Back

ⓘ Շնչառութիւն




Շնչառութիւն
                                     

ⓘ Շնչառութիւն

Շնչառութիւն, արտաքին միջավայրէն օդի անցումը դէպի թոքեր եւ հակառակ ուղղութեամբ, որուն ընթացքին մարմինը կը ներշնչէ թթուածին եւ կարտաշնչէ ածխածինի երկթթուակ։

Բոլոր օդակենցաղ էակները թթուածինը կօգտագործեն բջիջային շնչառութեան համար, որուն ընթացքին անոր միջոցով սնունդի բաղադրամասերը կը ճեղքուին ուժ մը յառաջացնելով, իսկ իբրեւ վերջնանիւթ՝ ածխածինի երկթթուակ։ "Արտաքին շնչառութեան" ժամանակ մթնոլորտային օդը կանցնի թոքերուն, ուր խոռոչներուն մէջ ցրումի միջոցով կը կատարուի կազային փոխանակում։ Արիւնատար համակարգին միջոցով այս կազերը կը տեղափոխուին բջիջներ, ուր տեղի կունենայ "բջիջային շնչառութիւն" ը։

Ողնաւոր անասուններուն մեծամասնութեան շնչառութիւնը կը կատարուի թոքերուն միջոցով, կանցնին ներշնչման եւ արտաշնչման յաջորդական փուլերէ, որոնք կը կատարուին քիթի խոռոչէն մինչեւ խոռոչներ տեղափոխող խողովակներու կամ օդուղիներու լաւ ճիւղաւորուած համակարգին միջոցով։

                                     

1. Շնչառութեան նշանակութիւնը

Մարդկային կեանքի առաջին եւ վերջին գործողութիւնը շնչառութիւնն է։ Եթէ առանց սնունդի մարդը կրնայ ապրիլ 2-3 շաբաթ, առանց ջուրի՝ 5-7 օր, ապա առանց թթուածինի՝ միմիայն 3 վայրկեան։ Այս մէկը ցոյց կու տայ շնչառութեան եւ թթուածինի առանձնայատուկ նշանակութիւնը։ Թթուածինը սնունդն ու հեղուկը թթուակներու վերածելով, զայն կը վերածէ ուժի, կը ստիպէ մեր մկաններուն աշխատիլ, կը վերանորոգէ մեր բջիջները, կը սնուցանէ ուղեղն ու կը հանգստացնէ ջիղերը։ Շնչառութեան միջոցով մեր մարմինը կը մաքրուի մահացած բջիջներէ ու վնասական նիւթերէ։

Մէկ վայրկեանի շնչառական շրջաններու քանակը շնչառութեան ցուցանիշ է, եւ կեանքի չորս հիմնական նշաններէն մէկը։ Բնական պայմաններու մէջ, շնչառութեան խորութիւնն ու արագութիւնը կը կարգաւորուի քանի մը հաւասարակշռուած մեքանիզմներու միջոցով, որոնք կապահովեն զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի հաստատուն մասնակի ճնշումը։ Բնախօսական տարբեր պայմաններու մէջ զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման անփոփոխ պահպանութիւնը զգալիօրէն կը նպաստէ արտազատուող հեղուկներու թթուայնութեան pH-ի խիստ վերահսկման։ Միայն ճիշդ շնչառութեան ընթացքին է, որ մարդուն հիւսուածքները արդիւնաւէտօրէն կը գործեն։ Գերօդափոխութիւնը եւ թերօդափոխութիւնը համապատասխանաբար կը նուազեցնեն ու կը բարձրացնեն ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը, որուն հետեւանքով կը դիտուի արտազտուող հեղուկներու pH-ի աճ՝ առաջին պարագային, իսկ երկրորդին՝ նուազեցում։ Երկու պարագաներուն ալ կրնան յառաջանալ ախտանիշներ։

Սխալ եւ մակերեսային շնչառութիւնը թթուածնային անբաւարարութեան հիմնական պատճառն է, որ կը յանգեցնէ աւելորդ իւղի, ոսկրափտութեան, սրտանօթային եւ ողնաշարային բազմաթիւ հիւանդութիւններու։ Թթուածինի պակասի հետեւանքով կը յառաջանան հորմոնային խանգարումներ ու նորագոյացութիւններ։

Այսօր մնայուն յոգնածութիւնը, ոչ շարժուն կենսակերպը, ջղային իրավիճակները մեր առօրեայի անբաժանելի մասն են. շատ ծանր հիւանդութիւններ կը դառնան համամարդկային խնդիր։ Մինչդեռ հազարամեակներ առաջ եգիպտացիներուն, հին յոյներուն եւ չինացիներուն յայտնի էր առողջութեան եւ երկարակեցութեան բանալին։ Մասնաւորապէս չինական մարտարուեստներու եւ հնդկական եոկայի հիմքին մէջ կիյնայ ճիշդ շնչառութիւնը։

Ճիշդ շնչառութեան պարագային կարելի է ոչ միայն խուսափիլ հիւանդութիւններէ, այլեւ բուժուիլ անոնցմէ։ Մասնաւորապէս առանց յոգնեցուցիչ սննդականոնի ու ֆիզիքական ծանրաբեռնուածութեան, ընդամէնը շնչառական վարժութիւններու շնորհիւ կարելի է կարգաւորել էակի նիւթափոխանակութիւնը թթուածինի ու արեան շրջանառութեան միջոցով։ Համապատասխան մկաններու ձգումներու օգնութեամբ թթուածինը ուղղելով ճարպային ու աղային հիւսուածքներ եւ յառաջացնելով ջուր ու ուժանիւթ, էակէն բնական ճամբով դուրս կու գան թունաւոր նիւթերը՝ էակին ահապովելով ուժ, թթուածինի օգնութեամբ կը վնասազերծուին շատ հիւանդութիւններու յարուցիչներ, կապաքինուին ներքին եւ արտաքին վէրքերը. գլխուղեղային կեդրոնները թթուածինով յագեցնելու միջոցով կը բուժուին բազմաթիւ ջղային եւ մնայուն հիւանդութիւններ։ Շնչառական վարժութիւններու շնորհիւ կը կարգաւորուի նիւթափոխանակութիւնը։

Շնչառութիւնը ունի նաեւ այլ կարեւոր գործառոյթներ։ Անիկա կապահովէ խօսքի, խնդալու եւ զգացումները արտայայտելու մեքանիզմները։ Կօգտագործուի նաեւ դարձաշարժման իրագործման համար, ինչպէս՝ յօրանջելը, հազալը եւ փռնգտալը։ Անասուններ, որոնք չունին բաւարար քանակութեամբ քրտնագեղձեր եւ չեն կրնար քրտնարտադրութեամբ ջերմակարգաւորուիլ, կրնան կորսնցնել ջերմութիւնը ծանր շնչառութեան ժամանակ շոգիացման միջոցով։

                                     

2. Շնչառական դրութեան կառուցուածքը

Շնչառութիւնը տեղի կունենայ շնչառութեան դրութեան համակարգով, որ բաղկացած է քիթի խոռոչէ, քիթըմպանէ, կոկորդէ, շնչափողէ, ցնցուղներէ եւ թոքերէ։ Շնչառական համակարգերուն մէջ կը տարբերին օդատար ուղիներ եւ կազային փոխանակութիւն կատարող անդամներ՝ թոքեր ։

                                     

3. Օդատար ուղիներ

Շնչառութեան համակարգի այն բաժինները, որոնցմով մթնոլորտային օդը կը թափանցէ թոքեր, կը կոչուին օդատար ուղիներ, որոնք կաթնասուններուն մօտ ներկայացուած են վերի շնչառական ուղիներով եւ ստորին շնչառական ուղիներով շնչափող եւ ցնցուղներ։ Օդատար ուղիները կը նկարագրուին իբրեւ շնչառական ծառ։ Վերին շնչառական ուղիները կը կազմեն ճիւղերը, որոնք աստիճանաբար կը նեղնան։ Մարդուն շնչառական ծառը կրնայ պարունակել մինչեւ 23 այդ տեսակի ճիւղաւորումներ, մինչ այդ մուկերը ունին միմիայն 13 հատ։ Կողքային բաժինները շնչափող եւ ցնցուղներ կը կազմեն ստորին օդատար ուղիները։ Հետագայ բաժանումներուն մէջ, ինչպէս շնչառական ցնցուղները, ալվէոլային խողովակները եւ ալվէոլները, տեղի կունենան կազային փոխանակումները։

