Back

ⓘ Արաբական Արշաւանքները Դէպի Պարսկաստան




Արաբական Արշաւանքները Դէպի Պարսկաստան
                                     

ⓘ Արաբական Արշաւանքները Դէպի Պարսկաստան

Արաբական արշաւանքները դէպի Պարսկաստան, Սասանեան Պարսկաստանի գրաւումը իսլամ արաբներու կողմէ 651-ին եւ Իրանի մէջ զրադաշտականութեան աստիճանական անկումը։

Իսլամութեան վերելքը կը զուգադիպի Պարսկաստանի քաղաքական եւ ռազմական անկման հետ։ Երկու գերհզօր կայսրութիւններ՝ Սասանեան Պարսկաստանն ու Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը քսան տարի տեւած քայքայիչ պատերազմին հետեւանքով կը հիւծին։ Խոսրով Բ. Փարուէզի սպանութենէն ետք չորս տարուան ընթացքին գահ կը բարձրանան 10 տարբեր թեկնածուներ, վերջինը՝ Յազկերտ Գ., ութ տարեկան երեխայ։

Արաբները առաջին անգամ Սասանեան Պարսկաստանի վրայ կը յարձակին 633-ին, երբ զօրավար Խալէտ իպն Ուալիտ կը ներխուժէ Միջագետք ներկայիս Իրաք, որ Սասանեաններու քաղաքական եւ տնտեսական կեդրոնն էր: Սակայն Խալէտի դէպի բիւզանդական տարածք տեղափոխումը, պարսիկներուն թոյլ կու տայ հակայարձակման անցնելու եւ ետ բերելու կորսուած տարածքները։ Երկրորդ ներխուժումը կը սկսի 636-ին Սաատ իպն Ապի Ուաքասի գլխաւորութեամբ, որու օրով արաբները վճռական յաղթանակ կը տանին Քաթիսիոյ ճակատամարտին: Այդ պարտութեան հետեւանքով պարսիկները կը կորսնցնեն Իրանէն արեւմուտք ինկած տարածքները. Զագրոսի լեռնաշղթան նորաստեղծ արաբական Ռաշիտուն Խալիֆայութեան եւ Սասանեաններու միջեւ բնական սահման կը դառնայ։ Հակառակ անոր որ պարսիկները անդադար ասպատակութիւններ կիրականացնէին կորսուած տարածքներուն, 642-ին Խալիֆա Օմար կը հրամայէ նոր արշաւանք մը կազմակերպել դէպի Պարսկաստան: Անիկա վերջ կը գտնէ 651-ին, վերջինիս լիակատար պարտութեամբ եւ ներառմամբ Խալիֆայութեան կազմին մէջ։ Պարսկաստանի արագ նուաճումը, որ հնարաւոր կը դառնայ լաւ համաձայնուած եւ մեծ տարածութիւններ ունեցող տարբեր զօրաջոկատներու շնորհիւ, Օմարի մեծագոյն նուաճումն էր, որ անոր մեծ ռազմական եւ քաղաքական գործիչի հեղինակութիւն կու տայ:

Իրանցի պատմաբանները, արաբական մէջբերումներ ընելով, կը պաշտպանեն իրենց նախնիները եւ տեսակէտ կը յայտնեն, որ "ի հակադրութիւն որոշ պատմաբաններու, պարսիկները արաբներու դէմ կռուած են երկար ու կատաղի" ։Արդէն 651-ին Իրանի քաղաքային բնակավայրերու մեծ մասը կը գտնուէր արաբներու իշխանութեան տակ. բացառութիւն կը կազմէին Տրանսօքսիանան եւ մերձ-կասպեան նահանգները: Հակառակ որոշ տեղերու մէջ կազմակերպուած տեղային դիմադրութեան, ոչ մէկը յաջողութեամբ կը պսակուի։ Արաբական տիրապետութեան օրով տեղի կունենան տարբեր ապստամբութիւններ, սակայն ամէն անգամ Խալիֆային կողմէն ուղարկուած օգնական ուժերը կը յաջողին ճնշել խռովութիւնները։ Օրինակ կրնայ ծառայել Պուխարայի բազմաթիւ ձախող ապստամբութիւնները։ Սակայն Իրանի իսլամացումը աստիճանական գործընթաց էր։ Այդ ժամանակի ընթացքին տեղի կունենան բազմաթիւ վայրագութիւններ, այդ թիւին մէջ զրադաշտական սրբազան ձեռագիրներու այրումն ու մոգերու սպանութիւնը: Քաղաքական անկախութիւնը կորսցնելով, պարսիկները կը պահպանեն իրենց ազգային դիմանկարը պարսիկներու եւ պարսկական մշակոյթի շնորհիւ։ Հակառակ անոր, իսլամութիւնը վերջ ի վերջոյ գերիշխող կրօն կը դառնայ. շատեր զայն կընդունէին քաղաքական, ընկերային, մշակութային կամ կրօնական պատճառներէ մեկնելով, իսկ ուրիշներ՝ հաւատալով իրենց ուղղուած յորդորներուն։

