Back

ⓘ Աստղադիտարան




Աստղադիտարան
                                     

ⓘ Աստղադիտարան

Աստղադիտարան, գիտական հիմնարկ, այդտեղ կը կատարուին երկնային մարմիններու ու երեւոյթներու դիտումներ եւ հետազօտութիւններ։ Այդ դիտումներու նպատակն է՝ չափել երկնային մարմինները բնութագրող մեծութիւնները, պայծառութիւն, գոյն եւ այլն։ Որոշ աստղադիտարաններ մասնագիտացած են եւ հետազօտութիւնները կը կատարուին որոշակի եղանակով մը կամ նպատակով։ Այսպէս, գոյութիւն ունին ռատիօաստղադիտարաններ, արեգակնային կայաններ, արհեստական արբանեակներու դիտման կայաններ եւ այլն։

Աստղաֆիզիքական աստղադիտարաններու մէջ կը հետազօտուին տիեզերքի եւ երկնային մարմիններու մէջ տեղի ունեցող ֆիզիքական երեւոյթները եւ անոնց ֆիզիքական յատկութիւնները։ Որոշ աստղադիտարաններու մէջ կորոշեն ճշգրիտ ժամանակը եւ կը կազմեն աստղագիտական օրացոյցներ։ Աստղադիտարանները, որպէս կանոն, ուսումնասիրութիւններու արդիւնքները կը հրապարակեն իրենց իսկ գիտական հանդէսներու եւ համացանցի կայքերու մէջ:

                                     

1. Բիւրականի աստղադիտարան

1946-ին, Արագածի Հարաւային լանջին, Աշտարակ շրջանի Բիւրական գիւղի մօտ, ծովու մակերեսէն շուրջ 1500 մ. բարձրութեան վրայ հիմնադրուեցաւ Բիւրականի աստղադիտարանը: Անոր հիմնադիրն է գիտնական Վիքթոր Համբարձումեանը:

1956-ին, շինարարութեան առաջին հերթը աւարտելէն ետք, տեղի ունեցաւ անոր պաշտօնական բացումը,որմէ ետք աստղադիտարանը յայտնի անուն դարձաւ գիտական աշխարհին մէջ:

Շնորհիւ գիտնականներու փնտռտուքներուն, աստղագիտութիւնը զարգացաւ եւ 1967-ին աստղադիտարանը արժանացաւ շքանշանի:

                                     

2. Պատմութիւն

Աստղադիտարանները շատ հին պատմութիւն ունեցող գիտական հիմնարկներէն են, որոնց ստեղծումը պայմանաւորուած է մարդու գործնական պահանջներով՝ որոշուած է ժամանակը, մշակուած են ծովու կողմնորոշուելու եղանակները եւ այլն։ Հին ժամանակին աստղադիտարանները գոյութիւն ունեցած են Բաբելոնի, Չինաստանի, Եգիպտոսի, Հնդկաստանի, Մեքսիքոյի, եւ Հայաստանի մէջ։ Հնագոյն յայտնի աստղադիտարաններու ցանկը.

  • Չեոմսեոնգտա, Հարաւային Քորէա
  • Գոսեկի շրջան, Գերմանիա
  • Արկաիմ, Ռուսիա
  • Չանկիլօ, Բերու
  • Ապու Սիմպել, Եգիպտոս
  • Սթոունհենջ, Մեծ Պրիթանիա
  • Ուճայն, Հնդկաստան
  • Քարահունջ, Հայաստան
  • Չեչեն Իցա, Մեքսիքօ

Հնագոյն աստղադիտարանները, որոնց գործունէութեան ուղղութիւնները յայտնի են.

  • 1633. Լեյտենի աստղադիտարան, Հոլանտա
  • 1580. Ուրանիբորգ, Դանիա
  • 1276. Գաոչենգ աստղադիտարան, Չինաստան
  • 825. Ալ-Շամիսիեահ աստղադիտարան, Պաղտատ, Իրան
  • 1675. Կրինվիչի թագաւորական աստղադիտարան, Անգլիա
  • 1759. Թրիեստի աստղադիտարան, Իտալիա
  • 1724. Ճանտար Մանտար, Հնդկաստան
  • 1259. Մարաղայի աստղադիտարան, Իրան
  • 1811. Դարդուի աստղադիտարան, Էսթոնիա
  • 1757. Մաքֆարլանի աստղադիտարան, Շոտլանտա
  • 1581. Ստյերնբորգ, Դանիա
  • 1420. Ուլուկբեկի աստղադիտարան, Ուզպեկիստան
  • 1667. Փաիրզի աստղադիտարան, Ֆրանսա
  • Մօտ 150 Ք.Ա. Ռոտեսի աստղադիտարան, Յունաստան
  • 1577. Տաքի ալ-Տին աստղադիտարան, Թուրքիա
  • 1803. Պոկոտա, Քոլումպիա
  • 1642. Ռունդետարն, Դանիա
  • 1711. Պերլինի աստղադիտարան, Գերմանիա
  • 1695. Սուխարեւի աշտարակ, Ռուսիա
  • 1753. Սթոգհոլմի աստղադիտարան, Շուէտ
  • 1442. Բեգինի հին աստղադիտարան, Չինաստան
  • 869. Սանկարանարայանա, Գերալա, Հնդկաստան
  • 1642. Բանզանօ աստղադիտարան Իտալիա

Արդի աստղադիտարաններու պատմութիւնը սկիզբ կառնէ միայն XVII դարու երկրորդ կիսուն, երբ աստղագիտական դիտումներու համար սկսան օգտագործել աստղադիտակներ։ Այժմ աշխարհի մէջ կը գործեն շուրջ 500 աստղադիտարաններ։ Ամենամեծ աստղադիտարաններէն են Մաունթ Պալոմարի, Մաունթ Վիլսոնի, Կիտ Պիկի, Լիկի, Պուլկովոյի, Ղրիմի, Աբասթումանի, Վերին Փրովանսի, Տաուտենպուրկի աստղադիտարանները։ Հայաստանի մէջ կը գործեն Երեւանի պետական համալսարանի 1934-էն, Գառնիի եւ Բիւրականի աստղադիտարանները 1946-էն։

                                     

3. Օդային աստղադիտարան

Օդային աստղադիտարանները ունին բարձրութեան առաւելութիւնը Երկրի վրայ տեղակայուած աստղադիտարաններու հանդէպ, ըլլալով Երկրի մթնոլորտի հիմնական զանգուածէն վեր։ Անոնք նոյնպէս ունին առաւելութիւն տիեզերական աստղադիտակներու նկատմամբ, քանի որ անոնց սարքաւորումները կարենան վերանորոգուիլ, փոխուիլ աւելի արագ եւ աժան։

                                     

4. Արտաքին յղումներ

  • Բիւրականի աստղադիտարանի կայքէջ
  • Երկրի վրայ գտնուող աստղադիտարաններու քոորտինատները եւ արբանեակային լուսանկարները
  • Դարդուի աստղադիտարան
  • Բակսանեան նէիտրինոներու աստղադիտարան
  • "ՏԵՍԻՍ" տիեզերական աստղադիտարան
  • Ղրիմի աստղադիտարան