Շնչափողը եւ հիմնական ցնցուղներու սկզբնական մասերը կը գտնուին թոքերէն դուրս, իսկ մնացեալ մասերը կը մտնեն ու կը տարածուին թոքերու բոլոր մասերուն մէջ։

                                     

3.1. Օդատար ուղիներ Վերին օդատար ուղիներ

Քիթին խոռոչը քթանցքներու եւ ըմպանի միջեւ տեղադրուած օդատար ուղիներու առաջին բաժինն է, բաւականին նեղ է՝ առաջին հերթին աճառաոսկրային քիթին միջնապատով երկու խոռոչներու բաժնուած ըլլալու պատճառով, իսկ երկրորդ հերթին՝ կողքային պատերու շնորհիւ, որոնք ունին քանի մը երկայնական թեքուածքներ կամ խութեր։ Անոնց մակերեսը ծածկուած է լորձաթաղանթով, որ կազմուած է թարթչաւոր էփիթելային հիւսուածքներով։ Օրական կարտադրուի 0.5 լ. լորձունք։ Ասիկա կը ստիպէ ներշնչուած օդին համար խոնաւութիւն մինչեւ 95% վերցնել լորձաթաղանթէն եւ ջերմութիւն՝ այնտեղ գտնուող արեան անօթներէն. ասոր հետեւանքով օդը կը բաւարարուի ջրային գոլորշիներով եւ կը տաքնայ մինչեւ մարմինի ջերմաստիճան՝ կոկորդ հասնելէ առաջ։ Այս խոնաւութեան ու ջերմութեան մէկ մասը ետ կը վերցուի, երբ արտաշնչման ժամանակ օդը կանցնի չորցած եւ սառած քիթի լորձաթաղանթէն։ Կպչուն լորձունքը նաեւ կը բռնէ ներշնչուող կոպիտ մասնիկներու մեծ մասին՝ խոչընդոտելով անոնց թափանցումը դէպի թոքեր։ Անոր կը նպաստեն նաեւ քիթի խոռոչի սկզբնամասի մազերը։ Բերանով շնչելու ժամանակ օդը չի տաքնար, որուն հետեւանքով շնչուղիները կը բորբոքին, ու թոքերուն կը հասնին մանրէներ։ Քիթին վերի մասին մէջ կան զանազան հոտեր ընկալող բջիջներ, ուստի անիկա նաեւ հոտառութեան անդամ է։ Քիթին խոռոչին մէջ կան զգայական բջիջներ, որոնք կը կատարեն պաշտպանական գործ։ Փոշիի մեծ հատիկները եւ լորձունքի աւելցուքը կը գրգռեն այդ բջիջները եւ փռշտոց կը յառաջացնեն, որուն միջոցով օտար մարմիններ օդի հոսքով կը հեռանան մարմինէն։

Ներշնչուած օդը քիթին խոռոչէն կանցնի քիթըմպան, որ ըմպանի վերի մասն է ու անկէ կանցնի կոկորդ։ Կոկորդը խոռոչաւոր անդամն է, որ կազմուած է մկաններով, ջիղերով ու կապաններով իրար միացած քանի մը աճառներէ։ Անոնցմէ մեծագոյնը վահանաճառն է, որ առջեւէն վահանի նման կը պաշտպանէ զայն։ Անիկա շատ դիւրութեամբ կը շօշափուի պարանոցին վրայ։

Կոկորդին խոռոչը ծածկուած է լորձաթաղանթով։ Անիկա կը նմանի աւազէ ժամացոյցի. ունի երկու լայն եւ մէկ նեղ մաս։ Նեղ մասի եզերքերուն կան լորձաթաղանթի ծալքերուն մէջ կը գտնուին կոկորդի մկաններուն ամրացած եւ ձգուած ձայնալարեր, իւրաքանչիւր կողմը երկուքական հատ։ Ձայնալարերուն միջեւ եղած տարածութիւնը կը կոչուի ձայնախորշ ։ Լուռ ժամանակ ձայնախորշը եռանկիւնաձեւ է։ Խօսելու ու երգելու ատեն ձայնալարերը կը ձգուին եւ կը մօտենան իրարու։ Արտաշնչուող օդը կոկորդէն դուրս գալու ժամանակ կը շփուի ձայնալարերուն հետ, կը տատանուի, կը թրթռայ եւ կառաջանայ ձայն։ Հետեւաբար դժուար չէ կռահել, որ ձայնը կը յառաջանայ արտաշնչելու ժամանակ։ Յօդաբաշխ խօսքի յառաջացման, բացի կոկորդէն կը մասնակցին նաեւ բերանի խոռոչի մասերն ու անդամները՝ փափուկ ու կարծր քիմքը, այտերը, լեզուն, ակռաները, շրթունքները, ինչպէս նաեւ քիթին խոռոչը։

Ձայնի բարձրութիւնը կախեալ է ձայնալարերու երկարութենէն եւ անոնց տատանման յաճախութենէն։ Որքան կարճ են ձայնալարերը, այնքան մեծ է տատանման յաճախութիւնը։ Մէկ վայրկեանի մէջ անոնք կրնան տատանուիլ 8-10000 անգամ։ Երեխաներուն ու կանանց կոկորդը փոքր է, ձայնալարերը աւելի կարճ են, ուստի իրենց ձայնը բարձր է։ Երեխաներուն հասունացման զուգընթաց անոնց կոկորդը կը մեծնայ ու ձայնը կը մեղմանայ։ Չափազանց բարձր ձայնն ու ճիչը կրնան ձայնալարերու գերլարում յառաջացնել, որուն հետեւանքով ձայնը կը դառնայ խուլ, խռպոտ, նոյնիսկ կրնայ անհետանալ։ Ահա թէ ինչու պետք է պահպանել ձայնալարերը։ Անոնց վրայ բացասաբար կազդեն նաեւ ծխելը, խմիչքը, չափազանց տաք կամ պաղ սնունդը, մսիլը ըւ երկարատեւ խօսակցութիւնը։

Սնունդը կուլ տալու ատեն կոկորդին մուտքը կը փակուի մակկոկորդի աճառով, եւ կերակրագնդիկը ըմպանով հանգիստ կը սահի կոկորդին ետեւը գտնուող կերակրափողին մէջ։ Կոկորդը ունի նաեւ պաշտպանական նշանակութիւն։ Անոր մէջ ինկած օտար մարմիններու, սնունդի մասնիկներու, փոշեհատիկներու, կազերու ազդեցութենէն կը գրգռուին լորձաթաղանթին մէջ գտնուող ընկալիչները, կը յառաջանայ հազ, ու արտադրուած լորձունքով անոնք կը հեռացուին։



                                     

3.2. Օդատար ուղիներ Ստորին օդատար ուղիներ

Շնչափողը անմիջապէս կոկորդին շարունակութիւնն է։ Անիկա 10-15 սմ. երկարութեամբ խողովակ մըն է, որ կազմուած է 16-20 աճառային կիսաօղակներէ, որոնց ետեւի աճառէն ազատ մասը ծածկուած է մկանային հիւսուածքներով։ Շնչափողին այսպիսի կառուցուածքին շնորհիւ տարբեր պարագաներու անոր լուսանցքը չի փոխուիր, եւ օդը առանց արգելքի կանցնի։ Անոր խոռոչը ծածկուած է թարթիչաւոր էպիթելով, թարթիչներու դէպի դուրս շարժման շնորհիւ լորձունքին հետ եկող օտար մարմինները կը հեռանան։

