Back

ⓘ Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի




Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի
                                     

ⓘ Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի

Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի ․ Պատմական Հայաստանի գլխաւոր հոգեւոր կեդրոններէն․ ։ Եղած է նաեւ Կաթողիկասանիստ։

Հայկական ճարտարապետութեան հրաշալիքներէն է։

                                     

1. Աշխարհագրական դիրք

Աղթամարի Ս․ Խաչ Եկեղեցի ն, կը գտնուի Վասպուրական նահանգին կեդրոնը․ Վանայ լիճին հարաւ-արեւելեան մասը գտնուող Աղթամար կղզիին լիճին 4 կղզիներէն մեծութեամբ երկրորդը վրայ ներկայիս Թուրքիոյ տարածքին։ Վանքը բաւական ապահովուած էր, գտնուելով ցամաքէն 3 քմ․ հեռու ապառաժոտ կղզիին վրայ եւ նաեւ միջին դարերուն ամրացուած էր ամրոցով եւ աշտարակաւոր պարիսպով։

Վանքը, շնորհիւ իր դիրքին՝ Վասպուրականի կեդրոնը, կը դիւրացնէր Աղթամարի Տան կաթողիկոսներուն կառավարելու ամբողջ Թեմը։ Նաեւ, անոր սքանչելի տեսարանը ներշնչած է բանաստեղծներ եւ գրագէտներ․ օրինակ՝ Րաֆֆիին "Ձայն տուր, ով ծովակ" 1857թ․ Աղթամար գրուած բանաստեղծութիւնը, Յովհաննէս Թումանեանի "Ախթամարը" համանուն երգը, քաղուած աւանդութիւններէ, եւ կամ՝ Մոկացի Վարդանի "Սասնայ ծռեր" ուն մէջ Աղթամար ապրող Գագիկ թագաւորի գեղեցիկ աղջկան, Ծովինարին պատմուածքը:

Ժամանակին ունէր մաքուր ջուրի աղբիւր, որ շատոնց ցամքած է։ Ջուրը վանք կը հասնէր նաւակով Ախավանքէն ։

                                     

2. Տեղեկագրութիւն

Աղթամարը Արծրունի Գագիկ թագաւորի ժամանակ կը զարգանայ ու կը դառնայ ամրոց եւ քաղաք։ Ժ. դարուն, Վասպուրականի քաղաքական եւ կրօնական կեանքի կեդրոնն էր։

Տաճարը, 915-921 թուականներուն կառուցած է ճարտարապետ, քանդակագործ եւ նկարիչ Մանուէլ, Վասպուրականի թագաւոր՝ Գագիկ Արծրունիին հիմնադիր Վասպուրականի Արծրունեաց թագաւորութեան եւ իր կնոջ՝ Մլքէ թագուհիին պատուէրով։ Նորաշէն եկեղեցուոյ հանդիսաւոր բացման օրը, օծումը կը կատարէ Գէորգ Կաթողիկոսը, որ հետը կը բերէ Ս․ Լուսաւորչի աջէն եւ ուրիշ մասունքներ։ Բացման հանդիսութենէն ետք, Աղթամարի Թեմը կը գծուի։

1113 թ․ Արծրունեաց տոհմի պայազատները ժառանգորդները կը հիմնեն Աղթամարի կաթողիկոսութիւնն ու ժառանգաբար կը վարեն կաթողիկոսի պաշտօնը երկար դարեր: Սուրբ Խաչ եկեղեցին կը դառնայ Հայաստանեանց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ Աղթամարի կաթողիկոսարանի կեդրոն։

1556 թուին եկեղեցուոյ կաթողիկէն կը կործանուի եւ կը վերաշինուի։

Ս. Խաչ եկեղեցուոյ հիւսիսային կողմին կից գտնուող Ս. Սարգիս մատուռը եկեղեցուոյ կը միացնեն եւ կը դարձնեն աւանդատուն, 1803 թուին Թովմաս կաթուղիկոսը շինել կու տայ արեւմտեան կողմի գաւիթը, եւ ԺԹ դարում Ախիջան եւ Գէորգ աղաներուն նիւթական օժանդակութեամբ կը կառուցուի հարաւային կողմի զանգակատունը։

