Back

ⓘ Անտառ




                                               

Վասա Նաւ

Վասա "Ва́за", շուէտական ռազմական նաւ, որ ջուր իջած է 1628-ի ամրան: Նաւը իր անունը ստացած է այդ ժամանակաշրջանի շուէտական թագաւորութեամ իշխող Վասա գերդաստանի պատիւին: Ըլլալով զուիցերիական նաւատորմի մեծագոյն ու թանկարժէք ռազմանաւերէն մէկը, "Վասան" պիտի դառնար անոր դրօշակակիրը, սակայն նախագծային սխալներու պատճառով նաւը շրջուեցաւ եւ խորտակուեցաւ, երբ առաջին անգամ՝ 10 Օգոստոս 1628-ին դուրս եկաւ Սթոքհոլմի նաւահանգիստ: 1961-ին նաւը բարձրացաւ ջուրի յատակէն, ենթարկուեցաւ վերականգնման եւ ներկայիս կը ցուցադրուի իրեն համար յատուկ կառուցուած թանգարանին մէջ: "Վասան" XVII դարու աշխարհի միակ պահպանուած առա ...

                                               

Բանաստեղծական Չափի Միաւորներ

Բանաստեղծական չափի միաւորներն են. Յանգը բանաստեղծութեան հնչիւնային ձեւաւորումի հիմնական միջոցներէն է։ Այն աւելի ներդաշնակ ու երաժշտական կը դարձնէ բանաստեղծական տողը։ Յանգ կ’ունենանք, երբ տողերը կ’աւարտին համահունչ վերջաւորութեամբ՝ Յանգը Հայաստանի մէջ ծագած է միջին դարերուն՝ Շնորհալիի, Ֆրիկի ու յաջորդներու քերթողութեան մէջ։ Նախ քառատողի բոլոր յանգերը համահունչ էին, բայց մեր օրերուն այդ ձեւը հազուադէպ գործածելի է։ Ներկայիս յանգաւորումի տեսակներն են՝ Կից յանգաւորում– aabb Խաչաձեւ յանգաւորում-abab Օղակաձեւ յանգաւորում-abba

Անտառ
                                     

ⓘ Անտառ

Անտառ, երկրագունդի մակերեւոյթի մասը, որ ծածկուած է ծառերով։ Ներկայիս անտառները կը զբաղեցնեն մօտ 38 միլիոն քմ²՝ ցամաքի մակերեսի 30% ։ Այդ անտառային գօտիին կէսը կը պատկանի արեւադարձային անտառներուն, մէկ քառորդը տեղակայուած է հիւսիսային կիսագունդին մէջ։

                                     

1. Անտառներու Դասակարգում

Տեղէն, անտառներու տարիքէն, անոնց տեսակէն՝ գոյութիւն ունին անտառներու մի քանի դասակարգումներ։

Աշխարհագրական լայնութեան համաձայն կը տարբերին՝

  • Աւստրալիոյ էվկալիպտի անտառներ՝ մշտադալար մերձարեւադարձային անտառներ։
  • Տերեւաթափուող անտառներ լայնատերեւ եւ մանրատերեւ. հիմնականին մէջ կը գտնուին հիւսիսային կիսագունդին մէջ։ Շնորհիւ լոյսի թափանցման՝ կեանքը ներքին յարկերուն մէջ աւելի աշխոյժ է։
  • Թաց արեւադարձային անտառներ ՝ հասարակածային մշտադալար անտառներ, ունին ֆլորայի եւ ֆաունայի մեծ տեսականի։ Մեծ յարկայութիւնը միայն փոքր քանակութեամբ լոյսը թոյլ կու տայ ներթափանցել ներքին յարկեր։ Բոլոր արեւադարձային անտառներու կէսէն աւելին արդէն ոչնչացած է։ Դասական օրինակ կրնան ըլլալ Ամազոնի, Հնդկաստանի եւ Քոնկօ գետի աւազանի ջունգլիները։
  • Խառն անտառներ՝ անտառներ, որոնց մէջ կաճին ինչպէս տերեւային, այնպէս ալ փշատերեւ ծառեր։ Տարածուած է գրեթէ ողջ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։
  • Կաատինգա՝ չոր տերեւաթափող արեւադարձային անտառներ երաշտի ժամանակ տերեւաթափ կըլլան։
  • Տայգա՝ փշատերեւ անտառ, ամենատարածուածն է։ Կը ներառէ Սիպիրի, Քանատայի, Սկանտինաւիայի, եւ Ալասքայի անտառներու 50%-էն աւելին։ Հարաւային Ամերիկայի մէջ, գոյութիւն ունին նաեւ առաուկարիային պուրակներ։ Ֆլորան հիմնականին մէջ, ներկայացուած է մշտադալար փշատերեւ անտառներով եւ բոյսերով։
                                     

