեան ժամանակաշրջանին ընթացքին, Եգիպտոսի մէջ կը տիրապետէր ընկերվարական կանոններ եւ մանաւանդ կար տնտեսական օրէնքներու ազգայնացում:

Որովհետեւ Եգիպտահայերուն մեծամասնութիւնը կը զբաղէր անձնական պաշօններ վարելով, այս ընկերվարական օրէնքները գէշ ազդեցութիւն ունեցան անոնց աշխատանքներուն վրայ: Այս պատճառով, Եգիպտոսի Հայ գաղութին թիւը նուազեցաւ:

                                     

3. Ներկայ

Ներկայիս, Հայերը Եգիպտոսի մէջ մնայուն բնակիչներ եւ քաղաքացիներ են: Անոնց համար, Հայաստանը կը բաղկանայ մշակութային եւ աւանդական վէպերէ որուն սովորութիւնները կը յաջորդեն սերունդէ սերունդ:

Այսօր, Հայերուն մեծամասնութիւնը կը բնակի Գահիրէի մէջ:

Հակարակ Հայկական դպրոցներուն եւ ակումբներուն գոյութեան, այսօր Եգիպտոսի Հայ գաղութին նոր սերունդը, երիտասարդները, չեն խօսիր Հայ լեզուն եւ չեն հաճախեր Հայկական դպրոցներ:

Եգիպտոսի Հայ համայնքի եկեղեցիներն են որ կընդգրկեն հայերը համախմբելու կարեւոր դերը: Ներկայիս, Եգիպտահայերը շատ մասնակցութիւն չունին Եգիպտոսի ​​քաղաքական կեանքին մէջ ինչպէս Հայ գաղութը Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ:

                                     

3.1. Ներկայ Քաղաքական կեանք

Ներկայիս, Եգիպտահայերը շատ մասնակցութիւն չունին Եգիպտոսի ​​քաղաքական կեանքին մէջ ինչպէս Հայ գաղութը Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ: Սակայն, կարգ մը Հայեր կաշխատին տարբեր քաղաքական հաստատութիւններու եւ դիրքերու մէջ: Հայ համայնքի եկեղեցիները կարեւոր դեր ունին համախմբելու Եգիպտահայերը:

                                     

3.2. Ներկայ Մշակութային կեանք

Հայերը Եգիպտոսի մէջ ունին քանի մը հաստատութիւններ, որոնք են՝

  • Հայկական կարմիր խաչը
  • Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութիւնը AGBU
  • Յուսաբեր մշակութային միութիւնը

Հայ համայնքը Եգիպտոսի մէջ ունի նաեւ 4 ակումբեր Գահիրէի մէջ եւ 2 Ալեքսանդրիոյ մէջ: Ինչպէս նաեւ ունի Հայկական պարախումբ եւ երգչախումբ:

                                     

3.3. Ներկայ Մարզական կեանք

Հայերը Եգիպտոսի մէջ ունին կարգ մը մարզական ակումբներ, որոնք են՝

  • Հայ բարեգործական ընդհանուր միութիւն - Նուպար, Գահիրէ, հիմնուած 1958 թուականին
  • Ս. Թերեսա ակումբ, Գահիրէ, հիմնուած 1969 թուականին
  • Հ. Մ. Ը. Մ Կամք, Ալեքսանդրիա, հիմնուած 1912 թուականին
  • Հ. Մ. Ը. Մ Արարատ, Գահիրէ, հիմնուած 1914 թուականին
  • Հայ բարեգործական ընդհանուր միութիւն - Նուպար, Ալեքսանդրիա, հիմնուած 1924 թուականին
                                     

3.4. Ներկայ Դպրոցներ եւ հաստատութիւններ

1828 թուականին Եգիպտոսի մէջ հիմնուած է առաջին Հայկական Եղիազարեան դպրոցը, ուր ետքը, 1854 թուականին, կոչուած է Խորհենեան, Մովսէս Խորհենացիի անուամբ: Իսկ 1907 թուականին Նուպար Փաշան հիմնած է Գալուստեան Հայկական դպրոցը Գահիրէի մէջ:

1890 թուականին, Պողոց Եուսիֆեանը հիմնած է Պողոսեան դպրոցը Ալեքսանդրիոյ մէջ:

Ներկայիս, ամէնէն նոր Հայկական դպրոցը Եգիպտոսի մէջ Նուպարեան դպրոցն է, հիմնուած 1925 թուականին, Պողոս Նուպարի միջոցաւ:

                                     

3.5. Ներկայ Եկեղեցիներ

Հայկական եկեղեցիները Եգիպտոսի մէջ բաժնուած են հետեւեալ ձեւով՝ Հայ Առաքելական եկեղեցի, Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցի, եւ Հայ աւետարանական եկեղեցի:

Այսօր Եգիպտոսի մէջ կան հինգ հիմնական Հայկական եկեղեցիներ:

Հայ Առաքելական եկեղեցիներն են՝

  • Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորչ Հայ Առաքելական Եկեղեցի Գահիրէ
  • Պողոս եւ Պետրոս Հայ Առաքելական Եկեղեցի Ալեքսանդրիա

Հայ Կաթոլիկ եկեղեցիներն են՝

  • Հայ Կաթոլիկ Պատրիարքարան Ալեքսանդրիա
  • Ս. Թերեսա Հայ Կաթոլիկ եկեղեցի Գահիրէ
  • Հայ Կաթոլիկ Տաճար Գահիրէ

Հայ Աւետարանական եկեղեցի՝

  • Ալեքսանդրիոյ Հայ Աւետարանական եկեղեցի Ալեքսանդրիա