                                     

1. Պատմագրութիւն եւ նորագոյն ուսումնասիրութիւններ

Երբ արեւմտեան պատմաբանները առաջին անգամ կը սկսին ուսումնասիրել դէպի Պարսկաստան արաբական արշաւանքներուն մասին, անոնք միայն կը հիմնուին հայազգի Սեբեոսի եւ հետագային գրուած արաբական աղբիւրներու վրայ։ Կարեւորագոյն աշխատանքներէն էր Արթիւր Քրիստենսենի 1944-ին Քոփընհեկընի եւ Փարիզի մէջ լոյս տեսած "L’Iran sous les Sassanides" գործը։

Սակայն վերջերս պատմաբանները կը սկսին կասկածիլ նուաճման աւանդական պատմութենէն։ Փարվանեհ Փուրշարիաթին 2008-ին լոյս տեսած իր "Սասանեան կայսրութեան անկումն ու կործանումը. Սասանեան-պարթեւական համադաշնութիւն եւ Իրանի արաբական նուաճում" անգլ.՝ Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran գիրքին մէջ նոր մօտեցում մը կը ներկայացնէ այս իրադարձութիւններու ուսումնասիրութեան նկատմամբ։

Փուրշարիաթիի տեսութեան հիմքը այն էր, որ ի հակադրութիւն ներկայիս տարածուած կարծիքին, Սասանեան Պարսկաստան բաւական ապակեդրոնացած էր. համադաշնութիւն մը կնքած էր պարթեւներուն հետ: Ըստ անոր, հակառակ Սասանեաններու տարած յաղթանակներուն, Բիւզանդական կայսրութեան դէմ, պարթեւները անսպասելիօրէն դուրս կու գան համադաշնութենէն, որովհետեւ պարսիկները ընդունակ չէին պաշտպանուելու իսլամներու յարձակումներէն:Առաւել եւս հիւսիսային եւ արեւելեան հզօր պարթեւական ընտանիքները կը նահանջեն իրենց յենակէտերը, կը հրաժարին Սասանեաններուն հետ կռուելէ, առանձին հաշտութիւն կը կնքեն արաբներուն հետ։

Այս գործին միւս կարեւոր կողմը այդ աւանդական ժամանակագրութեան հերքումն է եւ նորին առաջարկումը։ Ըստ Փուրշարիաթիի, Միջագետքի արաբական նուաճումը տեղի կունենայ "ոչ թէ 632-634 թուականներուն՝ վերջին Սասանեան արքայ Յազկերտ Գ ի գահ բարձրանալէն ետք 632-651, այլ 628-632 թուականներուն": Այս կը նշանակէ, որ արաբական նուաճումները կը սկսին այն ատեն, երբ քաղաքացիական պատերազմ տեղի կունենայ Սասանեաններու եւ պարթեւներու մէջ։

                                     

2. Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում

Ք.ա. Ա.դարէն Հռոմէական կայսրութեան հետագային Բիւզանդական կայսութեան եւ Պարթեւաստանի հետագային Սասանեան Պարսկաստան միջեւ սահմանը կանցնէր Եփրատ գետէն: Բազմաթիւ պատերազմներ հիմնականին մէջ տեղի կունենային հիւսիսային ժայռոտ շրջաններու կամ սուրիական անապատին մէջ։ Երկու կայսրութիւններուն համար հարաւէն եկող միակ վտանգը քոչուոր արաբներու ասպատակութիւններն էին։ Այդ իսկ պատճառով երկու կայսրութիւններն ալ կը դաշնակցէին փոքր կիսանկախ արաբական ցեղերու հետ, որոնք որպէս պաշտպանիչ ուժ կը ծառայէին քոչուորներու յարձակումներուն դէմ կռուելու։ Բիւզանդացիներու դաշնակիցներն էին քրիստոնեայ Ղասանիտները, իսկ Սասանեաններունը՝ հեթանոս Լախմիտները: Երկու արաբական փոքր իշխանութիւններն ալ մշտապէս կը պայքարէին իրարու դէմ, սակայն այդ երեւոյթը շատ քիչ կազդէր Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի վրայ։ Զ. եւ Է. դարերուն, կարգ մը պատճառներու հետեւանքով, դարաւոր հաւասարակշռութիւնը կը խախտի։