Շնչափողը վարի մասին մէջ կը բաժնուի երկու մեծ պրոնքներու, որոնք կառուցուածքով կը նմանին շնչափողին։ Անոնց ներքին մակերեսը նոյնպէս պատուած է թարթիչաւոր էպիթելով։ Մէկ օրուան մէջ օդատար ուղիներու մակերեսէն կը շոգիանայ 0.5 լիթր հեղուկ։ Շնչառութեան ուղիներու բորբոքման ժամանակ աւելի մեծ քանակութեամբ լորձունք կարտադրուի եւ կը հեռացուի հազի միջոցով։ Պրոնքները կը մտնեն թոքերուն մէջ, որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են։

                                     

4. Թոքեր

Թոքերը զոյգ անդամներ են, որոնք կը գտնուին կրծքավանդակին մէջ ու կը գրաւեն գրեթէ անոր ամբողջ խոռոչը։ Գագաթները կուղղուին դէպի վեր, իսկ վարի մասը հիկը հենի ստոծանիին։ Թոքերը խոր ակօսներով կը բաժնուին մասերու։ Աջ թոքը մեծ է ձախէն եւ կազմուած երեք բաժիններէ, ձախը՝ երկու բաժիններէ երրորդ բաժինին տեղը կը գրաւէ սիրտը։ Թոքերը ծածկուած են շարակցական հիւսուածքի ամուր թաղանթով՝ թոքամիզով ։ Անիկա ունի երկու թերթիկ՝ ընդերային, որ բոլոր կողմերով կը ծածկէ թոքերը, եւ անոր շարունակութիւնը կազմող առպատային թերթիկ, որ կը ծածկէ կրծքավանդակին պատերը։ Երկու թերթիկներուն միջեւ կը գտնուի թոքամզային խոռոչ, որ կը պարունակէ թոքամզային հեղուկ, որով կօծուի անոնց մակերեսը եւ շնչառական շարժումներու ժամանակ կը նուազեցնէ շփումը։

Իւրաքանչիւր թոքի մէջ կը մտնէ մէկ պրոնք, բազմակի ճիւղաւորուելով կը վերածուին մանրագոյն պրոնքիոլներու, որոնք կաւարտին մանրադիտակային մեծութիւն ու կառուցուածք ունեցող թոքաբշտիկներով եւ կը նմանին խաղողի ողկոյզի։

Թոքաբշտիկները կազմուած են միաշերտ բջիջներէ, դուրսէն ծածկուած են արիւնատար մազանօթներու խիտ ցանցով ու լեցուած մթնոլորտային օդով։ Թոքաբշտիկները կամ խոռոչները շնչառական "ծառի" կոյր ծայրերն են։ Կոյր ըսելով կը հասկանանք, թէ օդը ինչ ձեւով որ մտած է հոն, նոյնպէս ալ պէտք է դուրս գայ։ Առողջ չափահաս անձի մը իւրաքանչիւր թոքին մէջ կայ մօտաւորապէս 400 միլիոն թոքաբշտիկ, որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 քառ. մեթր է։ Փաստօրէն, թոքերու շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է քան մարդու մաշկի մակերեսը։

Շնչառական համակարգի այն բաժինները, ուր գտնուող օդը չի մասնակցիր կազային փոխանակութեան կը կոչուի մեռեալ տարածութիւն։ Անիկա կրնայ ըլլալ անդամազննական՝ օդատար ուղիներուն մէջ եւ բնախօսական։ Վերջինիս կազմին մէջ կը մտնեն նաեւ իրենց գործառոյթը կորսնցուցած թոքաբշտիկները, որոնք լեցուած են օդով։



                                     

5. Շնչառական շարժումներ

Թոքերը օժտուած են չափազանց մեծ առաձգականութեամբ եւ կը գտնուին կրծքավանդակի փակ խոռոչին մէջ՝ գրաւելով անոր ամբողջ տարածքը։ Անոր շնորհիւ թոքամզի խոռոչին մէջ ճնշումը միշտ մթնոլորտային ճնշումէն պակաս կըլլայ։ Բնականոն պայմաններուն մէջ չափահաս առողջ մարդը մէկ վայրկեանին մէջ կը կատարէ 16-20 շնչառական շարժում, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաղկանայ ներշնչման եւ արտաշնչման փուլերէ։ Արտաշնչման փուլը աւելի երկարատեւ է։ Մարդը կեանքի ընթացքին կը կատարէ մօտաւորապէս 700 միլիոն շնչառական շարժում։

Մարդոց եւ այլ կաթնասուններու շնչառութիւնը տեղի կունենայ շնչառական մկաններու՝ ստոծանիի եւ միջկողային մկաններուն միջոցով, կրծքավանդակի ծաւալի փոփոխութեան շնորհիւ։ Միջկողային մկաններու կծկումէն կողոսկրերը կը բարձրանան, կրծքավանդակի ծաւալը կը մեծնայ դէպի ետեւ ու առջեւ։ Ստոծանիի մկաններու կծկումէն անոր գմբերթները կը հարթուին ու վար կիջնեն, որմէ ետք որովայնի անդամներ դէպի վար կը հրուին ու կրծքավանդակի ծաւալը կը մեծնայ դէպի վար։ Այս ժամանակ թոքամզային ճնշումը աւելի կը նուազի մթնոլորտային ճնշումէն, այս պատճառով ալ թոքերը ինքնաբերաբար հետեւելով կրծքավանդակի ծաւալի մեծնալուն կը ձգուին եւ մթնոլորտային օդը շնչուղիներէն կը թափանցէ թոքաբշտիկներ ու կը կատարուի ներշնչում։ Անկէ ետք միջկողային մկաններու թուլացման հետեւանքով կողոսկրերը իրենց ծանրութենէն վար կիջնեն, իսկ ստոծանիի մկաններու թուլացումէն ու որովայնի անդամներու ճնշումէն ստոծանին վեր կը բարձրանայ եւ կրծքավանդակի, հետեւաբար նաեւ թոքերու ծաւալները կը փոքրանան։ Թոքաբշտիկներէն օդը դուրս է կը մղուի ու օդատար ուղիներով կը հեռացուի մարմնէն ու կը կատարուի արտաշնչում։

Զօրաւոր ներշնչման կը մասնակցին նաեւ ներշնչման լրացուցիչ մկանները, որոնք միջանկեալ կապեր յառաջացնելով անրակներու հետ կը միացնեն կողոսկրերն ու կրծոսկրը պարանոցային ողին ու գանկի հիմքին։ Այս մկանները կը զօրացնեն ներշնչման ուժը, որ կը բերէ կրծքավանդակի խոռոչի ծաւալի մեծ փոփոխութիւն։ Արտաշնչման ժամանակ, հանգիստ վիճակի մէջ, ներշնչման բոլոր մկանները կը հանգստանան՝ վերադարձնելով կրծքավանդակը ու որովայնը հանգիստ վիճակի, որ կը բնորոշուի անդամազննական առանձգականութեամբ։ Այս տեսանկիւնէն թոքերը կը պարունակեն օդի մնացորդային գործնական ծաւալ, որ հասուն մարդուն մէջ կը կազմէ 2.5-3.0 լիթր։

Զօրաւոր արտաշնչման կը մասնակցին նաեւ որովայնի խոռոչի ու իրանի մկանները։

Ծանր շնչառութեան ժամանակ, օրինակ վազելու ընթացքին, արտաշնչումը կը հրահրէ ներշնչման մկաններու թուլացումը ինչպէս հանգիստի ժամանակ, սակայն այս պարագային, որովայնի մկանները կը ստիպեն, որ կրծքավանդակը դէպի վար իջնէ առջեւէն ու կողմերէն։ Ասիկա ոչ միայն կը փոքրացնէ կրծքավանդակի խոռոչը, այլ նաեւ կը հրէ որովայնի անդամները դէպի ստոծանի, որ հետևաբար կը թափանցէ դէպի կրծքավանդակի խոռոչ։ Ի վերջոյ կը փոքրանայ թոքերու մնացորդային գործնական ծաւալը։ Սակայն թոքերը չեն կրնար ամբողջութեամբ պարպուիլ։ Հասուն մարդուն մարմինին մէջ, ծայրահեղ պարագաներուն, առաւելագոյն արտաշնչումէն ետք կը մնայ առնուազն մէկ լիթր մնացորդային օդ։