Կարա Կոյունլու Ջահան Շահի հովանավորութենէն օգտուելով Զաքարիա Գ․ կաթողիկոսը կը կարողանայ որոշ ժամանակ միաւորել Աղթամարի և Էջմիածնի կաթողիկոսութիւնները։ ԺԹ․ դարուն երկու կաթողիկոսարաններու իրաւազօրութեան սահմանափակումներու երկարատեւ վէճերու հետեւանքը կ՛ըլլայ, Էջմիածնի Կաթողիկոսութիւնը իբր Գլխաւոր ճանցուի։

ԺԹ․ դարուն Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը ունէր 2 թեմ՝ 302 եկեղեցիներով և 58 վանքերով։ 1895 թուականին թեմերը անցան Հայկական եկեղեցուոյ Պոլսոյ պատրիարքութեան իրաւասութեան տակ։ Վանական համալիրը ամայացաւ 1915 թուականին, Ցեղասպանութեան ժամանակ։ 1951թ. այդ օրերուն թրքական կառավարութիւնը կը փորձէ քանդել վանական համալիրը:

                                     

3.1. Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն Վանքի նկարագրութիւն

Աղթամարի սուրբ Խաչ վանքը բաղկացած էր Ս. Խաչ եկեղեցիէն, անոր ժամատունէն եւ զանգակատունէն։ Վերջին երկուքը ետքը շինուեցան։ Վանքին կից կը գտնուէին կաթողիկոսարանը, ուսումնարանը եւ ուխտաւորներուն սենեակները։ Կաթողիկոսարանն ու ուսումնարանը 19-րդ դարուն երկրորդ կէսին, Կաթողիկոս Խաչատուր Շիրոյեանի օրով, կը փոխադրուին Ախավանք, որ նաեւ կը կոչուէր "Աղթամարի դրսի վանքը" ․ կղզիին դիմաց, ցամաքի ափին, նորաշէն շէնքերու մէջ։ Տարուան մեծ մասը, կաթողիկոսը հոն կանցընէր։

Զանգակատունը կը գտնուէր հարաւային դրան առջեւ։ Կրկնակի չորս քառակուսին սիւներու վրայ պայտաձեւ կամարներ, որոնց վրայ կը հանգչին վեց կլոր սիւներ կրելով վեցանկիւն գմբէթ մը․ անկէ կախուած էին զոյգ զանգակները։

Գաւիթը պարզ շէնք մըն էր։

Սուրբ Խաչ եկեղեցուոյ հիւսիսային դրան դիմաց շինուած էին երկու կամարակապ փոքրիկ մատուռներ․ մէկուն մէջ զետեղուած էր միւռոնի կաթսան, իսկ միւսը աւանդատան վերածուած էր։

Ս․ Խաչի հարաւ-արեւելեան կողմը կը գտնուէր Ս․ Ստեփանոս փոքրիկ եկեղեցին․ վերաշնուած էր 1293 թ․ Ստեփանոս Կաթողիկոսի օրով։

Կղզիին հիւսիս-արեւելեան ծայրը կար փոքրիկ մատուռ մը, որ կը համարուէր Թամար թագուհիին աղօթատեղին։ Իսկ հարաւ-արեւելեան ծայրը կային Ս․ Գէորգի եւ Ս․ Աստւոածածնի երկու մատուռները․ վերջինը նաեւ կը կոչուէր Կարմիր եկեղեցի, կարմիր քարերով շինուած ըլլալուն պատճառով։

Ս․ Խաչ եկեղեցուոյ արեւելեան կողմը կը գտնուի կաթողիկոսներուն յաւիտենակն ննջավայրը՝ գերեզմանոցը։



                                     

3.2. Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն Ս․ Խաչ Եկեղեցին

Անգնահատելի է եկեղեցուոյ պատկերազարումը։

Ս. Խաչ եկեղեցին, շինուած է սրբատաշ կարմիր քարերով, որոնք բերուած էին Կոտոմ գիւղէն ։ Խաչաձեւ եւ անսիւն է․ պսակուած՝ տասնըվեց կողմանի գմբէթով եւ կոնաձեւ կաթողիկէով։ Գմբէթը ունի ութը պատուհան բոլորուած՝ կամարներով․ անոնք գեղազարդարուած էին ծաղիկներու եւ կաքաւներու քանդակներով։

