Back

ⓘ Ուուտրօ Ուիլսըն




Ուուտրօ Ուիլսըն
                                     

ⓘ Ուուտրօ Ուիլսըն

Վուտրօ Թոմաս Ուիլսըն, դեմոկրատական կուսակցութիւնէն։ Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր ։ Յայտնի է նաեւ որպէս պատմաբան եւ քաղաքագէտ, 1890-1902 թուականներուն եղեր է Փրինսթոնի համալսարանի փրոֆեսոր, իսկ 1902-1910 թուականներուն՝ նոյն համալսարանի համալսարանապետ ։

1911-1913 թուականներուն՝ Նիւ ճըրզի նահանգի նահանգապետ։

1914-1918 թուականներու առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հանդէս եկեր 1917 թուականէն Անտանտի կողմի մէջ։ 1917 թուականին Միացեալ Նահանգները մտեր է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մէջ Անտանտի կազմի մէջ։ 1918 թուականի Յունուարին առաջ քաշեր է խաղաղութեան ծրագիր՝ իր նշանաւոր տասնչորս կէտերը։ Առաջին աշխարհամարտին Գերմանիայի, Աւստրո-Հունգարիայի եւ Թուրքիայի պարտութիւնէն յետոյ՝ գլխաւորած է ԱՄՆ-ի պատուիրակութիւնը Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովին։

Գլխաւորած է ԱՍՆ-ի պատուիրակութիւնը Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողով 1919-1920 թուականներուն, որու արդիւնքները, սակայն, անբարենպաստ եղան Ուիլսընի համար։ ԱՍՆ Ծերակոյտը հրաժարեցաւ վաւերացնել Վերսալի հաշտութեան պայմանագիրը։ Մեծն Բրիտանիան եւ Ֆրանսան պահպանեցին իրենց առաջատար դերը համաշխարհային, յատկապէս եւրոպական քաղաքականութեան մեջ, որը իր արտայայտությունը գտաւ նաեւ Ուիլսընի նախաձեռնած Հայաստանի մանդատով 1920 թուականին ԱՍՆ-ի ծերակոյտը մերժեց այն եւ Սեւրի հաշտութեան պայմանագրով ստեղծուելիք Հայկական պետութեան սահմաններու որոշման հարցին մէջ։ Նախագահութեան ժամկէտը աւարտելէն 1921 յետոյ հեռացեր է քաղաքական գործունէութիւնէն։

                                     

1. Ուիլսընը եւ Հայկական հարցը

Ուիլսընը Հայկական հարցի հայանպաստ լուծման եւ անկախ հայկական պետութեան հզօրացման ջատագով էր։ Կը պաշտպանէր ԱՄՆ-ի կողմէ Հայաստանի մանդատը ստանձնելու գաղափարը։ Սեւրի պայմանագրի իրողութիւները ամրագրելու նպատակով Ազգերու լիկայի յանձնարարութեամբ Ուիլսընի կողմէ գծուեցաւ թուրք-հայկական նոր սահմանագիծը յայտնի է Ուիլսընի իրաւարարական պայմանակարգ կամ Ուիլսընի իրաւարար վճիռ անուններով։ Սակայն արագ փոփոխուող միջազգային կացութիւնը, Անտանտի երկիրներու միջեւ հակասութիւններու սրումը, Խորհրդային Ռուսաստանի հզօրացումը եւ հակագրոհը, այդ նպատակով անոր մերձեցումը Քեմալական Թուրքիայի հետ, որուն հետեւանքով դադրեցաւ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան գոյութիւնը՝ ձախողելով ոչ միայն Սեւրի պայմանագրի, այլեւ Ուիլսընի իրաւարար վճռի իրագործումը։

                                     

2. Վուտրօ Ուիլսընի 14 կէտերը

  • Պելճիքայի ազատագրում եւ պետութեան վերականգնում։
  • Գաղութային հարցերու անկանխակալ կարգաւորում։
  • Իտալիայի սահմաններու ճշգրտում։
  • Ծովերու մէջ նավագնացութեան բացարձակ ազատութիւն։
  • Առեւտուրի ազատութիւն՝ մաքսային պատնէշներու վերացում։
  • Զինաթափման երաշխիքներ։
  • Ազգերու համընդհանուր միութեան Ազգերու լիկայի ստեղծում՝ տարածքային ամբողջականութեան եւ մեծ ու փոքր պետութիւններուն հաւասարապէս քաղաքական անկախութեան երաշխիքներու տրամադրման նպատակով։
  • Գերմանիայի կողմէ բռնագրաւուած Ռումանիայի, Սերպիայի եւ Չեռնոկորիայի տարածքներու ազատագրում, Սերպիային դէպի ծով ելքի տրամադրում։
  • Աւստրո-Հունգարիայի ժողովուրդներուն ինքնիշխանութեան տրամադրում։
  • Լեհաստանի անկախ պետութեան ստեղծում։
  • Գերմանիայի կողմէ բռնագրաւուած ֆրանսական տարածքներու վերադարձ՝ ներառեալ Էլզաս-Լոթարինկիան։
  • Օսմանեան տէրութեան թրքական մասերու ինքնուրոյն գոյութիւն եւ ազգային երկրամասերու ինքնիշխանութիւն։
  • Խաղաղութեան պայմանագրերու կնքում։
  • Գերմանիայի կողմէ ռուսական բոլոր բռնագրաւուած տարածքներու ազատագրում։