                                     

2.1. Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում Արաբական ենթակայ իշխանութիւններու ապստամբութիւնը 602

Թէեւ Ղասանիտները քրիստոնեայ էին, սակայն անոնք ընդունած էին միաբնակութիւնը եւ կը մերժէին կայսերական քաղկեդոնականութիւնը։ Իր հերթին Բիւզանդական կայսրութիւնը զիրենք աղանդաւորներ կը համարէր։ Երբ բիւզանդացիները կը փորձեն ճնշել միաբնակութիւնը, Ղասանիտները ալ աւելի կը հեռանան կայսրութենէն։ Լախմիտները իրենց հերթին կապստամբին պարսից արքայ Խոսրով Բ ի դէմ։ Լախմիտներու առաջին քրիստոնեայ արքան կը փորձէ ազատիլ պարսկական գերիշխանութենէն, սակայն ան կը սպաննուի, իսկ Լախմիտներու տիրոյթները կընդդիմանան Պարսկաստանի դէմ։ Խոսրովի սպանութեան հետեւանքով Լախմիտները դարձեալ կիսանկախ կը դառնան։ Ներկայիս ընդունուած է այն փաստը, որ Լախմիտներու թագաւորութեան գրաւումը պարսիկներու կողմէ Սասանեաններու անկման հիմնական պատճառներէն էր։ Ասիկա կը բացատրուի անով, որ Լախմիտները, Հիրայի ճակատամարտին պարտութիւն կրելով արաբներէն, համաձայն էին իսլամներու լրտեսները ըլլալու:

                                     

2.2. Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում Բիւզանդա-սասանեան պատերազմ 612–629

Երբ պարսից Խոսրով Բ. Փարուէզ կը ճնշէ Վահրամ Չոբինի ապստամբութիւնը, ամբողջ ուժը կը բանեցնէ իրեն օգնութիւն ցուցաբերած բիւզանդացիներուն դէմ։ Առաջին տասնամեակին ընթացքին ան կը հասնի մեծ յաջողութիւններու. պարսիկները գրեթէ կը վերականգնեն Աքեմենեան կայսրութիւնը 550–330 թուականներ:

Սակայն Բիւզանդական կայսրութիւնը, Հերակլիոս կայսեր ղեկավարութեամբ, 622-ին պատասխան հարուած կը հասցնէ եւ 627-ին Նինուէի ճակատամարտին բիւզանդական զօրքը կը ջարդէ Սասանեանները։ Անկէ ետք Հերակլիոս կը մօտենայ Սասանեաններու մայրաքաղաք Տիզբոնին: 629-ին Խոսրովի զօրավարներէն Շահրպարազ կը համաձայնի յետպատերազմեան սահմաններու վերականգնման։

                                     

2.3. Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում Խոսրով Բ ի սպանութիւնը

Պարտութեան հետեւանքով Խոսրով Բ. Փարուէզ 628-ին գահընկէց կըլլայ եւ կը սպաննուի։ Անկէ ետք 628-632 թուականներուն միջեւ ինկած ժամանակահատուածին գահը կը գրաւեն 10 թագաւոր եւ թագուհի։ Անոնցմէ վերջինը՝ Յազկերտ Գ ը, Խոսրովի թոռն էր, սակայն գահ բարձրանալու ատեն ան հազիւ 8 տարեկան էր։

                                     