2. Շրջակայ Միջավայրի եւ Անտառի Փոխազդեցութիւնը

Անտառը կը փոխազդէ շրջակայ միջավայրի հետեւեալ բաղադրիչներու հետ՝

  • Մարդ Անտառը հսկայական նշանակութիւն ունի մարդու առողջութեան եւ կենսագործունէութեան համար։ Մարդու կենսագործունէութիւննը իր հերթին կազդէ անտառի վրայ։
  • Լիտոսֆերա Լիտոսֆերայի վերին շերտերու կազմութիւնը կապուած է համապատասխան տեղերուն մէջ անտառի աճելու հետ։
  • Արեւային ջերմուժ Անտառային գոյութեան հիմնական աղբիւրներէն է։ Շնորհիւ արեւի ջերմուժի՝ անտառը կիրագործէ ֆոթոսինթեզի գործառոյթը։
  • Հիդրոսֆերա Անտառը անմիջականօրէն կը մասնակցի բնութեան մէջ ջուրի շրջապտոյտի եւ այդպիսով կը փոխազդէ հիտրոսֆերայի հետ։
  • Մթնոլորտ Անտառը կը մասնակցի բնութեան մէջ թթուածինի շրջապտոյտին ամենաաշխոյժ կերպով։ Շնորհիւ անտառի հսկայական ծաւալի՝ մեծ ազդեցութիւն ունի երկրի մթնոլորտի կազաբաղադրութեան վրայ։
  • Կենդանական աշխարհ. Անտառը բազմաթիւ կենդանիներու բնակութեան միջավայրն է։ Կենդանիներն իրենց հերթին անտառին մէջ, մաքրման դեր կը կատարեն։
                                     

3. Անտառի Նշանակութիւնը Մարդու Կենսագործունէութեան Համար

Հին ատեն, Ռուսիոյ մէջ կըսէին. "Անտառի մօտ ապրիլ, կը նշանակէ սոված չըլլալ. Անտառը թագաւորէն հարուստ է։ Անտառը ոչ միայն գայլին, այլ նաեւ մարդուն է կուշտ կերակրելու։" Կարելի է առանձնացնել տնտեսական նպատակներով անտառի օգտագործման հետեւեալ հիմնական ուղղութիւնները։

  • Ջերմուժի աղբիւր փայտ,
  • Բնական գործընթացներու կարգաւորիչ անտառատնկումներ՝ քամահարութենէն հողը պաշտպանելու համար։
  • Արտադրութեան հումք թուղթի արտադրութիւն,
  • Սնունդի աղբիւր,

Այսօր անտառատնկումներու ծաւալը երբեմն մի քանի անգամ կը գերազանցէ անոր վերականգնման բնական ծաւալը։

                                     