Ստոծանիի մասնակցութեամբ շնչառութիւնը կը ստիպէ որովայնի մկաններուն մնայուն կերպով կծկուիլ եւ թուլնալ։ Ուստի, յաճախ անիկա կը կոչուի "որովայնի շնչառութիւն" ։

Յատկապէս դժուարացած շնչառութեան ժամանակ, երբ կաշխուժանան ներշնչման լրացուցիչ մկանները, անրակները կը բարձրանան դէպի վեր։ Ներշնչման մկաններու օգտագործման այս արտայայտումը ներշնչման ժամանակ երբեմն կը կոչուի անրակային շնչառութիւն, որ կերեւի ասմայի ժամանակ եւ թոքերու քրոնիկ հիւանդութեամբ տառապողներուն քով:

                                     

6. Կազերու փոխանակումը թոքերուն մէջ

Շնչառութեան հիմնական նպատակը մթնոլորտային օդը տեղափոխելն է դէպի խոռոչներ, ուր տեղի կունենայ արեան մէջ տեղի ունեցած կազերու հետ փոխանակում։

Քանի որ թոքային մազանօթային արիւնը կը հաւասարակշռէ թոքերու այս անփոփոխ խառնուրդին հետ, ուստի զարկերակային արեան մէջ կազերու մասնակի ճնշումները նոյնպէս չեն փոխուիր իւրաքանչիւր շնչառական շրջանի։ Այդ պատճառով ալ հիւսուածքները շնչառական շրջանին չեն ենթարկուիր արեան մէջ թթուածինի եւ ածխածնի երկթթուակի լարուածութեան փոփոխութիւններուն, եւ կարիք չկայ ծայրամասային ու կեդրոնական քիմիական ընկալիչներուն հսկողութիւնը արեան մէջ կազերուն քանակին վրայ։ Այսպիսով, շնչառութեան արագութեան հսկողութիւնը պարզապէս կախեալ է թթուածինի ու ածխաթթուի մասնակի ճնշումներէն։ Անիկա նաեւ կը պահպանէ արեան թթուայնութեան կայունութիւնը ։

Թոքաբշտիկներու օդի ու մազանօթներու արեան միջեւ կազերու փոխանակումը կը կատարուի բացառապէս կազերու ցրման օրէնքով law of diffusion, որուն կը նպաստէ թթուածինի եւ ածխաթթու կազի լարուածութեան concentration տարբերութիւնը։ Թոքաբշտիկներուն մէջ թթուածինի լարուածութիւնը աւելի բարձր է, քան երակային մազանօթներու արեան մէջ, ուստի թոքաբշտիկներէն թթուածինը կը թափանցէ դէպի արիւն։ Ածխաթթու կազի լարուածութիւնը բարձր է երակային մազանօթներու արեան մէջ, որմէ ալ այդ կազը կանցնի թոքաբշտիկներ ու արտաշնչելու ժամանակ կը հեռանայ մարմնէն։ Հետեւաբար երակային արիւնը կը վերածուի զարկերակային արեան։

Թոքաբշտիկներէն արիւն թափանցած թթուածինի միայն ջնջին մասը 2 % կը լուծուի արեան փլազմային մէջ։ Մեծ մասը կը թափանցէ դէպի արեան կարմիր գնդիկներ, կը կապուին հեմոկլոպինի հետ եւ կառաջանայ թթուածին-հեմոկլոպինի oxyhemoglobin անկայուն նիւթ։ Հանգիստի ժամանակ թոքերէն հեռացող մէկ լիթր զարկերակային արիւնը կը պարունակէ մօտաւորապէս 200 մլ. թթուածին, իսկ թոքեր մտնող մէկ լիթր երակային արիւնը՝ մօտաւորապէս 120 մլ. թթուածին։ Տարբերութիւնը կը վկայէ, որ արիւնէն ամբողջ թթուածինը չանցնիր դէպի հիւսուածքներ։

                                     

7. Կազերու փոփոխութիւն հիւսուածքներուն մէջ

Զարկերակային արիւնը աւելի հարուստ է թթուածինով, քան հիւսուածքներու բջիջները։ Հետեւաբար հիւսուածքներու թթուածին-հեմոկլոպինը կը քայքայուի ու անջատուած թթուածինը ցրման օրէնքով կը թափանցէ բջիջներուն մէջ եւ կօգտագործուի օքսիտացման գործընթացներուն։

Հիւսուածքներուն մէջ մշտապէս տեղի ունեցող նիւթափոխանակութեան ընթացքին իբրեւ վերջնական արգասիք կառաջանայ ածխաթթու կազ, որուն պարունակութիւնը բջիջներուն մէջ աւելի շատ է, քան զարկերակային արեան մէջ։ Ուստի անիկա կը ցրուի արեան մէջ ու կը միանայ թթուածինէն անջատուած հեմոկլոպինին՝ առաջացնելով ածխաթթու-հեմոկլոպին carbohemoglobin անկայուն միացութիւն։ Ածխաթթու կազի մէկ մասն ալ կը մտնէ դիւրութեամբ տարրալուծուող որոշ աղերու բաղադրութեան մէջ։ Այսպիսով, հիւսուածքներուն մէջ զարկերակային արիւնը կը վերածուի երակայինի։ Թոքերու մազանօթներուն մէջ ածխաթթու-հեմոկլոպինը կը քայքայուի, կանջատուի ածխաթթու կազը ու կանցնի թոքաբշտիկներ: Միաժամանակ, երակային արեան մէջ առաջացած անկայուն աղերը կը տարրալուծուին ու անջատուած ածխաթթու կազը նոյնպէս կը հեռանայ։

                                     

8. Թոքերու կենսական տարողութիւն

Մարմնին տարբեր վիճակներուն մէջ ներշնչուող ու արտաշնչուող օդին քանակը կը փոխուի։ Ֆիզիքական աշխատանքի ժամանակ թոքերու օդափոխութեան տարողութիւնը կընդարձակուի, իսկ հանգստութեան ժամանակ կը նուազի։ Օրուան ընթացքին շնչառական շարժումներուն քանակը կը կազմէ 21100։ Բնականոն պայմաններու մէջ չափահաս մարդը հանգիստ կը ներշնչէ ու կարտաշնչէ 500 սմ3 մթնոլորտային օդ։ Անիկա կը կոչուի շնչառական ծաւալ։ Ի դէպ, այդ օդէն միայն 360 սմ3-կը հասնի թոքեր, իսկ մնացած 140 սմ3-կը մնայ շնչառական ուղիներուն մէջ ու չի մասնակցիր կազերու փոփոխութեան գործընթացին։ Ամենախոր ներշնչումէն ետք արտաշնչուած օդի առաւելագոյն քանակը կը կոչուի թոքերու կենսական տարողութիւն։ Բնականոն հանգիստ պայմաններու մէջ չափահաս մարդու թոքերուն կենսական տարողութիւնը 3-5 լ. 3500 սմ3 է։ Այդ քանակը կրնայ տատանուիլ. կախում ունի մարմնաչափէն, սեռէն, մարմինի դիրքէն, մարզուածութենէն։ Օրինակ, կանանցը՝ 3-3.5 լ. 3500 սմ3 է, 6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է, տղամարդոցը՝ 4.5-5 լ. 4500 սմ3, մարզուածներունը՝ 6 լ., իսկ մարզիկներունը՝ մինչեւ 9 լ. 9000 սմ3։ Թոքերու կենսական տարողութիւնը կորոշուի շնչաչափով։

Ամենախոր արտաշնչումէն ետք թոքերուն մէջ կը պահպանուի մօտաւորապէս 1000 սմ3 մնացորդային օդ, որուն պատճառով թոքերը ամբողջութեամբ չեն պարպուիր, նոյնիսկ մահէն ետք։ Այդ է պատճառը, որ թոքերուն ծաւալը լիովին չի փոքրանար։



                                     

