Back

ⓘ Մուսա Ալ-Սատր




Մուսա Ալ-Սատր
                                     

ⓘ Մուսա Ալ-Սատր

Մուսա Ալ-Սատր իրանցի-լիբանանցի շիա իսլամ փիլիսոփայ եւ շիա իսլամ կրօնական ղեկավար է: Ծնած է Իրանի Քոմ քաղաքին մէջ ու մասնակցած բազմաթիւ կրօնագիտական դասընթացքներու եւ սեմինարներու Իրանի մէջ։ Ան կը մեկնի Նաժաֆ, ուր կրօնագիտութիւն կուսանի, սակայն 1958-ի իրաքեան յեղափոխութենէն ետք կը վերադառնայ Իրան:

Ան կը պատկանի Լիբանանի Ժապալ Ամելի Մուսաուի գերդաստանին պատկանող Սատր ընտանիքին: Մուսաուի գերդաստանը Մուհամետ մարգարէի դուստր Ֆաթիմայի եւ եօթներորդ շիա իմամ Մուսա Ալ-Քատիմի ժառանգորդ է: Այս պատճառով ալ Մուսա Ալ-Սատրի կը տրուի սայյիտ տիտղոսը: 1958-ի Իրաքէն վերադարձէն քանի մը տարի ետք, Սատր կու գայ Սուր, Լիբանան Պրուժերտի եւ Հաքիմ այաթոլլաներու լրտես: Ֆուատ Աժամի զայն կը կոչէ մեծ արդի շիա քաղաքական մտածող եւ հրահանգող: Ան Լիբանանի շիա իսլամութիւնը "համայնքի կը վերածէ": Լիբանանի մէջ, ան կը հիմնէ եւ կը վերկանգնէ բազմաթիւ կազմակերպութիւններ, ինչպէս՝ դպրոցներ, բարեսիրական կազմակերպութիւններ եւ Ամալ շարժումը:

Ընդհառաջելով Մուամմար Ալ-Քատտաֆիի հրաւէրին, 25 Օգոստոս 1978-ին, Սատր եւ երկու ընկերակիցներ կը մեկնին Լիպիա՝ տեսակցութիւն ունենալու կառավարական անձնաւորութիւններու հետ: Անոնք վերջին անգամ կը յայտնուին 31 Օգոստոսին, որմէ ետք անոնցմէ որեւէ լուր չկայ: բազմաթիւ տարակարծութիւններ կը շրջանառուին Սատրի աներեւութացումին գծով, սակայն ոչ մէկը փաստուած է:

                                     

1. Նախնական կեանք եւ ուսում

Նախնական կեանք

Մուսա Ալ-Սատր ծնած է 4 Յունիս 1928-ին, Շեհարմարտան թաղամաս, Քոմ, Իրան:

Կը յաճախէ Քոմի Հայաթ նախակրթարան դպրոցը, ուր անպաշտօնապէս կը հետեւէր ճեմարանի դասերուն: Ան պաշտօնապէս կը սկսի ճեմարան յաճախել 1941-ին: Ուսուցիչները զինք կը նկատէին դիւրին սորվող եւ մանկութենէն ինքնազարգացում ունեցող անձ մը: Ժամանակ մը ետք, կը սկսի սորվեցնել տարրական դասեր: Այս մէկը կը զուգադիպի "իրանեան քաղաքականութեան ազատագրութեան":

Որպէսզի ազդեցիկ դառնայ իր երկրին կեանքին մէջ, ան կը նկատէ, որ պէտք է քաջատեղեակ ըլլայ արդի գիտութեան եւ ժամանակակից աշխարհին մասին, ուստի ան կրօնական դասերուն կողքին կը ստանայ աշխարհիկ կրթութիւն: Ան կը տեղափոխուի Թեհրան, ուր կաւարտէ իսլամական դատավարութիւնը Ֆիքհ, Թեհրանի համալսարանին մէջ քաղաքական գիտութիւններ կուսանի եւ անգլերէն ու ֆրանսերէն կը սորվի: Ապա, կը վերադառնայ Քոմ, Ալլամա Մուհամետ Հիւսէյն Թապաթապայի հետ կրօնագիտութիւն եւ իսլամական փիլիսոփայութիւն սորվելու համար:

                                     