2.4. Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում Մուհամմէտի օրերուն

Ըստ իսլամական աւանդութեան, 628-ին Մուհամմէտ բազմաթիւ նամակներ կը ղրկէ իշխաններուն, արքաներուն եւ ցեղապետերուն՝ կոչ ընելով ընդունելու իսլամութիւնը։ Աւանդութիւնը կը փաստէ, որ նամակները նոյն օրը կը հասնին Պարսկաստան, Բիւզանդական կայսրութիւն, Եթովպիա, Եմեն եւ Հիրա Իրաք: Այս ամէնը, սակայն կասկածի տակ կը դրուին ներկայի պատմաբաններու կողմէ: Յատկապէս այն փաստը, որ Խոսրով կրնար նամակ ստացած ըլլալ Մուհամմէտէն: Պարսկական արարողակարգերը չափազանց բարդ էին եւ դժուար թէ այն ժամանակ փոքր տարածքային ուժի առաջնորդի մը նամակը փոխանցուէր շահնշահին:

Գրեթէ բոլոր աւանդութիւնները կը փաստեն, որ Խոսրով կատղած, կոչնչացնէ նամակը. միակ տարբերութիւնը այն է, թէ ինչպէս ան կոչնչացնէ:

                                     

3. Խալիֆայութեան վերելքը

Մուհամմէտ կը մահանայ Յուլիս 632-ին եւ Խալիֆայի պաշտօնը կը ստանձնէ Ապու Պաքրը: Այս ընթացքին շարք մը արաբական ցեղեր կապստամբին եւ Խալիֆան մինչեւ Մարտ 633 կը զբաղի խռովութիւններու ճնշմամբ։ 633-ին ամբողջ Արաբական թերակղզին կը գտնուի անոր տիրապետութեան տակ։

Ապու Պաքր իր որոշումներով եւ գործողութիւններով սկիզբ կու տայ աշխարհի ամենամեծ պետութիւններէն մէկուն:Առաջին հակամարտութիւնը տեղի կունենայ Սասանեաններու հետ։ Այստեղ արաբական զօրքի հրամանատարն էր Խալետ իպն ըլ-Ուալիտը։

                                     

4. Առաջին ներխուժումը Միջագետք 633

Նախայարձակ կըլլան թերակղզիին հիւսիս արեւելքին մէջ բնակող արաբական ցեղերը, որոնք կասպատակեն Սասանեաններու տիրոյթ Միջագետքը: Շուտով Ապու Պաքր ինքզինք այնքան հզօր կը համարէ, որ յարձակում կը գործէ հիւսիս-արեւելքի մէջ գտնուող Սասանեաններուն վրայ, իսկ հիւսիս-արեւմուտքի մէջ Բիւզանդական կայսրութեան վրայ։ Ասիկա ունէր 3 պատճառ՝

  • Պարսիկներն ու հռոմէացիները ստիպուած էին վճարել ծանր հարկեր եւ Խալիֆան յոյս ունէր, որ աւելի թեթեւ հարկային քաղաքականութիւնը կը դրդէ անոնց ընդունելու զինք,
  • Նոր իսլամացած արաբներու եւ երկու կայսրութիւններու միջեւ կը բնակէին բազմաթիւ այլադաւան արաբական քոչուորներ եւ Ապու Պաքր յոյս ունէր, որ անոնք կօգնեն իրեն տարածելու իսլամութիւնը,
  • Երկու գերպետութիւններու կողքին ըլլալով, կարելի չէր անգործ մնալ, քանի որ միշտ ալ կար անոնցմէ եկող մեծ վտանգ մը. Ապու Պաքր յոյս ունէր միաժամանակ յարձակումով ազատել ինքզինք այդ վտանգէն:Ասպատակութիւններու շնորհիւ կամաց-կամաց կը հաւաքուի մեծ քանակութեամբ աւար։ Արաբները կօգտուէին իրենց հեծելազօրքին թեթեւութիւնէն եւ, արագ թալանելով, անմիջապէս կը վերադառնային անապատ, քանի որ շատ լաւ գիտէին, որ պարսիկները զիրենք մինչեւ հոն չեն հետապնդեր։ Այս յաջողութիւնները կը համոզեն Ապու Պաքրը, որ եկած էր նորաստեղծ Խալիֆայութեան սահմաններու ընդարձակման ժամանակը