Եկեղեցւոյ երկարութիւնն է 15.40 մեթր, լայնութիւնը՝ 12.60 մեթր եւ բարձրութիւնը՝ 20 մեթր։

Եկեղեցւոյ իւրայատկութիւններէն մէկը այն թէ չորս պատերը ուղղակի իրարու չեն միանար, այլ՝ մէկական մեթրաչափ հեռու մնալով, իրարու կը կցուին հնգանկիւնանի աշտարակաձեւ ուրիշ պատով մը, յառաջացնելով կիսաբոլոր խորշեր։

Արեւելեան եւ արեւմտեան պատերուն մէջ կան երկական կամարակապ ներսանկուածներ, արեւելեանը երեքական իսկ արեւմտեանը մէկական եռանկիւնաձեւ որմնասիւներով զարդարուած։ Իւրաքանչիւր պատի մէջտեղը կայ երկար ու նեղ պատուհան մը․ այս չորսէն զատ, կան ուրիշ 12 պատուհաններ։

                                     

3.3. Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն Եկեղեցուոյ ներսի նկարագրութիւն եւ որմնանկարներ

Սուրբ Սեղանին երկու կողմերը կան մէկական խորաններ մատուռներ․ անոնք ունէին մէկական սեղան, վէմքար պատարագի սեղանի սրբաքար եւ պատուհան։

Եկեղեցւոյ հարաւային կողմի բոլորաձեւ թեւին մէջ, կար դուռ մը, որուն վերեւը շինուած էր վերնայարկ մը՝ յատկապէս Գագիկ թագաւորին եւ արքունական ընտանիքին համար։ Վերնայարկը կիսաբոլոր էր եւ առջեւի մէկ մեթր բարձրութեամբ պատը զարդարուած էր նուռի քանդակներով եւ եզի, խոյի, վագրի, այծի, փիղի ու հորթի կիսարձաններով։ Կամարներուն վրայ իւղաներկով նկարուած էին Աւետման, Այցելութեան եւ Ծննդեան պատկերներ։

Գմբէթի որմնանկարները կը պատկերացնէին "Խաչի փառաբանում" ը։

                                     

3.4. Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն Քանդակներ

Զարդաքանդակները ստեղծելու ժամանակ՝ Ճարտարապետ Մանուէլը, հաշուի առած է կարելի դիտանկիւնները եւ տարբեր ժամերու լուսաւորութիւնը։

Տանիքի քիւերուն ցցուած եզերքներ տակ կան զանազան կենդանիներու բարձրաքանդակներ։ Անոնցմէ մէկ մեթր ցած, եկեղեցւոյ շուրջը կը բոլորուին վեց հորիզոնական երիզներ զանազան նիւթերով, խաղողի ողկոյզներու եւ զանազան տեսարաններու քանդակներ, Հին ու Նոր Կտակարաններուն սուրբերու բազմաթիւ բարձրաքանդակներ եւ տեսարաններ, արաբական տիրապետութեան դէմ հայ ժողովուրդին մղած ազատագրական պայքարը, քրիստոնեութիւնը, Արծրունեաց տոհմի մեծերն ու անոնց քաջագործութիւնները եւ հայ շինականին խաղաղ աշխատանքը, կենցաղը։ Ասոնցմէ վար, պատին մէջտեղէն ու եկեղեցւոյ շուրջը ցցուած են կենդանիներու կիսարձաններ։

Չորս ճակատներն ալ զարդարուած են աւետարանիչներու մարդաչափ քանդակներով։

Նշանաւոր են՝ արեւմտեան պատին վրայ Գագիկ Արծրունիի բարձրաքանդակը 1.50 մեթր բարձրութեամբ եւ հարաւային պատին վրայ Սահակ ու Համազասպ Արծրունիներուն բարձրաքանդակները յատկանշական "նկարագրական տեսարանի մը" պատկերացումով։ Գագիկ թագաւորին երկրորդ բարձրաքանդակը կը գտնուի խաղողի այգի ներկայացնող երիզին մէջ․ ան ծալլապատիկ ներկայացուած է։