2. Իրաքի մէջ

Իր հօր մահէն ետք, 1953-ին մեկնի Նաժաֆ՝ Մուհսին Ալ-Հաքիմ եւ Ապուլ Քասիմ Խուի այաթոլլաներուն հետ կրօնագիտութիւն սորվելու համար: Հոն, ան Այաթոլլահ Հաքիմի, շէյխ Մորթեզա Ալ-Եասինի, Այաթոլլահ Ապուլ Քասեմ Խուիի, շէյխ Հոսէյն Հիլլիի եւ շէյխ Սատրա Պատքուպահիի նման ուսուցիչներ ունեցած է, որոնք Այաթոլլահ Պրուժերտիի մահէն ետք կը դառնան մարժա ներ: Մուսա Ալ-Սատր Նաժաֆի մէջ մուժթահիտ կը դառնայ: 1955-ին, ան կայցելէ Լիբանան, ուր հանդիպում մը կունենայ Ապտ Ալ-Հոսէյն Շարաֆըտտինի հետ: Ան նախապէս տեսած էր Շարաֆըտտինը 1936-ին, երբ իր ընտանիքը զինք հիւրընկալած է Իրանի մէջ։ Նոյն տարին, ան կը վերադառնայ Նաժաֆ եւ 1956-ի աշնան կամուսնանայ Այաթոլլահ Ազիզոլլահ Խալիլիի դուստրին հետ:

                                     

3. Վերադարձ դէպի Իրան

Իրաքի 1958-ի յեղափոխութենէն եւ վարչակարգի փոփոխութենէն ետք, Սատր կը վերադառնայ Իրան: Հոն, ան կընդունի Այաթոլլահ Շարոաթմատարիի կողմէ ղրկուած Ալի Տաւանիի առաջարկը ու կը դառնայ Ալաթոլլահ Պրուժերտիի կողմէ հովանաւորուած Քոմի Հաուզային մէջ լոյս տեսնող "Տարշայի ազ մաքթապ-է իսլամ" -ի "Մաքթապ-է իսլամ" խմբագիրը: Ան կը սկսի ներդրել երրորդ բաժինին, որ կը կեդրոնանար իսլամական տնտեսութեան վրայ։ Յետագային, այս բաժինին մէջ գրած իր յօդուածները առանձին գիրքի մը մէջ կը հրատարակուին: Սատր կը դառնայ պարբերաթերթին "ընդհանուր խմբագիրը": Դեկտեմբեր 1959-ին, բազմաթիւ հիմնադիրներու հետ ան կը լքէ պարբերաթերթի աշխատանքը:

                                     

4. Մեկնում դէպի Լիբանան

Ալ-Սատր իբրեւ Այաթոլլահ Պրուժերտիի ներկայացուցիչ Իտալիա մեկնելու առաջարկը մերժելով, կը մեկնի Նաժաֆ: Այդտեղ, Ալ-Սատր Այաթոլլահ Մուհսին Ալ-Հաքիմի ստիպումով կընդունի Սուրիի մէջ շիա ղեկավար դառնալու հրաւէրը՝ յաջորդելով Ապտիւլ Հուսէյն Շարիֆ Ալ-Տինի, որ մահացած էր 1957-ին: Ան կը հասնի Սուր 1959-ին՝ իբրեւ Այաթոլլահ Պրուժերտիի եւ Այաթոլլահ Հաքիմի լրտես: Ընդհառաջելով շարք մը կրօնաւորներու խնդրանքին, ան քանի մը անգամ կայցելէ Իրան, ուր ան կը դասախօսէ շարք մը կրօնական նիւթերու շուրջ, ինչպէս՝ "Իսլամութիւնը կեանքի կրօն մըն է" եւ "Աշխարհը պատրաստ է իսլամութեան ձայնը լսելու": Վերջինս կը խօսէր Լիբանանի մէջ իր փորձառութեան մասին՝ կարեւոր նկատելով իսլամներու բարելաւման գործընթացը:

1967-ին, իմամ Ալ-Սատր կայցելէ Արեւմտեան Ափրիկէ՝ նպատակ ունենալով հանդիպելու այդ շրջանի լիբանանցի համայքին հետ, հետազօտելու անոնց աշխատանքները եւ կապելու զանոնք իրենց հայրենիքին: Ան հանդիպում կունենայ Փղոսկրեայ Ափունքի նախագահ Ֆելիքս Հուֆուէ-Պուայնիի եւ Սենեկալի նախագահ Լէոփոտ Սետար Սենղորի հետ ու յատկանշական հոգատարութիւն կը ցուցաբերէ Սենեկալի որբերուն: Սենղոր կը գնահատէ իմամին աշխատանքը՝ նշելով, որ ան շատ մեծ հետաքրքրութեամբ կը հետեւի անոր աշխատանքներուն, որոնք շատ մեծ ազդեցութիւն ունին քաղաքացիներուն միջեւ սիրոյ եւ հաւատքի զգացումներու տարածման գործին մէջ:

Սատր, որ հանրածանօթ կը դառնայ իմամ Մուսա անունով, պաշտպանը կը դառնայ Լիբանանի շիա իսլամ բնակչութեան, որ այդ ժամանակ տնտեսապէս եւ քաղաքականապէս շատ յետամնաց էր:

Ըստ Վալի Նասըրի, Սատր տքնաջան աշխատանք կը տանի իր համայնքը զարգացնելու, անոնց ձայնը լսելի դարձնելու եւ զանոնք պատերազմներէ եւ ներքին խռովութիւններէ պաշտպանելու ուղղութեամբ: Սատր կը վայելէ լիբանանցիներու համակրանքը՝ առանց համանքային խտրականութեամբ բոլորին գործնական օգնութիւն ցուցաբերելով: Ան պարկեշտ կերեւի եւ կուզէ, որ մարունի համայնքը ետ քաշէ իր ուժերուն մէկ մասը՝ նպատակ ունեալով այս երկու համայնքներուն միջեւ խաղաղ կապեր հաստատել:

1969-ին, իմամ Մուսա Ալ-Սատր կը նշանակուի Լիբանանի մէջ Շիա Իսլամութեան Բարձրագոյն Ժողովի պետը արաբերէն՝ المجلس الإسلامي الشيعي الأعلى ‎, ինչ որ կը նպաստէ կառավարութեան մէջ շիա իսլամութեան ձայնին:

Յաջորդ չորս տարիներուն, Սատր յարաբերութեան մէջ կը մտնէ Սուրիոյ Ալաուիներուն հետ՝ նպատակ ունենալով իրենց քաղաքական ուժերը միացնելու 12-ական շիաներուն հետ: Ըստ ապատեղեկատուութիւններու, Ալաուի կրօնքը իբրեւ շիա իսլամութեան ճիւղաւորում ի յայտ կու գայ Յուլիս 1973-ին, երբ ինք ու ալաուի կրօնական պետերը միասին ալաուի միւֆթի մը կը նշանակեն 12-ական համայնքին մէջ:

Ան կը վերականգնէ Ժամիաթ Ալ-Պիրր ուալ-Իհսան բարեսիրական կազմակերպութիւնը, որ հիմնուած էր Սալիհ Մոհամետ Շարաֆըտտինի կողմէ եւ Սուրի մէջ գտնուող Ընկերային Կազմակերպութիւն որբանոցին համար դրամահաւաք կը կազմակերպէ: 1963-ին, Սատր կը հիմնէ կարի դպրոց եւ մանկամսուր մը, որ կը կոչուի "Աղջիկներու տուն" Պէյթ ըլ-ֆաթաթ: Նոյն տարին, ան կը հիմնէ Իսլամական գիտութիւններու հիմնարկը: 1964-ին, Սատր կը հիմնէ Պուրժ Ալ-Շամալիի արհեստից հիմնարկը, որուն շինութիւնը կը ֆինանսաւորուի շիա բարերարներու, դրամատնային վարկերու եւ Լիբանանի կրթութեան նախարարութեան կողմէ: 1974-ին, Հուսէյն Ալ-Հուսէյնիի հետ կը հիմնէ "Զրկուածներու շարժում" -ը՝ ամրապնդելու համար շիաներու տնտեսական եւ ընկերային իրավիճակը: Անոնք Հարաւային Լիբանան" տարածքին կը հիմնեն բազմաթիւ վարժարաններ ու դարմանատուներ, որոնցմէ շատեր մինչեւ այսօր կը գործեն: Պէյրութի մէջ մզկիթի մը մէջ ծոմապահութեամբ, Սատր կը փորձէ Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմի մղող վայրագութիւններ կանխարգիլելու համար: Լիբանանի բոլոր համայնքները այցելութիւն կու տան Սատրի: Միասնութեան նիստ կազմելու միտքը կու գայ այս հանդիպումին ընթացքին եւ Սատր կը յաջողի կարճ ժամանակի համար խաղաղութիւն հաստատել:

Պատերազմի ժամանակ, ան կը հակի Լիբանանի Ազգային Շարժման եւ Զրկուածներու շարժման ու Մուսթաֆա Շարանի հետ համագործակցելով կը հիմնէ Աֆուաժ ալ-Մուքաուամաթ ալ-Լուպնանիա արաբերէն՝ أفواج المقاومة اللبنانية ‎ խումբը, որ աւելի կը ճանչցուի Ամալ Շարժում անունով): Այս կազմակերպութիւնը կը համախմբէ երիտասարդներն ու Հուսէյնի եւ Մուսաուի ընտանիքներու զարգացած սերունդը: Շիաները կը դառնան միակ մեծ համայնքը առանց զինեալ խմբաւորումի զինուորական գետնի վրայ։ Ամալ կը ստեղծուի Սատրի կողմէ շիա իսլամներու իրաւունքներն ու շահերը պաշտպանելու համար:

1976-ին՝ երբ Սուրիա կը յարձակի Լիբանանի վրայ, Սատր կը կասեցնէ Սուրիոյ տուած իր օժանդակութիւնը: Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ան աշխուժօրէն կը համագործակցի Մուսթաֆա Շամրանի, Սատեծ Ղոթպզատեհի եւ այլ իրանցի իսլամական շարժման պարագլուխներու հետ: Սատր եւ Շամրան շատ կարեւոր դեր կը խաղան Իրանի Իսլամական Յեղափոխութեան մէջ։ Անոնք ձեռնամուխ կըլլան Իրանէն դուրս շահին դէմ կատարուող ցոյցերուն: Ըստ Ամալի ներկայացուցիչ Ալի Խարիսի, Մուսա Սատր ու Շամրան իրանեան յեղափոխութեան նեցուկն էին եւ մէկը չի կրնար այս յեղափոխութեան մասին առանց իրենց անդրադառնալու խօսիլ:

Աւելին, Սատր միջոց մըն էր Սուրիոյ օրուան նախագահ Հաֆեզ Ալ-Ասատի եւ Իրանի շահին՝ Մուհամետ Ռեզա Փահլաւիի հակառակորդներուն միջեւ:



                                     

5. Անձնական կեանք

Սատր շատ մօտիկ ազգականական կապեր կունենայ Իրանի, Լիբանանի եւ Իրաքի քաղաքական գործիչներու հետ: Իրանցի Սատեք Թապաթապէյը Սատրի զարմիկն է: Մուհամետ Խաթամին իր զարմիկին ամուսինն է: Իսկ Այաթոլլահ Խոմէյնիի որդին՝ Ահմատ Խոմէյնին ամուսնացած է իր զարմիկներէն մէկուն հետ: Սատրի որդին ամուսնացած է Խոմէյնիի թոռան հետ: Սատրի քոյրը՝ Ռապապը, բարեսիրական գործերով կը զբաղի, Իտալիոյ մէջ սորված է գեղանկարչութիւն ու ստացած է տոքթորական վկայական:

                                     

6. Անյայտացում

Մուամմար Ալ-Քատտաֆիի հրաւէրով, 25 Օգոստոս 1978-ին, Սատր եւ իրեն ընկերակցող շէյխ Մուհամետ Եաաքուպն ու լրագրող Ապպաս Պատրըտտինը կը մեկնին Լիպիա՝ հանդիպում ունենալու համար քաղաքական անձնաւորութիւններու հետ: Անոնք վերջին անգամ տեսնուած են 31 Օգոստոսին: Մինչեւ այսօր անոնք կը մնան անյայտ կորած:

Շիա իսլամները կը հաւատան, որ Քատտաֆին է այս երեքին սպաննութեան հրաման տուողը, բայց այլ տարակարծութիւններ ալ գոյութիւն ունին: Լիպիա մշտապէս կը մերժէ ստանձնել այս գործողութեան պատասխանատուութիւնը՝ ըսելով, որ Սատր եւ իր ընկերակիցները մեկնած են Իտալիա: Սակայն Սատրի համակիրները կը պնդեն, որ Սատրի ճամբորդական պայուսակները գտնուոած են Թրիփոլիի մէջ գտնուող պանդոկներէն մէկուն մէջ եւ իր Հռոմ մեկնելուն ոչ մէկ փաստ գոյութիւն ունի: Օդանաւային ընկերութիւններն ալ չեն կրնար հաստատել Սատրի Լիպիայէն Իտալիա մեկնումը:

Ալ-Սատրի որդին յայտնած է, որ իր հայրը գաղտնիօրէն բանտին մէջ է՝ առանց որեւէ փաստացի տուեալներով: Սատրի անյայտացումը Լիբանանի եւ Լիպիոյ մէջ կը շարունակէ մնալ շատ մեծ պայքար: Ըստ Լոնտոնի մէջ գտնուող սէուտական Շարք Ալ-Աուսաթ օրաթերթի 27 Օգոստոս 2006-ի թիւին, Լիբանանի խորհրդարանի նախագահ Նապիհ Պըրրի յայտարարած է, որ լիպիական վարչակարգը՝ յատկապէս Լիպիոյ ղեկավարը պատասխանատու են Սատրի անյայտացման:

Ըստ իրանցի հրամանատար Մանսուր Քատարի, Սուրիոյ ապահովութեան պետ Ռիֆաաթ Ալ-Ասատ յայտնած է, որ Սուրիոյ մէջ Իրանի դեսպանը խօսած է Սատրը սպաննելու Քատտաֆիի ծրագիրին մասին: 27 Օգոստոս 2008-ին, Լիբանանի կառավարութիւնը Սատրի անյայտացման համար կամբաստանէ Քատտաֆին: Քատտաֆիի վարչակարգի փլուզումէն ետք, Լիբանան ու Իրան կը դիմեն Լիպիոյ զինեալներուն՝ հետախուզելու համար Մուսա Ալ-Սատրի ճակատագիրը:

Ըստ քաղաքական վերլուծաբան Ռուլա Թալժի, Քատտաֆիի որդիներէն Սայֆ Ալ-Իսլամ Քատտաֆին յայտնած է, որ Սատրն ու իր պատուիրակութեան անդամները՝ Մոհամետ Եաաքուպն ու Ապպաս Պատրըտտինը չեն հեռացած Լիպիայէն: Ըստ Գահիրէի մէջ գտնուող Լիպիոյ Ազգային Փոփոխութեան Ժողովին, Շիա իսլամութեան մասին խօսելէ ետք, Քատտաֆի կը հրամայէ Սատրը սպաննել: Սատր զայն կամբաստանէ, իբրեւ անտեղեակ իսլամական կրթութեան եւ իսլամական կրօնքի Սիւննի եւ Շիա համայնքներու ճիւղաւորումներուն մասին ու Քատտաֆի զայրանալով կը հրամայէ Սատրի եւ իր պատուիրակութեան անդամներուն սպաննութիւնը: Այլ աղբիւրներու համաձայն, Քատտաֆո Պաղեստինի ղեկավարի առաջարկով կը սպաննէ Սատրն ու իր ընկերակիցները. այն ժամանակ շիաներն ու պաղեստինցիները Հարաւային Լիբանանի մէջ հակամարտութիւններու մէջ կը գտնուէին: Ըստ Լիպիոյ գաղտնի սպասարկութեան նախկին անդամի մը, Սատր մինչեւ մահ կը քարկոծուի, երբ կրօնագիտական նիւթ մը կը խօսո Քատաֆֆիներու տան մէջ: "Ալ-Այն" պատկերասփիւռի կայանին հետ հարցազրոյցին ժամանակ, Քատաֆիի վարչակարգի ամէնէն ազդեցիկ դէպքերէն եւ Սատրի ու Քատտաֆիի հանդիպումի ականատես Ահմատ Ռամատան կը յայտնէ, որ հանդիպումը տեւած է երկուքուկէս ժամ եւ աւարտին Քատտաֆի կը հրամայէ զայն տանիլ: Ռամատան կու տայ երեք քաղաքական գործիչներու անուններ, որոնք հաւանաբար պատասխանատու են Սատրի մահուան:



                                     

7. Ժառանգութիւն

Մինչեւ այսօր Իմամ Մուսա Ալ-Սատր շիա համայնքին կողմէ կը նկատուի իբր քաղաքական եւ հոգեւոր պետ մը: Իր անունը աւելի կը բարձրանայ իր անյայտացումէն ետք եւ այսօր իր ժառանգութիւնը կը մեծարուի Ամալ եւ Հըզպ Ալլահ կուսակցութիւններու համակիրներուն կողմէ: Շատերու համար ան նահատակ ու "անյայտացած իմամ" մըն է: Իր յիշատակը վար պահելու համար, Լիբանանի կարգ մը շրջաններու մէջ Սատրի պարսկական խօսելաոճը կը կապկեն: Սատրի հիմնած կուսակցութիւնը՝ Ամալ շարժումը, կը շարունակէ կարեւոր շիա իսլամական կուսակցութիւն մը մնալ Լիբանանի մէջ եւ Սատր կը նկատուի անոր հիմնադիրը:

                                     

8. Գործեր

Ալ-Սատր երկար նախաբան մը գրած է Հենրի Քորպինի "Իսլամական փիլիսոփայութեան պատմութեան":

Ալ-Սատրի "Իսլամութիւն, մարդկութիւն եւ մարդկային արժէքներ" թերթիկը հրատարակուած է Ահլ Ալ-Պէյթ Համաշխարհային Նիստին կողմէ: