Back

ⓘ Արամազդ




                                               

Տիր

Տիր, հին հայկական դիցաբանութեան մէջ՝ դպրութեան, պերճախօսութեան, գիտութիւններու ու արուեստներու աստուածը։ Ան եղած է Հայկ Աղեղնաւորի ուստրը, եւ նկատուած է Արամազդ աստուածահօր ատենադպիրն ու սուրհանդակը, մարդոց ճակատագիրի գուշակն ու երազներու մեկնիչը, անոնց չար ու բարի գործերը գրանցողը, ննջեցեալներու հոգիները "անդրշիրիմեան աշխարհ" ուղեկցողը։ Ան ամբողջ ամիս մը կը զբաղէր մարդոց ծնունդներն ու մահերը իր մատեանին մէջ գրանցելով, մնացած տասնմէկ ամիսները արարչագործութեան աւիշ կը ներարկէր՝ գրողներուն, երաժիշտներուն, պատկերահաններուն եւ քարագործ-ճարտարապետներուն։ Տիրին նուիրուած գլխաւոր տաճարը կոչուած է ...

                                     

ⓘ Արամազդ

Արամազդ, Հին Հայաստանի գերագոյն աստուած՝ երկնքի ու երկրի արարիչը, բոլոր աստուածներու հայրը։ Ան կը կոչուի "Մեծ եւ արի Արամազդ", որուն գլխաւոր սրբավայրը կը գտնուի Հին Հայաստանի պաշտամունքային կենդրոններէն մէկուն մէջ՝ Անիի-Կամախի մէջ։ Այնտեղ կը գտնուէին հայոց Արշակունի թագաւորներու տոհմական դամբարաններն ու գանձերը։ Կը համապատասխանէ իրանական Ահուրամազդային եւ յունական Զեւսին։

                                     

1. Անուան ծագումը

Քանի որ մեզի հասած տեղեկութիւնները սակաւ են մինչեւ Մովսէս Խորենացի "Հայոց Պատմութիւն" աշխատութիւնը, իսկ մեծ մասը Մովսէս Խորենացին եւ Ագաթանգեղոսը օգտուած են այլ պետութիւններու պատմիչներու գրառումներէն, անուան ամենահաւանական տարբերակներէն է "ԱՐԱ" – հայ․ Արարիչ եւ "Մազդայ" – պարս․ Իմաստուն կամ իմաստութիւն, որ սխալմամբ կամ դիտաւորեալ նմանեցուելով Ահուրայ Մազդային լայն տարածում կը գտնէ, եւ քրիստոնէութեան ժամանակ կը յիշուէին հին աստուածները։ Թերեւս այս բոլորէն խուսափելու համար պատմիչներու կողմէ այս քայլը առնուած է, որպէս հասարակ մարդոց մէջ "հեթանոսութենէն" պաշտպանման ձեւ, որակելով Արամազդին որպէս "հին սխալ երեւոյթ" որ մեզի հասած է զրադաշտականութենէն։ Ինչ որ անոր անունը Արարիչ կամ կարճ Արա պէտք է ըլլար, նոյնիսկ կը գործածեն Հայր Արա, որպէս դիմելաձեւ Արարիչին։

                                     

2. Ընդհանուր բնութագիր

Ինչպէս կը վկայեն Ագաթանգեղոսի եւ Մովսէս Խորենացիի պատմութիւնները, Հայաստանոի պանթէոնի գլուխը կանգնած էր Արամազդը, իբրեւեւ գերագոյն աստուած, ով ըստ դիցաբանութեան բոլոր աստուածներու հայրն էր, երկնքի եւ երկրի արարիչը։

                                     

3. Այլ դիցաբանութիւններ

Սուորաբար, երբ մեր նախնիները հեթանոսական այս աստծոյ կը յիշատակէին որպէս հունական աստուած, անոր կը կոչէին "Տիոս" ։ Այս անունը մօտ է բուն "Աստուած" նշանակող հունարէն "Տէոս" եւ լատիներէն "Տեուս" անուանումներին։ Երբեմն այդ մասին կը վկայեն կատարուած թարգմանութիւնները։ Սկզբնական շրջանին հայերը համակարծիք էին պարսկական կրօնական հաւատալիքներուն, սակայն երբ ընդունեցին հունական աստուածներուն, պատկերացումներն ալ խառնուեցան ու հելլէնացան‌ փաստ։ Արամազդի անունով պարզ կերեւէր է, որ ան կը համապատասխանէր է իրանական "Ահուրայ Մազդայ" -յին։ Սակայն Արամազդը նոնը չէր "Ահուրայ Մազդայ" -յի հետ։ Բարի բնութիւն ունենալով հանդերձ, Արամազդը կրնար էր նաեւ պատժել։ Այստեղ չենք տեսնար իրանական կրօնին յատուկ՝ չար եւ բարի աստուածներու երկւութիւնը, քանի որ Ահուրայ Մազդայի հակոտնեայ՝ չարի աստուած "Ահրիման" -ը կամ անոր զուգահեռը հայերու կողմէն չէր պաշտուիր։

                                     