                                     

3.5. Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն Արձանագրութիւններ

Եկեղեցին բոլորուած է արձանագրութիւններով․ հոս կը նշենք մի քանին՝

Աղթամարի Ս. Ստեփանոս եկեղեցու դրան ճակատին ՉԽԲ =1293 Ի հայրապետութեան Տոն Ստեփանոսի շինեցաւ եկեղեցիս ծախիւք սրբասնեալ կրաւնաւորացն Սարգսի եւ Ստեփանոսի որդեացն Հոռոմշահի յարդար վաստակոց իւրեանց. կատարեցաւ յիշատակ հոգւոց իւրեանց եւ ծնողացն եւ ազգականացն. ըրք հանդիպիք յիշեցէք ՚ի Քս.

Աղթամարի դարպասի հարաւային դրան ճակատին Ի ՌՄԺԲ. թվին Հայոց =1763 եւ շնորհօքն Քսի շինեցաւ դարպասս ձեռամբ Թումայի կաթողիկոսի Աղթամարայ, որք աղօթէք տուք զողորմիս։

Ս. Խաչ եկեղեցու խաչկալի վրայ Ի հայրապետութեան սրբոյ աթոռոյս Տռն Գրիգորի կաթողիկոսի շնորհօք Տռն մերոյ Յսի կառուցի խաչկալս արդեամբք Աղթամարայ մեծի եւ փոքու եւ բադականից ոսկերչոնց եւ աշխատութեամբ եւ մասնակցութեամբ Տեառն Սահակայ վարդապետի Խարբերդցւոյ. որք պատահիք լի բերանով Ած ողորմի ասացէք նոցա. Ի թվոջ հայոց Ռ. Մ. Ե. =1756 ․․․․․

Զանգակատան վրայ Շինեցաւ զանգակատունս արդեամբք աստուածասէր իշխանացն Ախիջան եւ Գէորգ աղայիցն յանուն սբ. Համբարձման ի յիշատակ ննջեցելոցն եւ կենդանեացն։ ․․․․․․

                                     

3.6. Շինութիւն/ներ եւ նկարագրութիւն Տապանագրեր

Աղթամար կղզիին ափին ինկած մի քանի տապանաքարերուն վրայ արձանագրութիւններ՝ մի քանի օրինակներ

Ի թվին ՉՂԷ. =1348 վախճանեցաւ աղքատասէր հայրապետն Ստեփանոս կաթողիկոս ամենայն Հայոց. ազգաւ Արծրունի. Այ ողորմութիւն աթոռակից արասցէ զնա սրբոց հայրապետացն. ամէն.

Թվ. ՊԺԳ =1364 Հայոց Կաթողիկոս Տռն Զաքարեայ կարողութեամբ Այ եւ աջողութեամբ նորին կանգնեցի չխաչս բարեխաւս առ Ած Հոգւոյ իմոյ, որք երկիրպագանէք յիշեցէք ի Քս Յս.

… Գուռճի բէգ եւ զկողակիցն Մէլիք խաթուն յիշեցէք ի Քս. թվ. ՊԻԵ. =1376

Թվ. ՊՂԳ. =1444 Ես Տր Զաքարիա Կաթողիկոս կանգնեցի խաչս բարեխաւս առ Ած սակս փրկութեան Մելեք Ստեփանոսի եւ խաթուն Մէլէքին ծընաւղացն Տուղ շահ բէկի Տովլաթ շային Ասլան բէկին որ երկիրպագանէք յիշեցէք ի Քս.

Սբազան յակուցեալ Պետրոս կաթուղիկոս. թվ. ՌՃ ԺԹ. =1660.

Ով սուրբ Նշան տէրունական սեղան զառին զենման, բարեխաաեա ի մեծ ատեան, վասն Թումայ կաթողիկոսին եւ ծնողաց… Թվ. ՌՄԼ. = 1781.

Ի յայս գուբս անձուկ անփոփի մարմին անուն անանփոխ Մարկոսի վեհին, սիրելի ազգին ի սէր հայ ազին եղեալ անձնուէր սիրով մտաղիր 1788.