9. Շնչառութեան կարգաւորում

Շնչառութիւնը կը կարգաւորուի երկարաւուն ուղեղին մէջ գտնուող շնչառական կեդրոնի եւ ջղային համակարգի տարբեր բաժիններուն մէջ գտնուող ջղաբջիջներու neurons միջոցով։ Շնչառական կեդրոնին մէջ կը գտնուին ջղաբջիջներ, որոնք կը դրդուին ներշնչման փուլին ու կը կոչուին ներշնչական ջղաբջիջներ, իսկ արտաշնչուող փուլին դրդուողները՝ արտաշնչական ջղաբջիջներ։ Շնչառական կեդրոնէն իւրաքանչիւր չորս վայրկեան կառաջանան գրգիռներ, որոնք կը հաղորդուին ողնուղեղ, ապա կրծքավանդակի միջկողային մկաններուն եւ ստոծանիին։ Անոր շնորհիւ մկանները կը կծկուին, եւ կրծքավանդակը կը լայննայ եւ տեղի կունենայ ներշնչում։ Նոյն մկաններուն թուլացման պատճառով տեղի կունենայ արտաշնչում։

Շնչառական կեդրոնին վրայ որոշակի ազդեցութիւն կը ձգեն մեծ կիսագունդերուն կեղեւին մէջ գտնուող բարձրագոյն շնչառական կեդրոնները։ Անոնց ազդեցութեան հետեւանքով շնչառութեան յաճախութիւնը կը փոխուի խօսելու ժամանակ։

Արթուն եւ յարաբերական հանգիստի պայմաններուն մէջ չափահաս մարդը 1 վայրկեանի մէջ կը կատարէ մօտաւորապէս 16 շնչառական շարժում, քնացած ժամանակ՝ 12։

Շնչառութեան հիւթային կարգաւորումը տեղի կունենայ արեան մէջ լուծուած զանազան քիմիական նիւթերով։ Մարմնի տարբեր անդամներու եւ արիւնատար անօթներուն մէջ կը գտնուին զանազան քիմիական ընկալիչներ, որոնց գրգռումէն շնչառական կեդրոնին ազդակահոսք կը հասնի արեան բաղադրութեան՝ թթուածինի, ածխաթթու կազի, ջրածինի իոններու պարունակութեան մասին եւ համապատասխանաբար կը կարգաւորուի շնչառութիւնը։

Երկարաւուն ուղեղին մէջ գտնուող կեդրոնները զգայուն են արեան մէջ եւ ողնուղեղային հեղուկին մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման եւ թթուայնութեան նկատմամբ։ Զգայարաններու երկրորդ խումբը կը չափէ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի մասնակի ճնշումը։ Վերջիններս միասին յայտնի են իբրեւ ծայրամասային քիմիական ընկալիչներ, որոնք կը գտնուին աորտայի եւ քնային զարկերակներու պատերուն վրայ։

Այս բոլոր քիմիական ընկալիչներէն տեղեկութիւնը կը փոխանցուի շնչառական կեդրոններ՝ երկարաւուն ուղեղ եւ Վարոլեան կամուրջ, որոնք զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի բնականէն բարձր մասնակի ճնշման պարագային կը կարգաւորեն շնչառութիւնը՝ փոխելով անոր արագութիւնն ու խորութիւնը։ Ասոր միջոցով կը վերականգնի զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի բնական մասնակի ճնշումը՝ 5.3 քՊա 40 մմ ս․ ս․, pH-ը՝ մինչև 7.4, եւ թթուածինի մասնակի ճնշումը՝ մինչեւ 13 քՊա 100 մմ ս․ ս․։ Օրինակ վարժութիւնները կը բարձրացնեն աշխատող մկաններու կողմէ ածխածինի երկթթուակի արտադրութեան քանակը։ Այդ ածխաթթու կազը ցրման միջոցով կանցնի երակային արիւն եւ, ի վերջոյ, կը բարձրանայ զարկերակային արեան մէջ իր մասնակի ճնշումը։ Ասոր հետեւանքով կը դրդուին երկարաւուն ուղեղի ածխածինի երկթթուակի քիմիական ընկալիչները։ Շնչառական կեդրոնները ստանալով այդպիսի տեղեկութիւն, կը ստիպեն մեծցնել շնչառութեան արագութիւնն ու խորութիւնը մինչեւ այն աստիճանի, որ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի մասնակի ճնշումները զարկերակային արեան մէջ հաւասարին հանգստութեան ժամանակ եղած ցուցանիշներուն։ Թոքերու օդամատակարարման մասին շնչառական կեդրոնին կը տեղեկացնեն օդատար ուղիներուն եւ թոքաբշտիկներուն մէջ տեղադրուած ընկալիչները։ Օդին մէջ թթուածինի պակասը ակնթարթօրէն կը յաճախացնէ շնչառական շարժումները։ Շնչառական կեդրոնները կը հաղորդակցին շնչառական մկաններու հետ շնչառական ջիղերով, որոնցմէ կարեւորագոյնները ստոծանին ջիղաւորողներն են։

Շնչառութեան կարգաւորման կը մասնակցին պաշտպանական դարձաշարժումները՝ հազը եւ փռնգտալը։ Հազին միջոցով օդատար ուղիներէն փոշին ու մանրէները լորձունքի աւելցուքի հետ կը հեռացուին բերանի խոռոչէն, իսկ փռնգտալու պարագային՝ քիթի խոռոչէն։ Երկու պարագաներուն ալ տեղի կունենայ կտրուկ արտաշնչում։ Շնչառութեան յաճախականութիւնը կը փոխուի ոչ միայն ֆիզիկական աշխատանքի, այլ նաեւ մարդու յուզական վիճակի փոփոխութեան պարագային։ Յուզմունքի պահուն շնչառութիւնը տեղի կունենայ ընդհատումներով, իսկ գերլարուածութեան ժամանակ՝ աղմկոտ եւ յաճախ։ Դրական զգայական իրավիճակին մարդուն շնչառութիւնը կը դանդաղի։

Ձայնը, հետեւաբար խօսիլը, երգելը կը յառաջանան արտաշնչելու ժամանակ, սակայն այդ պահերուն շնչառութիւնը չի փոխուիր՝ շնչառութիւնը կարգաւորող համակարգերու եւ շնչառական անդամներու համաձայն աշխատանքին շնորհիւ։ Ինքնաբերաբար շնչառութիւնը կրնայ սահմանափակել լողը։ Անկարելի է ճնշել շնչառութիւնը մինչեւ գերթթուածինի աստիճան, սակայն մարզանքները կրնան ընդարձակել շնչառական ծաւալները․ օրինակ 2016-ի Փետրուարին սպանական հռչակաւոր սուզորդը գերազանցեց աշխարհի ցուցանիշը՝ շունչը ջուրին տակ 24 վայրկեան պահելով։

Գոյութիւն ունին նաեւ շնչառութեան այլ ակամայ դարձաշարժումներ։ Դէմքի ընկղմիլը պաղ ջուրի մէջ կը հրահրէ, ընկղմելու դարձաշարժում ։ Ասիկա առաջին հերթին շնչառական ուղիներու ջուրի հոսքով փակուելու հետեւանք է։ Այս պարագային նիւթափոխանակումը կը դանդաղի։ Ատիկա կախում ունի վերջոյթներու եւ որովայնային անդամներու արեան անօթներու ուժգին սեղմումէն։ Անիկա կը տնտեսէ թոքերուն եւ արեան մէջ գտնուող թթուածինը ընկղմելու ժամանակ բացառապէս սրտի եւ գլխուղեղի համար։ Այս դարձաշարժումը յատկապէս կը գործէ այն կենդանիներուն մէջ, որոնք մշտապէս կարիքը ունին պաղ ջուրի մէջ ընկղմելու, օրինակ՝ թեւատները, փոկերն ու կէտերը ։ Անիկա նաեւ աւելի արդիւնաւէտ է երեխաներուն համար, քան չափահասներուն ։

                                     

10. Ներշնչուող ու արտաշնչուող օդի բաղադրութիւնը

Ներշնչման ու արտաշնչման ճշգրիտ ու չափաւոր հերթափոխման շնորհիւ թոքերուն եւ թոքաբշտերուն մէջ կը պահուի կայուն կազային բաղադրութիւն։