Յաջողութիւն ապահովելու համար Ապու Պաքր կը յայտարարէ, որ Պարսկաստան արշաւող զօրքը կը կազմուի միայն կամաւորներէ եւ կը ղեկավարուի լաւագոյն իսլամ զօրավարի՝ Խալետ իպն ըլ-Ուալիտի կողմէ։ Ապու Պաքր կը հրամայէ սահմանային գօտիի արաբական ցեղերուն ենթարկուիլ Խալետի հրամաններուն, իսկ վերջինիս առջեւ կը դնէ Ալ-Հիրան գրաւելու նպատակը։ Մարտ 633-ի երրորդ շաբթուան ընթացքին Խալետ 10.000 հոգինոց զօրքով կը սկսի իր արշաւանքը։ Անոնց կը միանան նաեւ 8.000 արաբական քոչուորներ, այդպիսով զօրքին թիւը կը հասնի 18.000-ի։

Միջագետքի մէջ Խալետ մինչեւ Մայիս 633 կը նշէ չորս անընդմէջ յաղթանակներ։ Պարսկական արքունիքը կը գտնուի քաոսային իրավիճակի մէջ։ Մայիսի վերջին շաբաթը իսլամ արաբներուն համար կը յիշատակուի Հիրա կարեւոր քաղաքին պաշարմամբ եւ գրաւմամբ։ Մէկ ամիս տեւած հանգիստէն ետք, Յուլիսին, Խալետ կը պաշարէ Ալ Անպար քաղաքը։ Պաշարումը կը տեւէ քանի մը շաբաթ եւ Յուլիսին կիյնայ արաբներուն ձեռքը։ Այնուհետեւ Խալետ կը շարժի դէպի հարաւ, մէկ յաղթանակ եւս կը տանի եւ կը գրաւէ Այն ըլ Թամր քաղաքը։ Այդ պահուն Իրաքի մէկ մասը արդէն իսլամներու ձեռքը կը գտնուէր։

Շուտով Խալետ կը վերադառնայ Արաբիա եւ կը ջախջախէ ապստամբ արաբական ցեղերը։ Երբ ան Օգոստոսին կը վերադառնայ, կը պարզուի, որ պարսիկները մեծ զօրք կը հաւաքեն։ Ան կորոշէ ճակատամարտ մղել առանձին ջոկատներով, քանի դեռ անոնք իրարու չէին միացած։ Սասանեանները ունէին չորս ջոկատ, որոնք կազմուած էին պարսիկներէն եւ քրիստոնեայ արաբներէն: Խալետ հանճարեղ ծրագիր մը կը մշակէ. ան զօրքը կը բաժնէ երեք մասերու եւ գիշերով կը յարձակի պարսիկներուն վրայ երեք ուղղութիւններէ։ Պարսկական ամբողջ զօրքը կոչնչացնէ մայրաքաղաք Տիզբոնը զայն ձգելով անպաշտպան։ Սակայն Խալետ նախ կորոշէ ոչնչացնել հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ մնացած բոլոր պարսկական ուժերը։ Ան կարշաւէ սահմանային Ֆիրազ քաղաք, ուր ան յաղթանակ կը յայտարարէ Սասանեաններու, բիւզանդացիներու եւ քրիստոնեայ արաբներու միացեալ ուժերուն դէմ։ Ասիկա Միջագետքի նուաճման անոր վերջին ճակատամարտը կը համարուի։ Երբ Խալետ կը պատրաստուէր յարձակելու Տիզբոնի մօտակայքը գտնուող Քաթիսիա բերդին վրայ, Խալիֆան կը հրամայէ անոր անցնիլ Բիւզանդական կայսրութեան կողմը եւ Սուրիոյ նուաճումը սկսիլ:



                                     

5. Երկրորդ ներխուժումը Միջագետք 636

Ապու Պաքրի կտակին համաձայն, անոր յաջորդ Խալիֆա Օմարը պէտք էր շարունակէր Միջագետքի եւ Սուրիոյ գրաւումը։ Սակայն Միջագետքի մէջ իրավիճակը ըստ օրէ կը վատանար։ Ապու Պաքրի օրով Խալետ իր 9000 հոգինոց զօրքին կէսը առնելով կը սկսի արշաւել դէպի Սուրիա։ Սակայն անոր հեռացումէն անմիջապես ետք պարսիկները կանցնին հակայարձակման։ Արաբները ստիպուած կը ձգեն գրաւուած տարածքները ու կանցնին սահմաններու պաշտպանութեան։ Օմարը օգնական ուժեր կուղարկէ, սակայն անոնք կը ջախջախուին կամրջի ճակատամարտին: Պարսիկները չեն կրնար զարգացնել յաջողութիւնները եւ պարտութիւն կը կրեն Պուվայպի ճակատամարտին: 635-ին Յազկերտ Սասանեան դաշինք կը կնքէ բիւզանդական կայսեր Հերակլիոսի հետ։ Վերջինիս աղջիկը կամուսնանայ Յազկերտին հետ։ Քանի դեռ Հերակլիոս կը պատրաստուէր մեծ արշաւանք կազմակերպելու Լեւանտ, Յազկերտ կը հրամայէ մեծ զօրք հաւաքել, որպէսզի դուրս մղէ արաբները Միջագետքէն։ Երկու միապետերը պէտք էր արշաւէին իսլամ արաբներու դէմ եւ յաղթէին անոնց։