4. Անտառներու Տեսակները

  • Բարեխառն գօտիին ասեղնատերեւ անտառները կը տարածուին Եւրասիոյ եւ Հիւսիսային Ամերիկայի բարեխառն լայնութիւններուն մէջ։ Բարեխառն գօտիին հիւսիսային շրջաններուն մէջ տունդրայէն հարաւ, ուր օդի ջերմաստիճանը ցած է: Կը տարածուին ասեղնատերեւ անտառները, ուր ծառերու ու թուփերու տերեւները վերածած են ասեղներու ունի պաշտպանիչ նշանակութիւն եւ ծածկուած են լաւ զարգացած մեխանիկական հիւսուածքով. ատոնք կը նպաստեն վեգետացիայի շրջանին մէջ, խոնաւութեան լրիւ իւրացմանը, իսկ ձմրան ծառերը կը պահպանեն չորնալէ։ Տերեւներու իւրայատուկ ձեւը նեղ սաղարթներու հետ միասին առատ ձիւն ծածկոյթէն սաղարթի չկոտրուելու, ինչպէս նաեւ Արեգակի ցած դիրքին մէջ, անոր լոյսը օգտագործելու յարմարութիւնը կայ։ Մութ ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ կը գերիշխեն ստուերասեր ծառատեսակները եղեւին, սիպիրական սոճի, լուսաւոր ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ՝ լուսասեր կուենին եւ սոճին։

Մութ ասեղնատերեւ անտառները սովորաբար ունին 2–3 շարայարկ։ Առաջին շարայարկը ծառային է, երկրորդը՝ խոտային, երրորդը՝ մամռային։ Թուփերը կը հանդիպին յատուկենտ եւ ինքնուրոյն շարայարկ չեն կազմեր։ Անտառի թոյլ լուսաւորուածութեան պայմաններուն մէջ, բազմաթիւ բոյսեր կորսնցուցած են քլորոֆիլը եւ անցած են սապրոտրոֆ կեանքի։ Լուսաւոր ասեղնատերեւ անտառներու ծառերը աւելի նօսր դասաւորուած են, ստորին շարայարկերուն մէջ, կը գերիշխեն քարաքոսերը, լոյսի համեմատաբար մեծ ինտենսիւութիւնը կը նպաստի թփուտային շարայարկի զարգացման։

Ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ, անողնաշարաւոր կենդանիներու գերակշռող մասը, որոշ կաթնասուններ, երկկենցաղներ եւ սողուններ խստաշունչ ձմրան ժամանակ կանցնին անշարժ վիճակի։ Որոշ կենդանիներու համար բնորոշ են եղանակային գաղթերը միգրացիաները։ Ասեղնատերեւ անտառներուն մէջ, ամբողջ տարին կայ անհրաժեշտ քանակութեամբ թարմ եւ մատչելի կեր։

  • Բարեխառն գօտիին խառն եւ լայնատերեւ անտառները կը տարածուին Արեւմտեան Եւրոպայի բարեխառն լայնութիւններու մէջ, Ռուսիոյ եւրոպական մասի՝ միջին եւ հարաւային շրջաններուն մէջ, Ղրիմի, Կովկասի, Ասիոյ ներքին ցամաքային շրջաններուն, Հեռաւոր Արեւելքի, Սախալինի, Գամչատկայի, Մանջուրիայի, Արեւելեան Չինաստանի, Հիւսիսային Ճափոնի, Հիւսիսային Ամերիկայի մերձատլանտեան նահանգներուն մէջ։ Այս անտառները բնորոշ են բարեխառն գօտիին տաք եւ խոնաւ կլիմայով շրջաններուն մէջ։ Ատոնց մէջ զարգացած է փարթամ մեզոֆիլ բուսականութիւնը։ Լայնատերեւ անտառները տերեւածածկ են միայն ամրանը՝ վեգետացիայի համար բարենպաստ ամիսներուն, իսկ աշնան ջերմաստիճանի նուազման հետեւանքով կը տերեւաթափին եւ ձմրան կը մերկանան։ Լայնատերեւ ծառատեսակներ են հաճարենին, կաղնին, շագանակենին, հացենին, լորենին, ընկուզենին եւայլն։ Այս անտառներուն մէջ կը հանդիպին նաեւ մանրատերեւ ծառեր՝ կեչի եւ կաղամախի։