Ներշնչուող օդը կը պարունակէ մօտաւորապէս 79 % ազոտ, 21 % թթուածին եւ 0.03 % ածխաթթու կազ ածխածինի երկթթուակ, բորոկածին։ Անոր մէջ կան նաեւ քիչ քանակութեամբ շոգի, անշարժ կազեր inert gases։ Արտաշնչուող օդին մէջ թթուածինը կը կազմէ 16 %, ածխածինի երկթթուակի խտութիւնը կը հասնի մինչեւ 4 %, որ մօտաւորապէս 100 անգամ կը գերազանցէ ներշնչուող օդի իր պարունակութենէն, կաւելնայ նաեւ ջուրի շոգիի քանակը։ Ազոտի եւ մնացած բոլոր կազերուն պարունակութիւնը չի փոխուիր։

Ստորջրեայ սուզորդները թեքնիքական փորձարկման ժամանակ կրնան շնչել թթուածինով ու հելիումով հարուստ շնչառական կազային խառնուրդով։ Երբեմն բժշկական օգնութեան տակ գտնուող հիւանդներուն կը տրուի թթուածինային եւ ցաւազրկիչ կազեր։ Տիեզերական հագուստներուն մէջ անիկա մաքուր թթուածինն է ։ Այնուամենայնիւ, ատիկա կը պահպանուի երկրի մթնոլորտային ճնշման մօտաւորապէս 20 %-ի պայմաններուն մէջ, որպէսզի կարգաւորուի ներշնչման արագութիւնը։

                                     

11. Միջավայրի վնասակար կազերու ազդեցութիւնը

Միջավայրի վնասակար կազերը, թոքերուն հասնելով, յաճախ կառաջացնեն կայուն միացութիւններ եւ կը պահուին հիւսուածքներուն մէջ։ Այդպիսի պարագաներու թունաւորման վտանգը կախեալ է ոչ միայն վնասական նիւթերու քանակէն, այլ նաեւ այդ միջավայրին մէջ մարդու մնալուն տեւողութենէն։ Մթնոլորտի օդի վնասակար նիւթեր կրնան ըլլալ արդիւնաբերական կազային թափօնները, ինքնաշարժներու արտանետումները, օգտագործուող շպարները, ներկերը եւ այլ տեսակի ցնդող կազերը։ Վնասակար կազերէն է ածխածնի միաթթուակը՝ CO-ն, որ հեմոկլոպինի հետ կառաջացնէ կայուն միացութիւն եւ մարմնին մէջ կը զարգացնէ թթուածինի քաղց։ Երկարատեւ թթուածինի քաղցը կրնայ մահուան պատճառ դառնալ։

                                     

12. Արտաքին միջավայրի ազդեցութիւնը շնչառութեան վրայ

Մարդու եւ կենդանիներու կենսագործունէութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունի մթնոլորտային օդի բաղադրութիւնը, որ կրնայ փոխուիլ արտաքին միջավայրի տարբեր պայմաններուն մէջ։ Մթնոլորտային օդի թթուածինի քանակը կը վերականգնի բոյսերու շնորհիւ։ Սակայն վատ օդափոխուող տեղերու, ներքնատներուն մէջ, ինչպէս նաեւ լեռներու վրայ կը նկատուի թթուածինի անբաւարարութիւն։

                                     

12.1. Արտաքին միջավայրի ազդեցութիւնը շնչառութեան վրայ Շնչառութիւնը բարձրութեան վրայ

Ծովու մակարդակէն բարձրանալու ժամանակ մթնոլորտային ճնշումը կը նուազի եւ քանի որ խոռոչները օդատար ուղիներուն շնորհիւ բաց են արտաքին օդին համար, թոքերուն մէջ ճնշումը նոյնպէս կը նուազի նոյն արագութեամբ. կախում ունի բարձրութենէն։ Բարձրութեան վրայ այնպէս, ինչպէս ծովու մակարդակին, կրկին անհրաժեշտ է ճնշման փոփոխութիւն՝ օդը թոքերուն անցնելու համար։ Բարձրութեան վրայ շնչառութեան մեքանիզմը կը նմանի ծովու մակարդակի շնչառութեան, սակայն առկայ են հետեւեալ տարբերութիւններ՝․

Մթնոլորտային ճնշումը բացառաբար կը նուազի բարձրութեան վրայ՝ մօտաւորապէս կրկնակի անգամ նուազելով 5000 մ. 18000 ոտք բարձրութեան վրայ։ Սակայն մթնոլորտային օդին կազմը գրեթէ չի փոխուիր 80 քմ էն ցած բարձրութիւններու վրայ՝ անընդհատ եղանակային փոփոխութիւններու շնորհիւ։ Այդպիսով, թթուածինի խտացումը օդին մէջ 1 մմոլ թթուածին իւրաքանչիւր 1լ. օդին մէջ կը նուազի նոյն մթնոլորտային ճնշման արագութեամբ։ Ծովու մակարդակին, ուր շրջակայ միջավայրի ճնշումը մօտաւորապէս 100 քՊա է. թթուածինը կը կազմէ մթնոլորտային օդին 21%-ը, իսկ անոր մասնակի ճնշումը 21 քՊա է այսինքն 100 քՊա-ի 21 %-ը։ Էւերեսթի գագաթին 8848 մ. կամ 29029 ոտք, ուր ընդհանուր մթնոլորտային ճնշումը 33.7 քՊա է. թթուածինը կրկին կը կազմէ մթնոլորտին 21%-ը, իսկ անոր մասնակի ճնշումը կը կազմէ ընդամէնը 7.1 քՊա քանի որ 33.7 քՊա-ի 21%-ը հաւասար է 7.1 քՊա-ի։ Այդ պատճառով ալ աւելի մեծ ծաւալով օդ անհրաժեշտ է ներշնչել, քան ծովու մակարդակին, որպէսզի նոյն ժամանակահատուածին միեւնոյն քանակութեամբ թթուածին շնչենք։

Ներշնչելու ժամանակ օդը կը տաքնայ եւ կը յագենայ ջրային շոգիներով քիթի խոռոչով եւ ըմպանով անցնելով միջեւ խոռոչներ հասնիլը։ Ջուրին յագեցած շոգիի ճնշումը կախեալ է միայն ջերմաստիճանէն․ 37°C-ին անիկա կը կազմէ 6.3 քՊա 47.0 մմ ս․ս․ անկախ այլ կամայական ազդեցութիւններէ՝ ներառեալ բարձրութիւնը։ Հետեւաբար ծովու մակարդակին շնչափողի օդը ներշնչումէն ետք մինչեւ խոռոչներ թափանցելը կազմուած է ջրային շոգիէ մասնակի ճնշումը = 6.3 քՊա, ազօտէ մասնակի ճնշումը = 74.0 քՊա, թթուածինէ մասնակի ճնշումը = 19.7 քՊա եւ ածխածինի երկթթուակի ու այլ կազերու փոքր քանակութիւններէ՝ ընդհանուր 100 քՊա գումարային ճնշումով։ Չոր օդին թթուածնի մասնակի ճնշումը ծովու մակարդակին կը կազմէ 21 քՊա-ի տարբերութիւն շնչափողին մէջ գտնուող օդին մէջ անոր մասնակի ճնշման՝ 19.7 քՊա 21%x = 5.8 քՊա, որով կը հաշուարկուի մթնոլորտային ճնշման նուազեցումը 7.1 քՊա:

Ներշնչման ժամանակ օդը թոքեր մղող Ճնշման համեմատութիւնը նոյնպէս կը նուազի բարձրութենէն կախեալ։ Թոքերուն ծաւալը կը կրկնապատկէ թուլցած ճնշումը որեւէ բարձրութեան վրայ։ Ծովու մակարդակի օդային ճնշման 100 քՊա նուազիլը կը հանգեցնէ 50 քՊա ճնշման համեմատութեան, բայց նոյնը կը կատարուի նաեւ 5500 մ. բարձրութեան վրայ, ուր մթնոլորտային ճնշումը 50 քՊա է եւ թոքերու ծաւալը կը կրկնապատկէ թուլցած ճնշումը մինչեւ 25 քՊա ճնշման համեմատութիւն։ Գործնականին մէջ, քանի որ մենք կը շնչենք նուրբ եւ յաճախակի ձեւով, որ կառաջացնէ միայն 2-3 քՊա ճնշման համեմատութիւններ, ուստի ատիկա քիչ ազդեցութիւն կունենայ թոքերու ներթափանցման իրական յաճախութեան վրայ ու դիւրութեամբ կը փոխհատուցուի աւելի խոր շնչառութեամբ։ Օդի ցած մածուցիկութիւնը բարձրութեան վրայ թոյլ կու տայ օդը աւելի հեշտութեամբ հոսելու, ինչպէս նաեւ կօգնէ փոխհատուցելու ճնշման համեմատութեան կամայական կորուստը։

Շնչառութեան վրայ ցած մթնոլորտային ճնշման՝ վերը նշուած բոլոր հետեւանքները սովորաբար կը կարգաւորուին շնչառութեան վայրկենական ծաւալը մեծցնելով իւրաքանչիւր վայրկեանի ներշնչուած կամ արտաշնչուած օդին ծաւալը, որուն կատարման մեքանիզմը ինքնաբերաբար է։ Պահանջուած յստակ աճը կորոշուի շնչառական կազերու հաւասարակշռուած մեքանիզմով, որ կը կարգաւորէ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի եւ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը։ Այս հաւասարակշռուած մեքանիզմը կը գերադասէ զարկերակային արեան մէջ ածխաթթու կազի մասնակի ճնշման կարգաւորումը թթուածինի նկատմամբ ծովու մակարդակին։ Այսինքն, ծովուն մակարդակին վրայ զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը կը պահպանուի գրեթէ 5.3 քՊա կամ 40 մմ ս․ ս․ հանգամանքներու լայն շրջանակի պայմաններուն մէջ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի մասնակի ճնշման հաշիւին, որ կրնայ տատանուիլ մեծ տիրոյթներու մէջ՝ նախքան շտկող օդափոխիչ արձագանգի յայտնուիլը։ Այնուամենայնիւ, երբ մթնոլորտային ճնշումը հետեւաբար, նաեւ մթնոլորտային թթուածինի մասնակի ճնշումը կիյնայ 75 % -էն ցած ծովի մակարդակին նոյն ցուցանիշէն, թթուածինի հաւասարակշռութիւնը կը կարեւորուի ածխածինի երկթթուակի հաւասարակշռութեան նկատմամբ։ Ասիկա տեղի կունենայ մօտաւորապէս 2500 մեթր բարձրութեան վրայ 8.200 ոտք։ Երբ այս ընդհատումը համեմատաբար կտրուկ կընթանայ, ապա շատ բարձրութեան վրայ քիչ օդափոխութիւնը կրնայ յանգեցնել զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման կտրուկ անկման, որուն պատճառով կառաջանայ արեան պլազմայի pH-ի արեան փլազմայի թթուութեան բարձրացում՝ յանգեցնելով շունչի պակասութեան։ Ասիկա բարձունքային հիւանդութեան պատճառներէն մէկն է։ Միւս կողմէ, եթէ թթուածինի հաւասարակշռման անցումը թերի է, ապա թթուածինի պակասութիւնը կրնայ բարդացնել ախտանշանները` մղելով մինչեւ մահացու պայմաններ։

Բարձրունքային հիւանդութենէն խուսափելու համար կառաջարկուի բարձրութիւնները նուաճել աստիճանաբար՝ ճամբան անցնիլ ընդհատումներով։

Աւելի շատ բարձրութիւններու վրայ կը խախտուի մարդուն հոգեկան վիճակը. կառաջանայ ինքնահսկման եւ գիտակցութեան կորուստ։ Առանց թթուածինի սարքի այս պայմաններու մէջ գտնուիլն ու աշխատիլը անկարելի է։

                                     

12.2. Արտաքին միջավայրի ազդեցութիւնը շնչառութեան վրայ Շնչառութիւնը խորքին մէջ

Ջուրի խորութեան զուգընթաց ճնշումը կը բարձրանայ շուրջ 1 մթնոլորտ արագութեամբ՝ իւրաքանչիւր 10 մեթրի մէջ 100 քՊա-էն քիչ մը աւելի կամ 1 պար միաւոր։ Սուզորդներուն ջուրին տակ շնչած օդը կը գտնուի շրջապատի մթնոլորտային ճնշման տակ, հետեւաբար ունի բնախօսական եւ կենսաքիմիական հետեւանքներու բարդ շարք։

Ծովերու, ովկիանոսներու, լիճերու խորերը եւ հանքահորերու արեան եւ այլ հեղուկներու մէջ կը բարձրանայ թթուածինի եւ ազոտի լուծելիութիւնը։ Ազոտը արեան մէջ կը գտնուի լուծուած վիճակի մէջ։ Ի տարբերութիւն թթուածինի եւ ածխաթթու կազին, անիկա չի մասնակցիր նիւթափոխանակութեան գործընթացին։ Անոր դերը թթուածինը նօսրացնելն է, այլապէս գերթթուածնութեան պատճառով մարմնին մէջ կառաջանայ թթուածինային թունաւորում եւ շնչառութիւնը կը դժուարանայ։

Ջուրին խորերէն արագօրէն մակերես բարձրանալու ժամանակ արեան մէջ գերլուծուած կարտազատուի պղպջակներու ձեւով, կը խցանէ արեան անօթները եւ վտանգ կը հանդիսանայ մարդու կեանքին։ Այս վիճակը յայտնի է կեսոնային հիւանդութիւն decompression sickness անունով, որմէ խուսափելու համար 60-85 մ. եւ աւելի խորութիւններու մէջ աշխատելու ժամանակ կօգտագործեն յատուկ սարք մը, որուն մէջ կազին կը խառնեն ազոտին մէկ մասը կամ ամբողջը կը փոխարինուի հելիում կազով։

Եթէ ճիշդ կերպով չկառավարուի, ապա ջուրին տակ սեղմուած կազեր շնչելը կը պատճառէ Սուզուելու խանգարումներ, ինչպէս թոքսային բարոխանգարումը, չփոխհատուցող հիւանդութիւնը, ազոտային նարկոզը եւ թթուածինային թունաւորումը։ Ճնշման տակ գտնուող կազերու ազդեցութիւնը աւելի կը բարդանայ 1 կամ քանի մը այլ յատուկ կազային խառնուրդներու օգտագործման պարագային։

Օդը կապահովուի սուզման կարգաւորիչով, որ սուզման մխոցին մէջ կը նուազեցնէ բարձր ճնշումը մինչեւ շրջապատող միջավայրի ճնշման մակարդակ։ Շնչառական կարգաւորիչներու ազդեցութիւնը կարեւոր գործօն մըն է սուզուելու տեսակին համապատասխան կարգաւորիչի ընտրութեան ժամանակ։

                                     

13. Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը

Շնչառութեան հիւանդութիւններ են Կուսմալուի շնչառութիւնը, Պիոյի շնչառութիւնը եւ Չէին-Ստոկսի շնչառութիւնը։

Այլ շնչառական խանգարումներ են Կարճ շնչառութիւնը, Աղմկոտ շնչառութիւնը, շնչականգը, քնային շնչականգը աւելի յաճախ՝ քնային խափանիչ շնչականգը, Բերանային շնչառութիւնը եւ խռմփոցը։ Շատերուն պատճառը շնչառական ուղիներու անանցանելիութիւնն է։ Հիպոպնեայի ժամանակ շնչառութիւնը բաւականին դանդաղ կընթանայ, հիպերպնեայի ժամանակ՝ շատ արագ եւ խորունկ, որ կը հրահրուի աւելի մեծ քանակութեամբ թթուածինի պահանջքով, օրինակ՝ ֆիզիքական ծանրաբեռնուածութեան պարագային։ Գերօդափոխութիւն եւ թերօդափոխոխութիւն եզրերը նոյնպէս կը պատկանին համապատասխանաբար հիպօ եւ հիպերպնեային, սակայն անյարմար իրավիճակներու մէջ կամ ալ հիւանդութիւններու պարագային։ Սակայն այս տարբերութիւնը միշտ չի պահպանուիր, ուստի այս եզրերը յաճախ փոխանակաբար կօգտագործուին։