                                     

5.1. Երկրորդ ներխուժումը Միջագետք 636 Քաթիսիոյ ճակատամարտը

Օմար խալիֆա կը հրամայէ արաբական զօրքերուն նահանջել սահմանային շրջաններ. ան նպատակադրած էր նոր զօրք կազմել եւ դարձեալ արշաւել դէպի Միջագետք։ Օմար կը ցանկար անձամբ ղեկավարել զօրքը, սակայն Խալիֆային կից խորհուրդը դէմ կը կենայ այդ գաղափարին։ Խալիֆան Միջագետքի մէջ գտնուող զօրքերու գերագոյն հրամանատար կը նշանակէ Սաատ իպն Ապի Ուաքասը: Վերջինս Յունիս 636-ին կը ժամանէ Քաթիսիա։

Բիւզանդացիները իրենց յարձակումը կը սկսին Մայիս 636-ին, սակայն Յազկերտ չի յաջողիր ժամանակին հաւաքել զօրքը եւ օգնութիւն ցոյց տալ իր դաշնակիցներուն։ Օմար, այդ դաշինքին մասին տեղեկանալով, կօգտուի այդ ձախողութենէն։ Ան ուժերուն մեծ մասը կուղղէ Բիւզանդական կայսրութեան դէմ Եարմուք գետի ափին։ Խալիֆան Յազկերտին կառաջարկէ իսլամութիւնը ընդունիլ եւ հաշտութիւն կնքել։ Հերակլիոս կայսրը հրամայած էր բիւզանդական զօրքերու գերագոյն հրամանատար հայազգի Վահանին չյարձակիլ արաբներուն վրայ, քանի դեռ ան չէր ստացած այդպիսի հրաման անձամբ կայսրէն։ Սակայն օգոստոս 636-ին Վահան կը յարձակի եւ պարտութիւն կը կրէ:

Հակառակ Բիւզանդական կայսրութեան կրած պարտութեան, Սասանեան Պարսկաստան տակաւին կը մնար վտանգաւոր հակառակորդ մը։ Սասանեանները հաւաքած էին հսկայական բանակ մը իրենց կայսրութեան տարբեր անկիւններէն, իսկ զօրքը կը ղեկավարէին պարսից լաւագոյն հրամանատարները։ Բերուած էին նաեւ ռազմական փիղեր։ Սակայն երեք ամսուան ընթացքին պարսկական ամբողջ բանակը կը ջախջախուի Քաթիսիոյ ճակատամարտին, որմով կաւարտի Սասանեաններու գերիշխանութիւնը Պարսկաստանէն դէպի արեւմուտք: Այս յաղթանակը կը համարուի իսլամութեան աճման վճռական կէտերէն մէկը, որուն շնորհիւ արաբները կը գրաւեն ամբողջ Միջագետքը։ Պարսից մայրաքաղաք Տիզբոնը կիյնայ երեք ամսուան պաշարումէն ետք՝ Մարտ 637-ին։



                                     

6. Միջագետքի նուաճումը 636–638

Տիզբոնի գրաւումէն ետք միաժամանակ քանի մը ջոկատ կուղարկուի Բիւզանդական կայսրութեան հետ սահմանակցող Քարքիսիա եւ Հիթ բերդերու գրաւման համար։ Պարսկական բանակի որոշ մնացորդներ աշխոյժ էին Տիզբոնէն հիւսիս-արեւելք եւ Տիգրիսէն հիւսիս Տիկրիտի ու Մոսուլի մէջ։