4. Պաշտամունք

Արամազդի գլխաւոր մեհեանը կը գտնուէր Մեծ Հայքի Բարձր Հայքի Դարանաղեաց գավառին մէջ՝ Երզնկայի մօտ գտնուող Անի ամրոցին մէջ, ուր կը գտնուէին նաեւ հայոց Արշակունի թագաւորներու դամբարաններն ու գանձերը։ Արտաշես Ա ն յույներու այդ ամէնամեծ աստծոյ շքեղ կերպարանքը՝ "Օլիմպիական պատկերը", այսինքն՝ իր գէրագոյն գահի՝ Օլիմպոսի վրայէն հսկաներու շանթահար անելու քանդակուած, իսկական արիութեամբ իջեցուց եւ ուղարկեց Հայաստան։ Անոր որդին՝ Տիգրանը, այն կանգնեցուց Անիում, մինչդեռ միւս աստուածներու սփռեց այլ տեղեր եւ քուրմերուն ան նշանակեց որպէս իրենց դիցահոր պաշտամունքաւար։ Արամազդին նուիրուած տաճարներ եղած են Վասպուրականի Անձեւացեաց գավառին մէջ։ Հայաստանին մէջ Արամազդի մեհեանը այլեւս ոչ մէկ վայրի մէջ չի յիշատակուիր, բացառութեամբ Արամազդի տան, որ կը գտնուի Պաշատ լեռան մօտ։

                                     

5. Ընտանիք

Հին հունական առասպելները իրենց գէրագոյն աստծուն շատ զաւակներ կընծայեն։ Մինչդեռ, մեր դիցաբանութեան մէջ յայտնի են ընդամէնը Արամազդի մի որդին՝ Միհրը եւ երկու դիցուհիները՝ Անահիտն ու Նանէն։ Հեթանոսական միւս աստուածներու ծնողները չեն յիշատակուիր եւ կենթադրեն, որ անոնք ալ Արամազդի զաւակներն են։ Իսկ աստուածներու մայրը կամ Արամազդի կինը բնաւ չեն յիշատակուիր։

                                     

6. Այլ

Արամազդը կը բնութագրուէր "մեծ" եւ "արի" մակդիրներով եւ կը համարուէր էր "արարիչ երկնի եւ երկրի", "հայր դիցն ամէնայնի", այսինքն՝ բոլոր աստուածներու հայր, լիութիւն եւ պարարտութիւն պարգեւող։ Արամազդի պատուին տօնը կը կատարուէր Ամանորին Նաւասարդ, երբ տեղի կունենային նաւասարդեան խաղերը։ Արամազդին կը զոհաբերէին սպիտակաթոյր կենդանիներ ։ Արամազդ կոչուած է հայց հեթանոսական տոմարի ամիսներու 15-րդ օրը։

                                     

7. Օգտագործուած գրականութիւն

  • "Դիցաբանական բառարան", Մ. Ն. Բոտուիննիկ, Մ. Ա. Կագոն, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, թարգմ՝ Ս. Մ. Կրկեաշարեան - Երեւան, Լոյս, 1985 թ., 264 էջ
  • "Անանիայ Շիրակացու մատենագրութիւնը"
  • Ագաթանգեղոս - "Պատմութիւն հաեօց", Երեւան - 1983
  • Մովսես Խորենացի – "Հաեօց պատմութիւն", Երեւան – 1983
  • Հովհան Մամիկոնեան - "Տարոնի պատմութիւն", Երեւան – 1989
                                     

8. Լրացուցիչ գրականութիւն

  • Սարգիս Յարութիւնեան - "Հին հաեօց հաւատալիքները, կրօնը, պաշտամունքն ու դիցարանը", Երեւան – 2001
  • Գագիկ Արծրունի - "Դիցարան Հաեօց", Երեւան – 2003
  • "Հայ ժողովրդի պատմութիւն" ակադէմիական հրատարակութիւն, հ. 1, Երեւան 1971
  • Ղեւոնդ Ալիշան - "Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք հաեօց", Վենետիկ – 1895
                                     
  • եթովպական երգի վերաթողարկումն էր: Տեսահոլովակի տնօրէնն ու արտադրողները եղեր են Արամազդ Գալայճեանն ու Մուլուկեթա Ամարուն: Մօտ 2 տարի է ի վեր Վահէն Zemen Band
  • Թրասար գագաթ 3954 մ ինչպէս նաեւ Բարգուշատի լեռնաշղթան ամենաբարձր Արամազդ գագաթով 3392 մ Օձասար 2415 մ. Նախիջեւանի շրջան Արարատ կամ Մասիսներ
  • Արաֆելով եւ ընկ. Փիլիպոսեանց եղբայրներ Աստուածահաճոյ ձկնարան Արամազդ Արարատ Մասիս Աստղիկ Սիւնիք Արալօ - Կասպիական եւ հայերուն
  • հին Հայկ նահապետ, Տորք Անգեղ, Աստղիկ եւ ուրիշներ եւ նոր դիցարաններուն Արամազդ Անահիտ, Վահագն և ուրիշներ ուրարտական որեւէ աստուած չի յիշուիր Բացի այդ
  • Δωδεκάθεο ժողովը կը պատկերացնէ գլխաւորութեամբ Զեւս աստուծոյ Δίας կամ Ζευς Արամազդ հայկական հեթանոսական կրօնին համաձայն Սիւներուն հիմերուն զարդարանքները
  • Հայերէն անուանումը Յունարէն անուանումը Արամազդ Զեւս Անահիտ Արտեմիս Միհր Հելիոս կամ Հեփեստոս Վահագն Հերակղէս կամ Արիս Տիր Ապողոն կամ Հերմէս Աստղիկ Աֆրոտիթի
  • Եղիշէ Քհնյ. Սարգիսեան Ծնած է 1976 Ծննդավայր Հալէպ Ազգութիւն Հայ Կրօնք Քրիստոնեայ Երեխաներ Արամազդ Արարատ Քրիստափոր
  • մը առանց երբեք բաժնուելու անկէ: Ախերոն Acheron Որդի երկնքի եւ երկրի. Արամազդ զայն փոխեց դժոխային գետի մը, ուրկէ ոչ ոք կրնար անցնիլ երկու անգամ: Աքիլլէս

Users also searched:

անահիտ աստվածուհի, արա աստված, արամազդ լեռ, հայկական դիցաբանության աստվածներ, նանե,

...
...
...