Back

ⓘ Անանուխ




                                               

Թանապուր

Թանապուրը հայկական խոհանոցի աւանդական կերակրատեսակներէն է: Մածունով ու ծեծածով պատրաստուող այս ապուրը ունի իր տարբեր տեսակները։ Հայաստանի տարածքին թանապուրը ծանօթ է նաեւ սպաս անունով։

Անանուխ
                                     

ⓘ Անանուխ

Անանուխը, շրթնազգիներու ընտանիքին պատկանող կոճղարմատաւոր, տեւական խոտաբոյս է։ Մշակովի անանուխը ունի հակադիր, սուր ատամնաւոր եզրերով, ձուաձեւ կամ նշտարաձեւ տերեւներ, կարմրաւուն մանր ձողիկներ։ Բոյսի ցեղի "Մենթա" անուանումը առաջ եկած է հին յունական դիցաբանութեան յաւերժահարս Մինթայի անունէն։

  • Հայերէն անուան ծագումը տե՛ս՝ Հրաչեայ Աճառեան, Հայերէնի Արմատական Բառարան, Ե.1926
                                     

1. Նկարագրութիւն

Անանուխն առաջին անգամ նկարագրած է Քարլ Լինեուսը Carl Linnaeus 1753 թուականին եւ ներկայացուցած է զայն որպէս տեսակ մը, սակայն ներկայիս ան կը համարուի հիպրիտ:

Ան բազմամեայ բոյս մըն է, ցօղունն ուղիղ կը ձգուի 30-90 սմ. բարձրութեան հասնելով, հոծ է, կտրուածքը՝ քառանկիւնի: Տերեւները երկարոտ են, 4-9 սմ. երկարութեան եւ 1.5-4 սմ. լայնութեան, մուգ կանաչ, կարմրաւուն ջիղերով, նշտարաձեւ կամ ձուաձեւ, եզրերը՝ մանր ատամնաւոր, դասաւորուած են խաչաձեւ-հակադիր կարգով: Ծաղիկները մանիշակագոյն են՝ 6-8 մմ. երկարութեամբ հաւաքուած են գագաթին մօտ: Կը ծաղկի ամառուան կէսերէն մինչեւ ուշ ամառ: Քրոմոսոմներու քանակը զոյգ է՝ 66, 72, 84, ամէնէն շատը՝ 120 հատ:

Անանուխը արագ աճող բոյս մըն է, տէղ մը բուսնելէն ետք արագ կը տարածուի:

                                     

2. Բաղադրութիւն

Բոյսի գետնէն վեր գտնուող մասը կը պարունակէ եթերաիւղ, որուն պարունակութիւնը ծաղիկներուն մէջ կը կազմեն 4-6, տերեւներուն մէջ՝ 2.4 - 2.75, իսկ ցօղուններուն մէջ՝ մինչեւ 0.3 տոկոս։ Ան կը ստացուի ջրային գոլորշիներու միջոցով թորման եղանակով։ Անոր հիմնական մասը 41 - 65% երկրորդային ալքոլ մենթոլ է։ Բոյսին մէջ կան նաեւ մենթոն, պինեն, լիմոնեն, դիպենտեն, ցինէոլ եւ այլ արժէքաւոր նիւթեր։

                                     

3. Յատկութիւններ

Հնագոյն ժամանակներէն մարդիկ կօգտագործէին անանուխի յատկութիւնները: Հին հռովմէացիները անանուխի տեւներով կը փաթթէին ճաշի սեղանին երեսը՝ ախորժակ բանալու համար:

Անանուխը մեղրատու բոյս է, անկէ ստացուած մեղրը ունի սաթի գոյն եւ անանուխին հաճելի բոյրը:

Անանուխը կօգտագործուի որպէս յաւելանիւթ հաճելի բոյր եւ համ տալու համար կարգ մը սննդամթերքներուն՝ պաղպաղակներուն, ծամոններուն, ատամի մածուկներուն, նաեւ կօգտագործուի հրուշակի արտադրութեան մէջ:

                                     

4. Օգտագործում

Բուժման նպատակով կօգտագործեն բոյսի տերեւները։ Բժշկութեան մեջ կը կիրառուի ոչ միայն բուսահումքի, այլեւ անոնցմէ ստացուող եթերաիւղի ձեւով։ Անանուխը անյիշելի ժամանակներէն յայտնի եղած է մարդկութեան։ Միջնադարուն կը գտնէին, որ անանուխի հոտը կաշխուժացնէ ուղեղի աշխատանքը։ Ավիսեննան Իպն Սիննա դեղաբոյսը լայնօրէն օգտագործած է գլխացաւերու, մելամաղձոտութեան, տեսողութեան թուլութեան, ականջներու խշշոցի, քիթի արիւնահոսութեան, վատ հոտի, խոցերու, բերանի լորձաթաղանթի բորբոքումներու, ատամնացաւի, ատամի փտախտի, նշիկաբորբի, շնչարգելութեան, հազի, ստամոքսի բորբոքումներու պարագաներուն։

Մխիթար Հերացին բոյսը օգտագործած է որպէս ցաւազրկող եւ թարմացնող միջոց, նողկանքի, փսխման եւ լոյծերու պարագաներուն։

2-4 կաթիլ անանուխի իւղը կտոր մը շաքարի վրայ կօգնէ անցընելու փորացաւը։