Տիզբոնէն նահանջելով, պարսկական բանակը կը համախմբուի Տիզբոնի մօտակայքը գտնուող Ճալուլա բերդին մօտ։ Վերջինս ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր, քանի որ հոնկէ ճամբաները կը տանէին Միջագետք, Խորասան եւ Ատրպատական: Պարսկական ուժերը կը ղեկավարէր զօրավար Միհրանը, որու տեղակալներն էր Քաթիսիոյ մէջ պարսից զօրքերու հրամանատար Ռոստամի եղբայր զօրավար Ֆառուխզատ։ Օմար կորոշէ պարտութեան մատնել այս զօրքը, ապա արշաւել Տիկրիտ ու Մոսուլ: Ապրիլ 637-ին արաբական 12.000 հոգինոց զօրքը պարտութեան կը մատնէ պարսիկներու Ճալուլա բերդին մերձակայքը։ Այնուհետեւ իսլամները եօթը ամիս կը պաշարեն եւ կը գրաւեն Ճալուլան։ Անկէ ետք կատաղի դիմադրութիւն մը տեղի կունենայ եւ Տիկրիտը կիյնայ։ Մոսուլը կը յանձնուի եւ ինքնակամ կընդունի իսլամական գերիշխանութիւնը։ Ճալուլայի եւ Մոսուլ-Տիկրիտի գրաւմամբ ամբողջ Միջագետքը կանցնի արաբներու ձեռքը ։

Ճալուլայի մէջ ջախջախուած պարսկական զօրքը զօրավար Միհրանի գլխաւորութեամբ կապաստանի Խանիքէն քաղաքի մերձակայքը։ Արաբները կը սկսին զանոնք հետապնդել եւ ջախջախել պարսիկները Խանիքէնի ճակատամարտին։ Պարսիկները կը նահանջեն Հուլուան: Արաբները կը պաշարեն եւ Յունուար 636-ին կը գրաւեն քաղաքը: Արաբ հրամանատարը Խալիֆայէն կը խնդրէ թոյլ տալ, արշաւելու Պարսկաստանի խորքերը, սակայն Օմար կը մերժէ անոր խնդրանքը եւ անոր կը գրէ բաւական հետաքրքրական նամակ մը.



                                     

6.1. Միջագետքի նուաճումը 636–638 Պարսիկներու ասպատակութիւնները Միջագետք 638–641

Փետրուար 638-ին վրայ կը հասնի ռազմական գործողութիւններու դադարեցումը։ Միջագետքը կը գտնուէր իսլամներու լիակատար վերահսկողութեան տակ։ Պարսիկները նահանջած էին Զագրոսի լեռնաշղթայէն արեւելք։ Սակայն պարսիկները չէին կորսնցուցած Միջագետքը ետ նուաճելու յոյսերը եւ կը շարունակէին ասպատակելու քաղաքականապէս անկայուն տարածաշրջանը։ Սկզբնական շրջանին թիւին մէջ էր Զագրոսի լեռնաշղթան, որ կը դառայ երկու պետութիւններու միջեւ նոր սահման մը։ 638-ին Պարսկաստանի եօթը մեծ իշխաններէն զօրավար Հորմուզան կը սատկացնէ յարձակումները Միջագետքի վրայ։ Օմար կը հրամայէ կասեցնել զինք եւ շուտով Հոմուզան կը ստիպուի հաշտութիւն կնքել արաբներուն հետ։ Սակայն Հորմուզան կը խախտէ պայմանագիրը եւ կապստամբի, սակայն կը պարտուի։ 640-ի վերջը Յազկերտ օգնական ուժեր կուղարկէ եւ Հորմուզ դարձեալ կարշաւէ արաբներու դէմ։ Տուստար բնակավայրի մօտակայքը Հորմուզան կը պարտուի, գերի կիյնայ եւ կուղարկուի Մետինա: Այնտեղ ան կընդունի իսլամութիւնը եւ կը դառնայ Խալիֆային խորհրդականը։ 644-ին Օմարի սպանութեան պատասխանատուներէն կը համարուի։ Յունուար 641-ին, քանի մը ամսուան պաշարումէն ետք, արաբները կը գրաւեն Շոշան։ Այնուհետեւ քանի մը շաբթուան պաշարման հետեւանքով կը յանձնուի Խուզիստանի վերջին ռազմական յենակէտը:

                                     

7. Նահաուանտի ճակատամարտը 642

Խուզիստանի գրաւումէն ետք Օմար խաղաղութիւն կը ցանկար։ Հակառակ անոր որ Սասանեան Պարսկաստան բաւականաչափ թոյլցած էր, սակայն արաբներու միտքին մէջ տակաւին կը մնար ահարկու գերուժ։ Խալիֆան չէր ուզեր անիմաստ պատերազմիլ պարսիկներուն հետ։ Ան կը ցանկար Իրանի մնացած մասը ձգել պարսիկներուն։ Օմարի խօսքերէն.