Կարապետ կաթողիկոս. ՌՄԽԸ=1799

․․․․․․

                                     

4. Կեանքը Աղթամարի մէջ

Աղթամարի Սուրբ Խաչ վանքը ունեցաւ գրչագրութեան ծաղկում, մանաւանդ 13-րդ դարէն ետք։ Գրուեցան Աւետարաններ, Յիշատակարաններ, Արձանագրութիւններ։ Վասպուրականի ամենէն հարուստ վանքերէն մէկն էր․ անոր կաթողիկոսներուն իրաւասութիւնը կը տարածուէր շատ մը գաւառներու, քաղաքներու, գիւղերու եւ վանքերու վրայ։ Ունէր մշակելի դաշտեր եւ անդաստաններ։ Նաեւ ստացած էր թանկագին նուէրներ՝ սպասներ, անօթներ եւ ձեռագիրներ․ սակայն ասոնց մեծ մասը ժամանակին փախցուած են։

                                     

4.1. Կեանքը Աղթամարի մէջ Տօնը

Ս․ Խաչի վանքին ուխտագնացութեան օրն էր Խաչվերացի տօնը։

                                     

4.2. Կեանքը Աղթամարի մէջ Կաթողիկոսներ

Աղթամարի կաթողիկոսութեան բուն շարքը կը սկսի Դաւիթ Ա․ Արծրունիով, 1113 - ՞ ․ հաւանական կը թուի։ Ստորեւ կարգը, միշտ փոքր վերապահութեամբ։

  • Զաքարիա Դ․ 1489-1496
  • Թէոթորոս 1792-1794
  • Ստեփանոս "աղքատասէր" ը 1340՞-1346
  • Ստեփանոս Բ․ Աղթամարցին ․․․․․․․-1272
  • Դաւիթ Ա․ ․․․․ -1165թ
  • Կարապետ ․․․․-1813
  • Սահակ Արծկեցի 1698՞
  • Յովհաննէս Կեծուկ 1699-1704
  • Գրիգոր Գաւաշեցի 1707-1711՞
  • Մարկոս Շատախեցի 1788 – 1791
  • Գաբրիել Շիրոյան 1851 – 1857
  • Խարատուր Շիրոյեան 1864-1895
  • Հայրապետ Ա․ Փայխեցի ՞1706
  • Ստեփանոս Գ․ Աղթամարցին 1272-1296
  • Յովհաննէս 1510-1512
  • Փիլիպոս ՞1671
  • Միքայէլ ՞1796
  • Յովհաննէս Հայոցձորեցի ՞1720
  • Ստեփանոս ՞1671
  • Զաքարիա Բ․ Նահատակ 1369-1393
  • Գրիգոր ՞1761
  • Նիկողայոս Սպարկերտցի 1736-1751
  • Կարապետ ՞1677
  • Թովմաս Բ․ Աղթամարցի 1761-1783
  • Յարութիւն ․․․․-1823՞
  • Գրիգորիս Բ․ Աղթամարցի 1544-1586
  • Պաղտասար 1736-1746
  • Կարապետ ․․․․-1823՞
  • Թովմաս Ա․ 1681-1698
  • Մարտիրոս Գուրջի Փշրուկ 1660-1662
  • Ստեփանոս Դ․ 1465-1489
  • Զաքարիա Ա․ Սեֆետինիան "շինարար" 1296-1336 երկարատեւ կաթողիկոսութիւն կ՛ունենայ
  • Գրիգորիս Ա․ Աղթամարցի Մեծ 1512-1544․ իր օրով գրչագրութիւնը կը զարգանայ
  • Յովհաննէս Թութունջի ՞1679
  • Պետրոս ․․․․․-1670
  • Դաւիթ Բ․ 1346-1368 ՞ / աթոռակից կը յիշուի Ներսէս Փոլատ
  • Զաքարիա Գ․ 1464-1464
  • Յովհաննէս Շատախեցի 1823-1843
  • Գրիգոր Հիզանցի ՞1725
  • Կարապետ 1783-1787
  • Դաւիթ Գ․ 1393-1433․ անոր օրով ձեռագիրներ գրելու գործունէութիւնը մեծ թափ կառնէ
  • Գրիգորիս Գ․ Աղթամարցի Փոքր 1586-1612
  • Պետրոս Բիւլիւլ 1858 – 1864
  • Ստեփանոս Ա․ Ալուզ 1165՞-1185՞
  • Խաչատուր Մոկացի մոտ 1844 – 1851
  • Ատոմ 1496-1510
  • Խաչատուր Ա․ Վանեցի 1813-1814՞