Լայնատերեւ ծառերը աչքի կիյնան լայն տերեւաթիթեղիկներով, տերեւները ունին վառ կանաչ գոյն, զուրկ են մազածածկէն։ Ծառերու բներն ու ճիւղերը ծածկուած են հաստ կեղեւով, իսկ բողբոջները՝ ամուր իրար վրայ նստած են թեփուկներով։ Այս առանձնայատկութիւնները ձմրան՝ կը նուազեցնեն գոլորշիացման ինտենսիւութիւնը։ Ի տարբերութիւն ասեղնատերեւաւորներու՝ լայնատերեւ անտառները աչքի կիյնան լաւ զարգացած 2 ծառային, 2 թփուտային եւ մի քանի խոտային շարայարկութեամբ, հարուստ ենթանտառով եւ խոտածածկոյթով։ Լայնատերեւ անտառներու կենդանական աշխարհը հարուստ է եւ բազմազան։

  • Մերձարեւադարձային չորասեր անտառները կը տարածուին միջերկրածովային կլիմայով շրջաններուն մէջ՝ Միջերկրական ծովու ափերուն, Ղրիմի թերակղզիի հարաւին մէջ, Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ՝ Գալիֆորնիոյ թերակղզիին մէջ, Աւստրալիոյ հարաւարեւմտեան շրջաններուն մէջ, Ափրիկէի հարաւային մասին մէջ՝ Կարպի մարզին մէջ։ Ամառը այստեղ տաք է եւ չոր, իսկ ձմեռը՝ տաք։ Այստեղ կը զարգանան կոշտատերեւ անտառները։ Չորային պայմաններուն յարմարուելու հետեւանքով բոյսերը ձեռք բերած են քսերոմորֆ կառուցուածք։ Տերեւները կոշտ են, կաշեկերպ, ունին լաւ զարգացած մեխանիկական հիւսուածքներ։ Արեգակի ճառագայթներու ազդեցութիւնը մեղմացնելու համար տերեւները սովորաբար թեք կը դասաւորուին Արեգակի ճառագայթներու նկատմամբ։ Կան այնպիսի բուսատեսակներ, որոնց տերեւները յետաճած են, եւ լուսասինթեզը կը կատարուի կանաչ ցօղուններու միջոցով։ Որոշ բոյսեր ամբողջ տարուան ընթացքին կը շարունակեն իրենց վեգետացիան, մշտադալար են։ Այս անտառները կազմուած են 2, երբեմն՝ 1 ծառային, 1 թփուտային եւ խոտային շարայարկերէն։ Մամռաքարաքոսային շարայարկը թոյլ արտայայտուած է։
  • Մերձարեւադարձային խոնաւ անտառները կը տարածուին գօտիին, առաւել խոնաւ շրջաններուն մէջ՝ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, հարաւային մերձափնեայ շրջաններուն եւ Ֆլորիտայի մէջ, Ճափոնի, Նոր Զելանտայի, Հիմալայներու հարաւային լանջերուն, Այսրկովկասի մէջ։ Հիմնականին՝ կազմուած են երկշաքիլաւոր բոյսերէն, երբեմն կը հանդիպին նաեւ ասեղնատերեւ ծառեր։ Ծառերու տերեւները օժտուած են մեծ տերեւաթիթեղներով, կը փայլին, կաշեկերպ, ձուաձեւ, ունին վառ կանաչ գոյն, մեծ միջբջջային տարածութիւններ եւ զուրկ են թաւոտութենէն։ Արեգակի ճառագայթներու նկատմամբ միշտ կը դասաւորուին ուղղահայեաց։

Այս անտառներու բարենպաստ պայմանները՝ մեղմ ձմեռները, տաք հողերը, կերային բարձր արժէք ունեցող սերմերու ու պտուղներու առատութիւնը, նպաստած են հողին եւ անտառային թաղիքին մէջ, բնակող անողնաշարաւորներու ու վերգետնեայ կեանք վարող շարք մը բուսակեր կենդանիներու բազմազանութեան։

  • Արեւադարձային փշոտ չորասեր նօսրանտառները բնորոշ են մերձհասարակածային գօտիին։ Ատոնք կը տարածուին Ափրիկէի, Հարաւային Ամերիկայի եւ Աւստրալիոյ մէջ. կազմուած են ցած հասակ ծառերէն եւ թուփերէն, որոնք չորային ժամանակաշրջանին կը տերեւաթափուին։ Կան նաեւ մշտադալար տեսակներ։ Այստեղ ծառերը եւ թիւփերը նօսր դասաւորուած են, ունին ծռմռուած բուն։ Երբեմն կը հանդիպին շշաձեւ ծառեր, որոնք ունին հաստ բուն, ջուր կը պաշարեն։ Այս անտառներուն բնորոշ է փշոտ, ամուր բնափայտ ունեցող ծառերու առատութիւնը, որուն համար ատոնց յաճախ կանուանեն կացնակոտրուկ կեբրաչօ։

Չորային ժամանակաշրջանին, չորասեր նօսրանտառներու կենդանիներու գերակշռող մեծամասնութիւնը չի բազմանար. անողնաշարաւորները ու երկկենցաղները քուն կը մտնեն իրենց թաքստոցներու մէջ, որոշ կենդանիներ կեր կը պաշարեն անբարենպաստ շրջանի համար, իսկ մասն մըն ալ կը քոչէ եւ կը կեդրոնանայ գօտիին այն ոչ մեծ տարածքներուն մէջ, ուր առկայ են իրենց գոյութեան համար բարենպաստ պայմաններ։

Չորասեր նօսրանտառները աւելի խոնաւ շրջաններուն մէջ, կը փոխարինուին արեւադարձային տերեւաթափ անտառներով։ Չորային ժամանակաշրջանին մէջ, սովորաբար կը տերեւաթափուին միայն վերին շարայարկի ծառերը, երկրորդ շարայարկինը մշտադալար են։ Այս անտառներուն մէջ, կը գերակշռեն ցած հասակ ծառերը։ Առատ տեղումներով շրջաններուն մէջ, կը տարածուին արեւադարձային կիսամշտադալար անտառները, ուր վատ արտայայտուած է շարայարկայնութիւնը. թփուտային շարայարկը հիմնականին մէջ կը բացակայի։ Այս անտառները կը տարածուին Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ, Հնդկաստանի, Հնդկաչինի, Հարաւային Ամերիկայի, Ափրիկէի մէջ։

  • Խոնաւ մշտադալար արեւադարձային "անձրեւային" անտառը բուսականութեան ուրոյն տիպ է, որուն գոյութիւնը կապուած է առաւել բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններու հետ։ Ատոնք կը տարածուին տաք եւ խոնաւ շրջաններուն մէջ, ուր այս 2 գործօնները տարուան ընթացքին հաւասարաչափ կը բաշխուին։ Այս անտառները անընդհատ գօտի չեն կազմեր, որովհետեւ անտառներով զբաղած հարթավայրերը կընդհատուին բարձրաւանդակներով եւ լեռներով։ Խոնաւ արեւադարձային անտառները կը տարածուին Հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ Ամազոն գետի աւազանին մէջ, Կեդրոնական Ամերիկայի արեւելեան ափերուն, Ափրիկէի՝ Գոնկօ գետի աւազանին մէջ եւ Գվինէական ծոցի մերձափնեայ շրջաններուն մէջ, Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ, Ֆիլիպինեան կղզիներու հարաւային մասերուն, Շրի Լանգայի հարաւարեւմտեան մասին եւ Մալակա թերակղզիին մէջ։

Խոնաւ արեւադարձային անտառներու ծառերը եւ թուփերը աչքի կիյնան իրենց իւրայատուկ տերեւներով։ Ատոնք մեծ են, կոշտ, կաշեկերպ եւ կը պարունակեն մեծ քանակութեամբ կայծքարահող, էլիպսաձեւ են, տերեւաթիթեղի վերին մակերեսը հարթ է եւ փայլուն, իսկ ստորինը երբեմն՝ թաւոտ։ Փայլուն մակերեսը ունի պաշտպանական նշանակութիւն. կանդրադարձնէ արեւի ճառագայթները եւ կը նպաստէ տերեւներու վրայէն անձրեւի կաթիլներու արագ արտահոսքին։

Խոնաւ արեւադարձային անտառները հարուստ են ծառերու բուներու վրայ բնակող բոյսերով՝ էպիֆիտներով, եւ աչքի կը զարնեն կենդանիներու բազմազանութեամբ։