Սակայն պարսիկները այլ ձեւով կը մտածէին։ Կայսերական պարսիկներու հպարտութեան հարուած հասած էր արաբներու կողմէն եւ անոնք չէին կրնար թոյլ տալ իրենց հողերու գրաւման:

637 -ին Ճալուլայի ճակատամարտին կրած պարտութեան հետեւանքով, Յազկերտ կանցնի Ռէյ, ապա նոր մայրաքաղաք՝ Մերվ, ուրկէ հրամաններ կը սկսի տալ իր զօրավարներուն անընդհատ ասպատակելու Միջագետքը։ Շահնշահը կոչով մը կը դիմէ ժողովուրդին եւ անոր կարձագանգեն բազմաթիւ մարդիկ ամբողջ կայսրութեան տարածքէն՝ տարիներ շարունակ ծառայած ռահվիրաներէն մինչեւ նորակոչիկները։ Բոլորը կը հաւաքուին Նահաուանտի մօտ տալու վերջին եւ ճակատագրական ճակատամարտը։ 100.000 հոգինոց պարսկական զօրքը կը դրուի Մարտան Շահի հրամանատարութեան տակ։

Օմար կը տեղեկանայ զօրքերու կեդրոնացման մասին եւ ստիպուած զօրք կուղարկէ անոնց դէմ: Խալիֆան կը հասկնայ, որ քանի դեռ պարսիկները պետականութիւն ունին, անոնք մշտապէս կը փորձեն ետ գրաւել կորսնցուցած տարածքները։ քանի մը արաբական զօրքերու կը հրամայեն հաւաքուելու Նահաուանտի մօտ։ Հակառակ անոր որ Օմար դարձեալ կը փափաքի անձամբ ղեկավարել զօրքը, անոր խորհուրդ կու տան մնալ Մետինա եւ զօրքերու հրամանատար նշանակել որեւէ փորձառու զօրավար մը։ Դեկտեմբեր 642-ին պարսիկները ջախջախիչ պարտութիւն կը կրեն Նահաուանտի ճակատամարտին։ Անոնցմէ ետք արաբները դիւրութեամբ կը գրաւեն Համատանը։

                                     

8. Պարսկաստանի նուաճումը 642–651

Քանի մը տարի ետք Օմար կընդունի նոր, յարձակողական ռազմավարութիւն մը եւ կը պատրաստուի աւարտին հասցնել Սասանեան Պարսկաստանի նուաճումը։ Նահաուանտի ճակատամարտը իսլամական պատմութեան ամենավճռական յաղթանակներէն մէկը կըլլայ: Ճակատամարտը Պարսկաստանի նուաճման բանալին կը դառնայ։ Պարտութենէն ետք Յազկերտ կը շրջի ամբողջ երկրի տարածքին եւ կը փորձէ նոր զօրք մը հաւաքել։ Սակայն չի յաջողիր։ Օմար կը փորձէ բռնել կամ սպաննել Յազկերտը։

                                     
  • յայտարարուեցաւ վասալներ, իշխաններ Ատկից ետք, հ շարունակուեցան հարաւային արշաւանքները 1503 թուականին նուաճուեցաւ Համատանը, մինչեւ 1507 թուականը Շիրազը եւ
  • բարձրանալը 610 թուականին պատճառ եղաւ պարսիկներու պարտութեան Հերակլիոսի արշաւանքները բուն պարսկական, ստիպեց տարածքներ վերջիններուս պաշտպանութեան յանձնել
  • մէկուն ալ չտրուեցաւ վերականգնելու հնարաւորութիւն. շուտով սկսան արաբական արշաւանքները Այս երկարատեւ պատերազմները ճամբայ բացին իսլամութեան տարածման համար

Users also searched:

...
...
...