Back

ⓘ Աղուէսներ




Աղուէսներ
                                     

ⓘ Աղուէսներ

Աղուէսներ, շնազգիներու ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուններու ցեղ։ ՀՀ բոլոր մարզերուն մէջ տարածուած է աղուէս սովորականը, որ ունի 2 ենթատեսակ՝ աղուէս անդրկովկասեան եւ աղուէս հայկական։ Կը բնակին գետնափոր բոյներու մէջ, որ կը կառուցեն բլրալանջերու վրայ, կը զբաղեցնեն գորշուկին հին բոյնը կամ կը թաքնուին ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ։

                                     

1. Արտաքին Կառուցուածք

Աղուէսները աւելի փոքր են, քան միջին չափի ընտանի շունը, կը բնութագրուին երկար նեղ մռութով եւ խիտ պոչով։ Աղուէսին մարմինը քաշուած է երկարութիւնը՝ մինչեւ 90 սմ, պոչը թաւ է երկարութիւնը՝ 40–60 սմ, կենդանի զանգուածը՝ 5–8 քկ։ Մազածածկը խիտ է, փափուկ՝ գորշադարչինաւուն, հարդակարմրադեղնաւուն եւ այլ երանգներով։ Կը բուծուին արծաթափայլ բարձրարժէք մորթի ունեցող աղուէսներ։ Ականջներու արտաքին մասը սեւ է, ոտնաթաթերուն տակը՝ մորթապատ։

                                     

1.1. Արտաքին Կառուցուածք Ընդհանուր Տեղեկութիւններ

Աղուէսները խելացի, խորամանկ ու ճարպիկ կենդանիներ են։ Եթէ պէտք է փրկէ սեփական կեանքը կամ սնունդ հայթայթէ, աղուէսն իր հնարամտութեամբ կը գերազանցէ շատ մը կենդանիներու, բայց երբեմն, հետաքրքրասիրութենէն դրդուած, ան "կարհամարհէ" զգուշութիւնը։ Աղուէսին փորձանքէն հեռու կը պահեն անոր իւրայատուկ քօղարկուիլու հմտութիւնը, սուր լսողութիւնը, տեսողութիւնը եւ յատկապէս հոտառութիւնը. թշնամու հոտը ան կը զգայ դեռ հեռուէն եւ կը հասնցնէ ժամանակին փախչիլ կամ թաքնուիլ։ Իսկ լսողութիւնը կօգնէ կեր հայթայթելու ատեն։ Ձմրան, աղուէսը ականջ կը դնէ ձիւնին տակ վազվզող մուկերուն եւ, նոյնիսկ ամենաթոյլ ծըւծըւոցը լսելով, կը կարենայ գտնել անոնց։

                                     

1.2. Արտաքին Կառուցուածք Տարածուածութիւնը

Աղուէսւ կապրի գետնափոր բոյներու մէջ կը կառուցէ բլրալանջերու վրայ, կը զբաղեցնէ գորշուկի եւ այլ կենդանիներու բոյները կամ կը թաքնուի ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ։ Յաճախ կապրի բնակավայրերէն ոչ հեռու։ Աղուէսը տարածուած է բոլոր մայրցամաքներուն մէջ, բացի Անթարքթիքայէն, իսկ Աւստրալիա տարած են Եւրոպայէն։ Յայտնի է 9 տեսակ, Հայաստանի մէջ կը հանդիպի մէկը՝ սովորական աղուէսը՝ 2 ենթատեսակով՝ անդրկովկասեան եւ հայկական։ Գազանաբուծական տնտեսութիւններու մէջ կը բուծեն արհեստական ճանապարհով ստացուած սեւ արծաթափայլ բարձրարժէք մորթի ունեցող աղուէսներ։ Հայաստանի մէջ նման տնտեսութիւն կա Լոռու մարզին մէջ։

                                     

1.3. Արտաքին Կառուցուածք Սնունդը

Աղուէսը կը սնուի նապաստակներով, գորտերով ու մողէզներով, խոշոր միջատներով առաւելապէս՝ մորեխներով, երբեմն կրնայ աւերել գետնին ապրող թռչունին բոյնը։ Սակայն անոր հիմնական կերը մուկերն ու մանր կրծողներն են ։ Տարուան ընթացքին աղուէսը կ՛ոչնչացնէ քանի մը հազար մկնանման վնասատու կրծողներ, իսկ ձագերու հետ՝ երկու-երեք անգամ աւելի։ Այդով ան մեծ օգուտ կը բերէ, որովհետեւ այդ կրծողները մեծ վնաս կը հասցնեն գիւղատնտեսութեանը։ Ամրանը աղուէսը կը սնուի բոյսերու որոշ տեսակներով։ Աշխոյժ կը գործեն օրուան բոլոր ժամերուն, առաւելապէս՝ լուսաբացին եւ մայրամուտին։ կապրին 15 տարի։

                                     

1.4. Արտաքին Կառուցուածք Բազմացումը Եւ Ձագերը

Կտղուցի շրջանին մէջ յունուար-փետրուարին արուներու միջեւ տեղի կունենայ պայքար էգին տիրելու համար։ Յղութիւնը կը տեւէ 52-56 օր։ Այդ ընթացքին արուն չի հեռանար էգէն, կը մաքրէ անոր վրայի մակաբոյծերը, կը թարմացնէ բոյնը, կեր կը հայթայթէ եւ այլն։ Կունենան 4-6 երբեմն՝ 12 ձագ։ 17-19 օրական ձագերը կրնան դուրս սողոսկել բոյնէն, երկար ժամանակ խաղալ բոյնին շրջակայքին մէջ, իսկ վտանգի դէպքին՝ անմիջապէս թաքնուիլ։

                                     

2. Մշակոյթի Մէջ

  • Ռէյնար ֆրանսերէն՝ Renard անունով աղուէսը ֆրանսական միջնադարեան երգիծական պատումներու հերոսն է
  • Աղուէսի պատկերով է Մոզիլլա Ֆայրֆոքս-ի լոկօն
  • "Աղուէսագիրքը" 1668-ին Ամսթէտամին մէջ հրատարակուած հայկական միջնադարեան առակներու ծողովածուն է
  • Խորամանկ աղուէսը երկու ոտով կիյնա թակարդը
  • Ասացուածքներ
  • Աղուէսին դունչը խաղողին չհասաւ, ըսաւ՝ խակ է
  • Աղուէսի վկան իր պոչը կըլլայ
  • Անապատի Աղուէս անգլերէն՝ Operation Desert Fox՝ 1998 դեկտեմբերին Իրաքի մէջ Միացեալ Նահանգներու եւ Միացեալ Թագաւորութեան իրականացրած գործողութիւնը
  • Աղուէսն Ու Որսաշունը անգլերէն՝ The Fox and the Hound 1981-ին Ուոլթ Տիզնիի սթուտիոյ մէջ նկարահանուած շարժանկար