                                     

5. Սուրբ Խաչ եկեղեցուոյ վերանորոգում

Աշխագրական դիրքին շնորհիւ եկեղեցին համեմատաբար լաւ պահպանուած էր։ 2007 թ․ Թուրքիոյ կառավարութեան որոշումով եկեղեցին կը վերանորոգուի, սակայն խաչը գմբէթին վրայ չի դրուիր։ Ամենուրէք հայութիւնը բողոքի ցոյցեր կը կազմապերպէ։ 2010 Սեպտեմբեր 19-ին, 95 տարի ետք, եկեղեցիին մէջ տեղի կ՛ունենայ պատարագ, իսկ Սեպտեմբերի 30-ին ուշ գիշերը, եկեղեցիին գմբէթին վրայ խաչը կը զետեղուի: Նշենք, որ եկեղեցւոյ մէջ Ս. պատարագ մատուցելու արտօնութիւն տրուած է միայն տարին մէկ անգամ` Խաչվերաց տօնին նախորդող Կիրակին։ Եկեղեցին նաեւ կը գործէ իբրեւ թանգարան․ այս նպատակով այցելութիւնները ազատ են Կոմիտաս` Տէր ողորմեա - Նելլի Գասպարեան Վանայ լիճի Աղթամար կղզիին Սբ. Խաչ եկեղեցի:

Թուրքիան, բարի կամքով չէ որ վերանորոգումը կատարեց։ Ազդակները շատ էին․ զբօսաշրջիկութեան տնտեսական նպաստները եւ քաղաքակիրթ աշխարհին ցոյց տալ իր "բարի" երեսը, հակառակ անոր թէ ինք պարտաւոր է ըստ Լօզանի պայմանագրի թիւ 1.37-44 յօդուածներուն՝ պահպանել եւ պաշտպանել ազգային փոքրամասնութիւններուն ինքնութիւնն ու ժառանգութիւնը, առաւել լիակատար պահպանութեան տակ առնել եկեղեցիները, սինակոգները, գերեզմաններն ու նշեալ փոքրամասնութիւններուն այլ կրօնական հաստատութիւնները" ։

2013 թ․ Սեպտեմբեր 8-ին եկեղեցիին մէջ կը կնքուին 6 անձեր, որոնց մէջ նաեւ նորածին մը։ Կնունքի արարողութիւնը կը կատարէ Պոլսոյ Պատրիարք Արամ Արք․ Աթեշեանը: Պատարագը,

2015 Յունիսի եղելութիւներէն ետք, 3 տարուան համար դադրեցաւ ամէն ինչ։ 2018-ի Սեպտեմբերին կրկին տարին մէկ անգամ պատարագի իրաւունքը տրուեցաւ։

                                     
  • հայկական միջնադարեան արուեստի գլուխգործոց, ճարտարապետ Մանուէլի կերտած Աղթամարի վանքի Սուրբ Խաչ եկեղեցին որ երեք արուեստներու ճարտարապետութեան, քանդակագործութեան
  • ողբերգութիւններէն ետք, կը յարի եկեղեցւոյ ճամբով ժողովուրդին ծառայելու առաքելութեան Աղթամարի պահպանողական միաբանութիւնը թոյլ չի տար նորընծայ վարդապետին Մխիթարեաններու
  • Լուսաւորիչի տաճար, Անիի Ս Առաքելոց հինգ գմբէթներով իւրայատուկ եկեղեցին, Աղթամարի Ս Խաչ եկեղեցին, Ամբերդ, Լոռի բերդ, Մարմաշէն եւ Խծկոնքի Ս Սարգիս եկեղեցիները

Users also searched:

ախթամարի սուրբ խաչ եկեղեցի, աղթամարի մասին, սուրբ խաչ,

...
...
...