Շարք մը շնչառական քննութիւններ կրնան օգտագործուիլ հիւանդութիւններու ախտորոշման համար, ինչպէս՝ սննդական անհանդուրժողականութիւնը։ Աքուստիկ արհեստագիտական գործիքներ կօգտագործուին քիթին միջոցով օդի հոսքը ուսումնասիրելու համար։

Հիւանդ մարդուն քիթի եւ բերանի խոռոչէն հազալու, փռնգտալու, խօսելու եւ նոյնիսկ արտաշնչման ժամանակ դուրս կը թափին բազմաթիւ ջրային կաթիլներ, որոնք կը պարունակեն հիւանդաբեր մանրէներ։ Այդ մանրէները կրնան թափանցել առողջ մարդու մարմնին օդակաթիլային ճանապարհով եւ առաջացնել շնչառական անդամներու բազմաթիւ հիւանդութիւններ, ինչպէս հարբուխը, թոքախտը, փողացաւը, տիֆթերիան եւայլն։

                                     

13.1. Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը Հարբուխ

Ժահրային սուր վարակիչ հիւանդութիւն է։ Վարակը հիւանդէն առողջին կը փոխանցուի օդակաթիլային միջոցով։ Հիւանդին հազալու, փռնգտալու եւ խօսելու ժամանակ՝ արտաշնչուած օդի եւ ցայտած թուքի ու լորձունքի կաթիլներուն մէջ գտնուող հարուցիչները կանցնին առողջ մարդու շնչուղիները ու կը վարակեն զայն։ Վարակը կը փոխանցուի նաեւ հիւանդին իրերը օգտագործելով։ Հարբուխի հարուցիչները կը տեղակայուին մարդու վերին շնչուղիներուն լորձաթաղանթին մէջ, որոնք կը բորբոքին. կարտադրուի մեծ քանակով լորձունք, որ դժուարացնէ շնչառութիւնը։ Հիւանդին ջերմութիւնը կը բարձրանայ. կը զգայ սարսուռ, թուլութիւն, գլխացաւ, հազ, առատ արտադրութեամբ փռնգտոց եւ փսխում։

Հարբուխը կը նկատուի "կայծակային արագութեամբ" տարածուող հիւանդութիւն, շատ յաճախ կառաջացնէ համաճարակ։ Զայն կանխելու համար անհրաժեշտ է հիւանդը մեկուսացնել եւ պահպանել առողջական կանոնները։

                                     

13.2. Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը Կարմրուկ

Ժահրային սուր վարակիչ հիւանդութիւն է, որ կը տարածուի օդակաթիլային ճամբով, վերի շնչուղիներու լորձաթաղանթով, որուն բնորոշ են հարբուխի նման երեւոյթներու առաջացում, ջերմաստիճանի բարձրացում, եւ մաշկին վրայ մանր կարմիր ցան։ Հիւանդին անհրաժեշտ է մեկուսացնել համապատասխան բուժում տալու համար։ Շատ կարեւոր է հիւանդին խնամքը, վիթամիններով հարուստ սնունդը, մաքուր օդը։ Հիւանդացած մարմինին մէջ կը մշակուի հարուստ դիմադրողականութիւն։ Կարմրուկին դէմ արհեստական անընկալութիւն կը ստեղծուի հակակարմրուկային պատուաստանիւթով։

                                     

13.3. Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը Թոքախտ

Հարուցիչները հիւանդէն առողջ մարդուն մարմինին մէջ կը թափանցեն օդակաթիլային ճամբով եւ կը տեղակայուին թոքերուն մէջ, հոն կը ստեղծուի բորբոքային օճախ։ Աստիճանաբար կախտահարուին մեծ թիւով թոքաբշտիկներ, եւ հիւսուածքը կրնայ մահանալ։ Հիւանդին ջերմաստիճանը քիչ մը կը բարձրանայ, կառաջանայ մշտական հազ, աշխատունակութեան նուազում։ Հիւանդին անպայման անհրաժեշտ է հիւանդանոցային, առողջարանային դեղամիջոցներով բուժում, բարձր ջերմուժ վիթամիններով հարուստ սնունդ, չոր, արեւոտ կացարան, մաքուր օդ, հանգիստ։ Հիւանդութիւնը կանխելու համար նորածինի կեանքի առաջին շաբաթը նախապաշտպանական պատուաստումներ կը կատարեն։

                                     

13.4. Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը Թոքի քաղցկեղ

Յաճախ կը հանդիպի ծխող մարդոց մէջ։ Որոշ խոռոչներու էպիթելային հիւսուածքը կը կազմափոխուի եւ կաճի դէպի հարեւան հիւսուածքներ։ Հիւանդին մօտ յաճախ ի յայտ կու գայ չոր հազ ու հիւծուածութիւն։ Հիւանդութեան ախտանշաններէն է աւշային գեղձերու մեծնալը։ Հիւանդութեան ախտորոշումը կը կատարուի ռէօնտկէն նկարահանման միջոցով։

                                     

14. Բոյսերու շնչառութիւն

Բոյսերուն մեծ մասը լոյսին տակ կարտադրէ թթուածին, սակայն միաժամանակ բջիջներուն մէջ տեղի կունենայ նաեւ հակառակ գործընթացը՝ թթուածինը կօգտագործուի շնչառութեան ընթացքին։ Սենեակին մէջ, ուր կան շատ բոյսեր, գիշերը կարելի է հետեւիլ, թէ ինչպէս կը նուազի թթուածինի խտացումը, եւ կը բարձրանայ ածխաթթու կազի խտացումը։

Իրականութեան մէջ, բոյսերու կենդանի բջիջներուն մէջ շնչառութիւնը տեղի կունենայ շուրջօրեայ։ Պարզապէս, լույսի տակ լուսաբաղարկման photosynthesis պատճառով արտադրուած թթուածինի քանակը կը գերազանցէ կլանուած թթուածինի քանակին։ Այնպէս ինչպէս կենդանական բջիջներուն մէջ, այնպէս ալ բուսական բջիջներուն մէջ բջիջային շնչառութիւնը տեղի կունենայ յատուկ բջիջային մանր անդամներու՝ միթոքոնտրիումներուն մէջ։

Բուսական եւ կենդանական բջիջներու մէջ մասնիկային մակարդակով ընթացող բջիջային շնչառութեան իրականացման ընդհանուր սկզբունքները նման են։ Սակայն կախում ունի այն հանգամանքին հետ, որ բոյսերը կը վարեն յարաբերականօրէն անշարժ կեանք, անոնց նիւթափոխանակութիւնը անընդհատ պէտք է նկատուի արտաքին փոխուող պայմաններուն, անոր համար ալ բոյսերու բջիջային շնչառութիւնը ունի որոշ առանձնայատկութիւններ օքսիտացման լրացուցիչ եղանակներ, այլ ֆերմենտներ։

Շրջակայ միջավայրի հետ կազափոխանակութիւնը տեղի կունենայ հերձանցքներու եւ կեղեւի ճեղքերուն միջոցով ծառերուն պարագային։

                                     
  • մարդիկ կապուած են իրարու արտաքին աշխարհի օդ երեւոյթները, օրկանիզմը շնչառութիւն եւ հոգեկանը Առանձնայատուկ է աստուածներու անոնց ընկալումը օժտուած խորամանկութեամբ
  • ուր երկինքը պառկած է գետնին Հայրը 1989 Դէմքով դէպի պատը դրուագ 1988 Շնչառութիւն վարորդ 1988 Համբարձում Բաբգէն 1987 Մեզմէ երեքը Խօսք 1987 Յատակին բեռնակիր

Users also searched:

...
...
...